Дуьненахь а эхартахь а дика

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

Цул тӀаьхьа АллахӀ Таъала кхин дийца, кхолламехь йолу нийса халонаш, массо а Цунна дехарш дӀадо, хӀинца дехаш долу хӀуманаш Цуьнца ларйо. Амма царна лериначу хьехамашна юкъахь башхаллаш ю. Царах дукхахболу: «Тхан Рабби, тхуна дуьненахь дика ло» (رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا) — бохуш, дуьненан дуьхьа долу царна лаьа хьажа хӀуманаш деха. Царна Ахиратехь пайдане долу хӀумма а дац, иза ца лаьарах, царна дуьненан тӀехь лерина хьехам болуш бен.

Кхин дукхахболу АллахӀан доьхьа дуьненан а, Ахиратан а пайда деха, царна динан а, дуьненан а керттерчу хӀуманашкахь Цуьнга къобал деш долуш бу. ХӀараш а, уьш а — массо а, цара аьллачу а, диначу а амалех дика пайдане долу дешнаш лело; АллахӀ Таъала царах, царна лерина хиллачух, нийятех а йолчу амалех а хьокхуш, цуьнан жоьпа ло. Цу жоьпа чохь адал а, фазилат а ду; цуьнца АллахӀ хьалххе хьоьжуш, Кхуьнан хьоме хьамсара хьехамаш дика а, керттер а хиларца хастало. ХӀокху аятехь далил ду: АллахӀ массо дехар деш волчун дехар къобал до — мусульманан а, къевлочуьнан а, фасикъан а.

Амма Цунна дехар деш волчун дехар къобалдар, Цунна безам болуш а, Цуьнга яккхош а хиларна далил дац, Ахиратан дехарш а, динан керттерчу хӀуманаш а ца хилча. Дуьненахь дехаш долу дика — дукха а, халал а йолу, дуьненахь къобал долу массо хӀума чуьра ду: чӀогӀа пайдане, кхетамца долу ризкъ; нийса зуд; куьйгалла долу бераш; кхерамаш доцуш хилар; пайда боу Ӏилма; нийса амал; амма а, кхиъна чохь ца йолу, кхин а хьекъал долу, дийна меттигаш.

Ахиратан дика — къийсамашкахь, къияматан майданехь а, цӀеран Ӏазапехь а азапехь дӀахӀуттарх ларвалар, АллахӀан резалла хила, даим долчу неъматашца муваффакъ хила, хьамсара, хьоме Раббица тӀаьхье хила ю. ХӀокху тӀаьхье, хӀара мольжа массо мольжийн юккъехь керттера а, маьӀна кхоьллина а, тӀехь лерина хиларна а кхиъна ю. Иза пайдане хиларна, Пайхамара ﷺ дукха дехар дора, цунна тӀехь кхетар а дира.

Имам Ибн Касира тафсир

Цул тӀаьхьа аьлла: «Царах дукхахболу: “Тхан Рабби, тхуна дуьненахь дика ло, Ахиратехь а дика ло, цӀеран азапах тхо ларде” (رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ)». ХӀокху дехарехь дуьненан массо а дика кхочуш долуш ду, массо а вон хӀума дӀадаьккхина. Дуьненан дика чуьра ду дуьненан массо лаамех йолу хӀуманаш: ден цхьа кӀелхьара хилар, къарарчу хӀусамаш, нийса зуд, дукха ризкъ, пайда боу Ӏилма, нийса амал, декъала хилар, дика хастам хила, кхин дӀа а. Тафсир динараш цу маьӀнех долу дешнаш аьлла; царах цхьаъ а кхечуьнца ца дӀатоху, массо а дуьненан диканаш ю.

Ахиратан дика — цуьнан хьалха цӀеран Ӏазапах кӀелхьара хилар, Къияматан майданехь хьалхалеларийн чӀагӀонаш, дика хисоб хила, кхин Ахиратан дика хӀуманаш а. ЦӀеран азапах кӀелхьара хиларна, дуьненахь цуьнан бахьанаш лелан деза: харом хӀуманаш а, гӀуллакхаш а дӀакъаста, хьарам а, шайтанан тӀаьхьалонаш а дӀа а тосса. Аль-Къасим ибн Абдуррахман аьлла: «Кху дуьненахь шукур деш йолу дегӀа, АллахӀа зикр деш йолу мотт, сабар дина долу дегӀа болчунна дуьненахь дика лелла, Ахиратехь а дика лелла, цӀеран Ӏазапах а лардина ю». ХӀокху тӀаьхье, суннатехь хӀокху мольжина тӀехь кхетар дийцина.

