ሥራ መቀበልና መታዘዝ

የሼኽ አብዱርረሕማን አስ-ሰዕዲ ተፍሲር

ለሁለቱም ራሳቸውና ለዘሮቻቸው የእስልምናን መንገድ ጠየቁ፤ እስልምና በእውነቱ ልብ ለጌታው መገዛትና መታዘዝ ሲሆን፣ ይህም የአካል ክፍሎችን መታዘዝ ያካትታል። «የአምልኮ ሥርዓቶቻችንንም አሳየን» ማለትም፦ ይበልጥ ጠቃሚ እንዲሆን፣ በማሳየትና በማስተዋል መንገድ አስተምረን ማለት ነው። «የአምልኮ ሥርዓቶች» ሲባል ከአውዱና ከሁኔታው እንደሚታየው ሁሉንም የሐጅ ተግባራት ማለት ሊሆን ይችላል፤ ወይም ቃሉ አጠቃላይ ስለሆነ፣ ከዚያ የሰፋውን ማለትም ሃይማኖትን በሙሉና ሁሉንም አምልኮዎች ሊያመለክት ይችላል። ምክንያቱም ነስክ [አምልኮ] ማለት አምልኮን መፈጸም ነው፤ ሆኖም በተለመደው አጠቃቀም በሐጅ ላይ ለሚፈጸሙ አምልኮዎች ብቻ በተለየ መልኩ ይጠቀማል።

ስለዚህ የዱዓአቸው ውጤት ጠቃሚ እውቀትንና መልካም ሥራን እንዲያገኙ መታገዝን ይጠይቃል። ባሪያው ምንም ያህል ቢሆን ጉድለት ሊያጋጥመው አይቀርም፣ ወደ ንስሐም ይፈልጋል። ስለዚህ «ንስሐችንንም ተቀበል፤ አንተ ንስሐን ተቀባይ፣ አዛኝ ነህና» አሉ።

ማለትም፦ ኢብራሂምንና ኢስማዒልን የቤቱን መሠረቶች ሲያነሱና በዚህ ታላቅ ሥራ ላይ በቀጣይነት ሲጸኑ አስታውስ። በዚህ ሥራ ላይ ሳሉ የነበራቸው ሁኔታ ፍርሃትንና ተስፋን የያዘ ነበር፤ ይህን ሥራ እየሠሩ ሳሉም ሥራቸውን እንዲቀበልላቸው አላህን ለመኑ፣ በዚህም የተሟላ ጥቅም እንዲገኝ።

የኢማም ኢብን ከሲር ተፍሲር

რაც შეეხება უზენაესი ალლაჰის სიტყვებს: «და როცა იბრაჰიმი და ისმაილი სახლის საძირკველს აღმართავდნენ, [ამბობდნენ]: „ჩვენო ღმერთო, მიიღე ჩვენგან, ჭეშმარიტად, შენ ხარ ყოვლისმსმენი, ყოვლისმცოდნე. ჩვენო ღმერთო, გვაქციე შენს მორჩილებად და ჩვენი შთამომავლობიდანაც შექმენი შენს მორჩილთა თემი; გვიჩვენე ჩვენი წესები და მოგვიტევე. ჭეშმარიტად, შენ ხარ მიტევების მიმღები, მოწყალე“». «საძირკვლები» — «საძირკვლის» მრავლობითი რიცხვია; ეს არის საყრდენი და საფუძველი.

უზენაესი ალლაჰი ამბობს: „მუჰამმად, შეახსენე შენს ხალხს იბრაჰიმისა და ისმაილის — მშვიდობა მათ — მიერ სახლის აშენება და მისი საძირკვლის აღმართვა, როცა ისინი ამბობდნენ: «ჩვენო ღმერთო, მიიღე ჩვენგან, ჭეშმარიტად, შენ ხარ ყოვლისმსმენი, ყოვლისმცოდნე»“. ისინი კეთილ საქმეს ასრულებდნენ და ამავე დროს უზენაეს ალლაჰს სთხოვდნენ, რომ იგი მათგან მიეღო. როგორც იბნ აბი ჰათიმმა გადმოსცა მუჰამმად იბნ იაზიდ იბნ ხუნაის ალ-მაქქისგან, ვაჰიბ იბნ ალ-ვარდისგან, რომ მან წაიკითხა: «და როცა იბრაჰიმი და ისმაილი სახლის საძირკველს აღმართავდნენ… ჩვენო ღმერთო, მიიღე ჩვენგან». შემდეგ ატირდა და თქვა: „ო, მოწყალე ღმერთის მეგობარო!