Аль-Бухари аьлла: тхуна Абу МаӀмар дийцина, цунна Абдуль-Варис, Абдуль-Азизах, цунна Анас ибн Малик дийцина, цунна тӀехь: «Пайхамара ﷺ дукха дехар дора: “АллахӀумма, тхан Рабби, тхуна дуьненахь дика ло, Ахиратехь а дика ло, цӀеран азапах тхо ларде”». Имам Ахмад аьлла: тхуна Исмаил ибн Ибрахим дийцина, цунна Абдуль-Азиз ибн Сухайб, цунна Анас дийцина: «АллахӀан Элчано ﷺ дукха дехар дора: “АллахӀумма, тхан Рабби, тхуна дуьненахь дика ло, Ахиратехь а дика ло, цӀеран азапах тхо ларде”».

Ибн Аби Хатим аьлла: тхуна са да Абу НуӀайм дийцина, цунна Абдуссалам ибн Шаддад — Абу Талут бохург — дийцина: со Анас ибн Маликца волуш, Сабит цуьнга аьлла: «Хьан вежаршна хьо царна мольжа дора лаьа». Анас аьлла: «АллахӀумма, тхуна дуьненахь дика ло, Ахиратехь а дика ло, цӀеран азапах тхо ларде». Цара сахьт дийцина, тӀаккха хьалагӀотарна гӀерташ хилча, цуьнга кхин аьлла: «Абу Хамза, хьан вежарш дуьхьа хьалагӀотар лаьа, царна мольжа де». Цунна жавап лелла: «Суна хьан хӀуманаш цхьаьна дӀасахьадда лаьа?

АллахӀа дуьненахь дика ло, Ахиратехь а дика ло, цӀеран азапах а ларде; хӀокху дехарх хьуна массо а дика делла». Имам Ахмад кхин а аьлла: тхуна Мухьаммад ибн Аби Ади дийцина, Хумайд а цунна Анас а дийцина: АллахӀан Элчо ﷺ мусульманех цхьа стаг кхетош вахна, иза къуьйра чӀогӀа сийлахь долуш, къенах къуьйра болу кӀант санна хилла. АллахӀан Элчо ﷺ цуьнга аьлла: «Хьо АллахӀан дуьхьа дехар дина, Цуьнга цхьа хӀума дехна?» Цо элира: «ХӀаъ.

Со аьлла: “АллахӀумма, хьан Ахиратехь со азап дина дехаш долу хӀума дуьненахь сона хьалха дехьалло”». АллахӀан Элчо ﷺ аьлла: «СубхьаналлахӀ! Хьо иза лелан йиш йолуш вац, иза хьоьга кхочушхилар а дац. Ткъа хьо и шаьш дехарна метта: “Тхан Рабби, тхуна дуьненахь дика ло, Ахиратехь а дика ло, цӀеран азапах тхо ларде” — бохуш ца аьлла?»

ТӀаккха цо АллахӀанна мольжа дира, АллахӀа иза кхиъна доьхна. И хадис цхьаьна Муслим кхетош ву, Ибн Аби Ади хадисах дийцина. Имам аш-ШафиӀи аьлла: СаӀид ибн Салим аль-Каддах дийцина, Ибн Журайжах, Яхья ибн Убайд — ас-Саибан мола — дийцина, цунна и дийцина да, Абдуллах ибн ас-Саиб: цо Пайхамара ﷺ Йеменан рогӀалгӀа а, Хьажар аль-Асвад а йолу рогӀалгӀа юкъахь хӀара дешнаш олуш хезира: «Тхан Рабби, тхуна дуьненахь дика ло, Ахиратехь а дика ло, цӀеран азапах тхо ларде» (رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ). Ас-Саври а Ибн Журайжах цуьнга хетарг дийцина.

Ибн Мажа Абу Хурайрах дийцина, Пайхамара ﷺ цунна тӀехь дийцина. Цу хадисан иснаде къицам бу, АллахӀ дика хӀитто. Ибн Мардавайх аьлла: тхуна Абдуль-Бакъий дийцина, цунна Ахмад ибн аль-Къасим ибн Мусавир, цунна СаӀид ибн Сулайман, цунна Ибрахим ибн Сулайман, цунна Абдуллах ибн Хурмуз, цунна Мужахид, цунна Ибн Аббас дийцина, цо аьлла: АллахӀан Элчо ﷺ аьлла: «Со рогӀалгӀа юкъахь гӀертачу хенахь, ас цунна тӀехь малахӀ санна долуш ву, цо “Амин” олу. Шуна иза гӀертачу хенахь, шу аьлла: “Тхан Рабби, тхуна дуьненахь дика ло, Ахиратехь а дика ло, цӀеран азапах тхо ларде”».

Анас ше мольжа дийр хиларх дагадоьлча, хӀара мольжа дера, ше дуьхьа дехар дийр хиларх дагадоьлча а, цу мольжа чохь дехар дера. Абдуллах ибн Бакр ас-Сахмий: Хумайд тхуна дийцина.

Аль-Багавин тафсир

«Царах дукхахболу: “Тхан Рабби, тхуна дуьненахь дика ло, Ахиратехь а дика ло, цӀеран азапах тхо ларде” (رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ)» — бохуш йолу аят, иман долчу нахах лаьцна ду. Уьш «ши дика» маьӀнех лаьцна башха ойланаш ю. Али ибн Аби Талиба, АллахӀ реза хилла волуш, аьлла: «Дуьненан дика — нийса зуд; Ахиратан дика — Жаннат».

Тхуна Абу аль-Къасим Абдуллах ибн Мухьаммад аль-Хьанафий дийцина, цунна Абу аль-Хьасан Мухьаммад ибн ЯӀкуб ат-Тусий, цунна Абу Бакр Ахмад ибн Юсуф ибн Халлад, цунна аль-Хьарис ибн Аби Усама, цунна Абу Абдуррахман аль-Мукъри, цунна Хайва а, Ибн ЛахиӀа а дийцина. Шина а элира: Шурахьбиль ибн Шарик тхуна дийцина, цо Абу Абдуррахман аль-Хублий Абдуллах ибн Амр ибн аль-Асах, АллахӀ реза хилла волуш, дийцинчохь хезира, АллахӀан Элчо ﷺ аьлла: «Дуьне массо а пайда долу матаӀ ду; цуьнан пайданан керттера хӀума — нийса зуд» (Сахьих Муслим, № 1467).

Аль-Хьасан аьлла: «Дуьненан дика — Ӏилма а, ибадат а; Ахиратан дика — Жаннат». Ас-Суддий а, Ибн Хиббан а аьлла: «Дуьненан дика — халал ризкъ а, нийса амал а; Ахиратан дика — гӀуфран а, савап а». Тхуна Абу Бакр Мухьаммад ибн Абдуллах ибн Аби Тавба дийцина, цунна Абу Тахир Мухьаммад ибн Ахмад ибн аль-Хьарис, цунна Абу аль-Хьасан Мухьаммад ибн ЯӀкуб аль-Кисай, цунна Абдуллах ибн Махмуд, цунна Ибрахим ибн Абдуллах аль-Халлял, цунна Абдуллах ибн аль-Мубарак дийцина.

Цунна Яхья ибн Айюб аьлла: «Убайдуллах ибн Захр тхуна дийцина, цунна Али ибн Язид, цунна аль-Къасим Абу Абдуррахман, цунна Абу Умама, Пайхамарех ﷺ»: «Со асайн вежаршах дукха къобал деш волчунна лаьцна дийцина: “Суна къобал долуш волу схьайоьлла стаг — дӀайолуш долу гӀуллакхаш лелочу, къиллахь а, хьалха а Раббина ибадат дечу, адамашна юккъехь хьалха хьажа ца волчу, Ӏибадатехь нийса долчу иманан стаг ву. Цуьнан ризкъ къинхетамца кхочуш ду, цунна хӀора кема харжеш хадийр дац, йиш йолчу Ӏилманца вуьзу. Цуьнга пальцах аьлла», — аьлла цуьнан олалла хьахийцина.