შენ მოწყალე ღმერთის სახლის საყრდენებს აღმართავ, მაგრამ მაინც შიშობ, რომ შენგან არ მიიღონ“. ეს ისეთივეა, როგორც უზენაესი ალლაჰი აღწერს გულწრფელ მორწმუნეთა მდგომარეობას თავის სიტყვებში: «და ისინი, რომლებიც გასცემენ იმას, რასაც გასცემენ…» — ანუ გასცემენ ქველმოქმედებას, ხარჯავენ და ასრულებენ ღვთისმსახურების საქმეებს — «მაშინ, როცა მათი გულები შიშითაა აღსავსე» — ეშინიათ, რომ ეს მათგან არ მიიღონ. როგორც ამის შესახებ სარწმუნო ჰადისშია ნათქვამი, აიშასგან, ალლაჰის მოციქულისგან — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას — და მას თავის ადგილას მოვიხსენიებთ.

ზოგიერთი თაფსირის მცოდნე ამბობდა, რომ საძირკველს იბრაჰიმი აღმართავდა, ხოლო ვედრებას ისმაილი წარმოთქვამდა. სწორი კი ისაა, რომ ორივე აღმართავდა და ორივე ამბობდა; ამას ქვემოთ განვმარტავთ. აქ ბუხარიმ ერთი ჰადისი გადმოსცა, რომელსაც მოვიყვანთ, შემდეგ კი მასთან დაკავშირებულ ცნობებს დავურთავთ.

ბუხარიმ, ალლაჰმა შეიწყალოს იგი, თქვა: ჩვენ გვიამბო აბდულლაჰ იბნ მუჰამმადმა; ჩვენ გვიამბო აბდურ-რაზზაყმა; ჩვენ გვიამბო მაყმარმა, აიუბ ას-სახთიანისა და ქასირ იბნ ქასირ იბნ ალ-მუთალიბ იბნ აბი ვადაა ალ-იაზიდისგან — ერთი მათგანი მეორისგან გადმოცემას ავსებდა — საიდ იბნ ჯუბაირისგან, იბნ აბბასისგან, ალლაჰი იყოს კმაყოფილი ორივეთი, რომელმაც თქვა: „ქალებმა პირველად ისმაილის დედისგან დაიწყეს წელზე შესაკრავის ტარება. მან შესაკრავი გაიკეთა, რათა სარასთვის დაეფარა თავისი კვალი.

შემდეგ იბრაჰიმმა ის და მისი ვაჟი ისმაილი — მშვიდობა მათ — წამოიყვანა, როცა ის მას ძუძუს აწოვებდა, და სახლთან, ზამზამის ზემოთ, მეჩეთის მაღალ ნაწილში მდებარე ხესთან დატოვა. იმ დროს მექაში არავინ იყო და წყალი არ მოიპოვებოდა. მან ისინი იქ დატოვა, მათთან კი ერთი ტომარა ფინიკი და წყლის ტყავის ჭურჭელი დადო. შემდეგ იბრაჰიმი წამოვიდა.

ისმაილის დედა უკან გაჰყვა და უთხრა: „იბრაჰიმ, სად მიდიხარ და რატომ გვტოვებ ამ ხეობაში, სადაც არც ხალხია და არც არაფერი?“ ეს რამდენჯერმე უთხრა, მაგრამ ის არ შემობრუნებულა. ბოლოს უთხრა: „ალლაჰმა გიბრძანა ეს?“ მან უპასუხა: „დიახ“.

უთხრა: „მაშინ ის ჩვენ არ დაგვღუპავს“. შემდეგ უკან დაბრუნდა. იბრაჰიმი წავიდა და, როცა მთის უღელტეხილს მიაღწია, საიდანაც ისინი ვეღარ ხედავდნენ, სახლისკენ შეტრიალდა, ხელები აღაპყრო და შემდეგი ვედრება წარმოთქვა: «ჩვენო ღმერთო, ჭეშმარიტად, მე ჩემი შთამომავლობის ნაწილი დავასახლე უნაყოფო ხეობაში, შენი წმინდა სახლის მახლობლად, ჩვენო ღმერთო, რათა ლოცვა აღასრულონ. ამიტომ ადამიანთა გულები მათკენ მიაპყარი და ნაყოფებით უზრუნველყავი ისინი, რათა მადლიერნი იყვნენ».