“Цуьнан къастам хьаладаьлла, цуьнан дуьхьа схьаяьккхина хьалха кхиъна. Ас хьалха аьлча, цунна лаьцна кхин аьлла: “Цуьнан тӀаьхье чӀагӀйина, цуьнан бераш дукха, цунна дика таро кхочуш хила”.» Цо (некъал) куьйгалла дина дӀа а делла. Къатада аьлла: «Дуьненан дика — ден цхьа кӀелхьара хилар; Ахиратан дика — Ахиратехь кӀелхьара хилар».

Авф аьлла, хӀокху аятан маьӀнех лаьцна: «АллахӀа хьуна Ислам, Къуръан, цӀа а, мал а делча, дуьненахь дика делла, Ахиратехь а дика делла». Тхуна аш-Шейх Абу аль-Къасим Абдуллах ибн Али аль-Карканий ат-Тусий дийцина, цунна Абу Тахир Мухьаммад ибн Махмиш аз-Зиядий, цунна Абу аль-Фадль Абдус ибн аль-Хьусайн ас-Самсар, цунна Абу Хатим Мухьаммад ибн Идрис аль-Хьанзали ар-Разий, цунна Мухьаммад ибн Абдуллах аль-Ансарий, цунна Хумайд ат-Тавиль дийцина, цунна Сабит аль-Бунаний, цунна Анас ибн Малик, АллахӀ реза хилла волуш.

Цо аьлла: АллахӀан Элчо ﷺ хӀора денна цхьа стаг кхетош вахна, иза къуьйра чӀогӀа сийлахь долуш, къенах къуьйра болу кӀант санна хилла. Цунна аьлла: «Хьо АллахӀанна мольжа дина, Цуьнга цхьа хӀума дехна?» Цо элира: «АллахӀан Элча, со аьлла: “АллахӀумма, хьан Ахиратехь со азап дина дехаш долу хӀума дуьненахь сона хьалха дехьалло”». Цунна АллахӀан Элчо ﷺ аьлла: «СубхьаналлахӀ!

Ткъаьлла хьо иза лелан йиш йолуш вац, хьо иза дика лела а ца ву. Шаьш аьлла ца дехна: “АллахӀумма, тхан Рабби, тхуна дуьненахь дика ло, Ахиратехь а дика ло, цӀеран азапах тхо ларде”». Тхуна Абу аль-Хьасан Мухьаммад ибн Мухьаммад ас-Сарахсий дийцина, цунна Абу аль-Хьасан Ахмад ибн Мухьаммад ибн Аби Исхак аль-Хьажжажий, цунна Абу аль-Аббас Мухьаммад ибн Абдуррахман ад-Дагули, цунна Мухьаммад ибн Мишкян, цунна Абу Давуд, цунна ШуӀба, цунна Сабит, цунна Анас дийцина: «АллахӀан Элчо ﷺ дукха олуш хилла: “Тхан Рабби, тхуна дуьненахь дика ло, Ахиратехь а дика ло, цӀеран азапах тхо ларде”».

Тхуна Абдуль-Ваххаб ибн Мухьаммад аль-Кисай дийцина, цунна Абдуль-Азиз ибн Ахмад аль-Халлял, цунна Абу аль-Аббас ас-Асамм, цунна ар-РабиӀ ибн Сулайман, цунна аш-ШафиӀи. Цо СаӀид ибн Салим аль-Каддахах, Ибн Журайжах, Яхья ибн Убайд — ас-Саибан мола — а, цунна цуьнан да Абдуллах ибн ас-Саиб а дийцина. Цо Пайхамар ﷺ хезира, Цо Бану Жума рогӀалгӀа а, Хьажар аль-Асвад а йолчу рогӀалгӀа юкъахь хӀара дешнаш олуш: «Тхан Рабби, тхуна дуьненахь дика ло, Ахиратехь а дика ло, цӀеран азапах тхо ларде».