ისმაილის დედა ისმაილს ძუძუს აწოვებდა და ამ წყალს სვამდა. როცა ტყავის ჭურჭელში წყალი გათავდა, მასაც მოსწყურდა და მის ვაჟსაც. იგი უყურებდა, როგორ იკლაკნებოდა ბავშვი — ან, როგორც გადმოცემაშია, როგორ ფართხალებდა. ვერ გაუძლო მის ყურებას და გაემართა.

მისთვის უახლოესი მთა საფა იყო. ავიდა მასზე, ხეობისკენ გაიხედა, ხომ არ დაინახავდა ვინმეს, მაგრამ ვერავინ დაინახა. საფადან ჩამოვიდა და ხეობის ფსკერს რომ მიაღწია, მოსასხამის კალთა აიკეცა და შეჭირვებული ადამიანის სირბილით გაიქცა, სანამ ხეობას არ გასცდა. შემდეგ მარვას მიაღწია, ავიდა მასზე და გაიხედა, ხომ არ დაინახავდა ვინმეს, მაგრამ ვერავინ დაინახა.

ასე შვიდჯერ გააკეთა. იბნ აბბასმა თქვა: წინასწარმეტყველმა — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას — თქვა: „ამიტომაც დარბიან ადამიანები ამ ორ [ბორცვს] შორის“. როცა მარვას მწვერვალზე ავიდა, ხმა მოესმა. უთხრა: „ჩუმად!“ — საკუთარ თავს მიმართავდა.

შემდეგ ყური მიუგდო და კვლავ გაიგონა. თქვა: „მომესმა შენი ხმა; თუ დახმარება შეგიძლია, დამეხმარე!“ და აი, ზამზამის ადგილას ანგელოზი დაინახა. მან ქუსლით — ან ფრთით — მიწა ამოთხარა, სანამ წყალი არ გამოჩნდა. ქალმა წყლის ირგვლივ პატარა გუბე გააკეთა და ხელით ასე შემოსაზღვრავდა; წყალს ტყავის ჭურჭელში იღებდა, წყალი კი ამოღების შემდეგაც ამოდიოდა.

იბნ აბბასმა თქვა: წინასწარმეტყველმა — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას — თქვა: „ალლაჰმა შეიწყალოს ისმაილის დედა! ზამზამი რომ დაეტოვებინა“ — ან თქვა: „წყალი რომ არ ამოეღო, ზამზამი უხვად მომდინარე წყაროდ იქცეოდა“. მან წყალი დალია და ვაჟს ძუძუ აწოვა. ანგელოზმა უთხრა: „ნუ გეშინია დაკარგვისა, რადგან აქ არის ალლაჰის სახლი, რომელსაც ეს ბიჭი და მისი მამა ააშენებენ.

ჭეშმარიტად, ალლაჰი თავისიანებს არ დაღუპავს“. სახლი მიწიდან ამაღლებულ ადგილას, ბორცვივით იდგა. ნიაღვრები მასთან მოდიოდა და მარჯვნივ თუ მარცხნივ ჩაუვლიდა. ასე გაგრძელდა, სანამ ჯურჰუმის ტომის ხალხის ქარავანი — ან ჯურჰუმის ერთი ოჯახი — კედაას გზიდან არ მოვიდა.

ისინი მექის ქვედა მხარეს დაბანაკდნენ და ფრინველი დაინახეს, რომელიც თითქოს წყალს დასტრიალებდა. თქვეს: „ეს ფრინველი წყალს უნდა დასტრიალებდეს. ჩვენ ვიცით, რომ ამ ხეობაში წყალი არ არის“. გაგზავნეს ერთი ან ორი კაცი, რომლებმაც წყალი აღმოაჩინეს.

ისინი დაბრუნდნენ და ამბავი შეატყობინეს; ხალხიც მოვიდა. იბნ აბბასმა თქვა: ისმაილის დედა წყალთან იყო. მათ უთხრეს: „ნება მოგვცემ, შენთან დავბანაკდეთ?“ უპასუხა: „დიახ, მაგრამ წყალში წილი არ გექნებათ“. მათ თქვეს: „თანახმა ვართ“.

იბნ აბბასმა თქვა: წინასწარმეტყველმა — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას — თქვა: „ეს ისმაილის დედას მოეწონა, რადგან ადამიანებთან ყოფნა უყვარდა“. ისინი იქ დასახლდნენ და თავიანთ ოჯახებსაც შეუთვალეს, რომ მათთან ჩამოსულიყვნენ. იქ რამდენიმე ოჯახი დამკვიდრდა. ბიჭი წამოიზარდა, მათგან არაბული ისწავლა, ხოლო მათაც მოეწონათ იგი და ძვირფასად მიიჩნიეს.

როცა წამოიზარდა, მათ ტომში ქალი შეირთო. ისმაილის დედა გარდაიცვალა. გარკვეული ხნის შემდეგ იბრაჰიმი ისმაილის სანახავად მოვიდა, მაგრამ ის ვერ იპოვა. ცოლს ჰკითხა მის შესახებ. მან უთხრა: „ჩვენთვის მოსაპოვებლად გავიდა“. შემდეგ ჰკითხა მათ საარსებო მდგომარეობასა და ყოფას.

ქალმა უთხრა: „ჩვენ მძიმე გაჭირვებასა და სივიწროვეში ვართ“, და შესჩივლა. იბრაჰიმმა უთხრა: „როცა შენი ქმარი მოვა, სალამი გადაეცი და უთხარი, რომ თავისი კარის ზღურბლი შეცვალოს“. როცა ისმაილი დაბრუნდა, თითქოს რაღაც იგრძნო და იკითხა: „ვინმე ხომ არ მოსულა თქვენთან?“ ცოლმა უპასუხა: „დიახ, ასეთი და ასეთი გარეგნობის მოხუცი მოვიდა.

შენზე იკითხა და ვუთხარი. ჩვენი ყოფის შესახებაც მკითხა; ვუთხარი, რომ გაჭირვებასა და სიმძიმეში ვართ“. ჰკითხა: „რამე დაგაბარა?“ უპასუხა: „დიახ. სალამი გადმოგცა და გითხრა, რომ კარის ზღურბლი შეცვალო“. ისმაილმა თქვა: „ეს მამაჩემი იყო.

მან მიბრძანა, რომ შენ გაგშორდე; წადი შენს ოჯახთან“. ასე განქორწინდა მას და მათი ტომიდან სხვა ქალი შეირთო. იბრაჰიმი მათგან ალლაჰისთვის ნაბოძები დროით შორს იყო. შემდეგ კვლავ მოვიდა, მაგრამ ისმაილი ვერ იპოვა. ცოლთან შევიდა და ჰკითხა მის შესახებ.

მან უთხრა: „ჩვენთვის მოსაპოვებლად გავიდა“. იბრაჰიმმა ჰკითხა: „როგორ ხართ?“ და მათი ყოფისა და საარსებო მდგომარეობის შესახებაც შეეკითხა. ქალმა უპასუხა: „კარგად და სიუხვეში ვართ“, და უზენაესი ალლაჰი განადიდა. იბრაჰიმმა ჰკითხა: „რას ჭამთ?“

უთხრა: „ხორცს“. ჰკითხა: „რას სვამთ?“ უთხრა: „წყალს“. მან თქვა: „ალლაჰო, აკურთხე მათთვის ხორცი და წყალი!“ წინასწარმეტყველმა — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას — თქვა: „იმ დროს მათ მარცვლეული არ ჰქონდათ. რომ ჰქონოდათ, მათთვის მასშიც ილოცებდა“.

მან ასევე თქვა: „მექის გარდა სხვაგან ვინც ამ ორს [ხორცსა და წყალს] მხოლოდ თავის საკვებად აირჩევს, ეს მას არ შეეფერება“. იბრაჰიმმა თქვა: „როცა შენი ქმარი მოვა, სალამი გადაეცი და უთხარი, რომ თავისი კარის ზღურბლი მტკიცედ შეინარჩუნოს“. როცა ისმაილი დაბრუნდა, ჰკითხა: „ვინმე ხომ არ მოსულა თქვენთან?“ ქალმა უპასუხა: „დიახ, შესანიშნავი გარეგნობის მოხუცი მოვიდა“, და მასზე საქებარი სიტყვები თქვა.

„მან შენზე მკითხა, ვუთხარი. ჩვენი ყოფის შესახებაც მკითხა და ვუთხარი, რომ კარგად ვართ“. ჰკითხა: „რამე დაგაბარა?“ უპასუხა: „დიახ. სალამი გადმოგცა და გითხრა, რომ შენი კარის ზღურბლი მტკიცედ შეინარჩუნო“. ისმაილმა თქვა: „ეს მამაჩემია, შენ კი [ჩემი სახლის] ზღურბლი ხარ; მან მიბრძანა, რომ შენთან დავრჩე“.

შემდეგ იბრაჰიმი ალლაჰისთვის ნაბოძები დროით კვლავ მათგან შორს იყო. ამის შემდეგ მოვიდა, როცა ისმაილი ზამზამის მახლობლად, ხის ქვეშ, ისრებს ათლიდა. როგორც კი ისმაილმა დაინახა, წამოდგა და ერთმანეთს ისე მოექცნენ, როგორც შვილი ექცევა მამას და მამა — შვილს. შემდეგ იბრაჰიმმა უთხრა: „ისმაილ, ალლაჰმა რაღაც მიბრძანა“.

ისმაილმა უთხრა: „შეასრულე ის, რაც შენმა უზენაესმა ღმერთმა გიბრძანა“. იბრაჰიმმა ჰკითხა: „დამეხმარები?“ უპასუხა: „დაგეხმარები“. იბრაჰიმმა უთხრა: „ალლაჰმა მიბრძანა, აქ სახლი ავაშენო“, და მიუთითა გარშემო მდებარე მაღალ ბორცვზე.

მაშინ მათ სახლის საძირკვლის აღმართვა დაიწყეს. ისმაილი ქვებს მოჰქონდა, იბრაჰიმი კი აშენებდა. როცა ნაგებობა აიწია, იბრაჰიმმა ეს ქვა მოიტანა და მისთვის დადო. იბრაჰიმი მასზე იდგა და აშენებდა, ისმაილი კი ქვებს აწვდიდა; ორივე ამბობდა: «ჩვენო ღმერთო, მიიღე ჩვენგან, ჭეშმარიტად, შენ ხარ ყოვლისმსმენი, ყოვლისმცოდნე».

ისინი სახლს აშენებდნენ და მის გარშემო გადაადგილდებოდნენ, თან ამბობდნენ: «ჩვენო ღმერთო, მიიღე ჩვენგან, ჭეშმარიტად, შენ ხარ ყოვლისმსმენი, ყოვლისმცოდნე». იბნ აბი ჰათიმმა ეს ჰადისი გადმოსცა აბუ აბდულლაჰ მუჰამმად იბნ ჰამმად აზ-ზაჰრანისგან, ხოლო იბნ ჯარირმა — აჰმად იბნ საბით არ-რაზისგან; ორივემ აბდურ-რაზზაყისგან მოკლედ გადმოსცა.

აბუ ბაქრ იბნ მარდავაიჰმა თქვა: გვიამბო ისმაილ იბნ ალი იბნ ისმაილმა; გვიამბო ბიშრ იბნ მუსამ; გვიამბო აჰმად იბნ მუჰამმად ალ-აზრაყიმ; გვიამბო მუსლიმ იბნ ხალიდ აზ-ზანჯიმ, აბდულ-მალიქ იბნ ჯურაიჯისგან, ქასირ იბნ ქასირისგან, რომელმაც თქვა: „მე, უსმან იბნ აბი სულაიმანი, აბდულლაჰ იბნ აბდურ-რაჰმან იბნ აბი ჰუსაინი და სხვა ხალხი საიდ იბნ ჯუბაირთან ერთად ღამით მეჩეთის ზედა ნაწილში ვიყავით. საიდ იბნ ჯუბაირმა თქვა: «მკითხეთ, სანამ ვეღარ მნახავთ». მათ ალ-მაყამის შესახებ ჰკითხეს. მან იბნ აბბასისგან გადმოცემული ამბავი დაიწყო და ჰადისი სრულად მოიყვანა.

შემდეგ ბუხარიმ თქვა: გვიამბო აბდულლაჰ იბნ მუჰამმადმა; გვიამბო აბუ ამირ აბდულ-მალიქ იბნ ამრმა; გვიამბო იბრაჰიმ იბნ ნაფიმ, ქასირ იბნ ქასირისგან, საიდ იბნ ჯუბაირისგან, იბნ აბბასისგან, რომელმაც თქვა: „როცა იბრაჰიმსა და მის ოჯახს შორის ის მოხდა, რაც მოხდა, ისმაილი და მისი დედა წაიყვანა; მათ თან წყლის ტყავის ჭურჭელი ჰქონდათ. ისმაილის დედა ამ ჭურჭლიდან სვამდა და რძე მის შვილს უხვად მოსდიოდა, სანამ მექას მიაღწიეს. იბრაჰიმმა ის ხის ქვეშ დატოვა, შემდეგ კი თავის ოჯახთან დაბრუნდა. ისმაილის დედა უკან გაჰყვა, სანამ კედაას მიაღწიეს.

მან უკნიდან დაუძახა: «იბრაჰიმ, ვის დაგვტოვებ?» მან უპასუხა: «უზენაეს ალლაჰს». ქალმა თქვა: «კმაყოფილი ვარ ალლაჰით». ის დაბრუნდა, წყლის ჭურჭლიდან სვამდა და რძე მის შვილს უხვად მოსდიოდა. როცა წყალი გათავდა, თქვა: «ნეტავ წავიდე და გავიხედო, იქნებ ვინმე დავინახო».

წავიდა და საფაზე ავიდა; გაიხედა, მაგრამ ვერავინ დაინახა. როცა ხეობას მიაღწია, გაიქცა და მარვას მიადგა. რამდენჯერმე ასე მოიქცა. შემდეგ თქვა: «ნეტავ წავიდე და ვნახო, რა დაემართა ბავშვს». წავიდა და დაინახა, რომ ის ისევ იმავე მდგომარეობაში იყო და თითქოს სიკვდილის პირას ამოიკვნესოდა.

გულმა ვერ მოუთმინა. თქვა: «ნეტავ წავიდე და გავიხედო, იქნებ ვინმე დავინახო». წავიდა, საფაზე ავიდა და გაიხედა, მაგრამ ვერავინ დაინახა. ასე შვიდი წრე შეასრულა. შემდეგ თქვა: «ნეტავ წავიდე და ვნახო, რა დაემართა». უცებ ხმა მოესმა.

უთხრა: «თუ სიკეთის მოტანა შეგიძლია, დამეხმარე!» და აი, ჯიბრილი — მშვიდობა მას — იყო. მან ქუსლით ასე მიწას დააჭირა. ნიაღვრად ამოხეთქა წყალმა. ისმაილის დედა შეშინდა და წყლის შემოსაზღვრა დაიწყო. აბულ-ქასიმმა — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას — თქვა: «წყალი რომ დაეტოვებინა, ზედაპირზე მომდინარე წყლად იქცეოდა».

მან წყალი დალია და რძე მის შვილს კვლავ უხვად მოსდიოდა. ჯურჰუმის ტომის ხალხი ხეობის ფსკერზე ჩაიარა. მათ ფრინველები დაინახეს და ეს უჩვეულოდ მიიჩნიეს. თქვეს: «ფრინველები მხოლოდ წყალთან არიან». გაგზავნეს თავიანთი მოციქული, რომელმაც წყალი დაინახა და მათ შეატყობინა.

ისინი მივიდნენ ქალთან და უთხრეს: «ისმაილის დედავ, ნებას მოგვცემ შენთან ერთად ვიყოთ და შენ გვერდით დავსახლდეთ?» მისი ვაჟი გაიზარდა და მათ ტომში ქალი შეირთო. შემდეგ იბრაჰიმს მოუნდა თავისი ოჯახის მონახულება. უთხრა თავისიანებს: «ჩემს დატოვებულს მოვინახულებ».

მივიდა და სალამი მისცა. ჰკითხა: «სად არის ისმაილი?» მისმა ცოლმა უპასუხა: «სანადიროდ წავიდა». იბრაჰიმმა უთხრა: «როცა მოვა, უთხარი: შენი სახლის ზღურბლი შეცვალე». ისმაილი დაბრუნდა და ქალმა ამბავი უამბო. მან უთხრა: «შენ ხარ ის [ზღურბლი]; წადი შენს ოჯახთან».

შემდეგ იბრაჰიმს კვლავ მოუნდა ოჯახის მონახულება. უთხრა თავისიანებს: «ჩემს დატოვებულს მოვინახულებ». მივიდა და იკითხა: «სად არის ისმაილი?» მისმა ცოლმა უპასუხა: «სანადიროდ წავიდა». შემდეგ უთხრა: «ნუთუ არ ჩამოჯდები, რომ ჭამო და დალიო?»

იბრაჰიმმა ჰკითხა: «რა არის თქვენი საჭმელი და სასმელი?» ქალმა უპასუხა: «საჭმელი ხორცია, სასმელი კი წყალი». მან თქვა: «ალლაჰო, აკურთხე მათი საჭმელი და სასმელი». აბულ-ქასიმმა — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას — თქვა: «ეს იბრაჰიმის ვედრებით ბარაქაა».

შემდეგ იბრაჰიმს კვლავ მოუნდა ოჯახის მონახულება. მივიდა და ისმაილი ზამზამის უკან დაინახა, როგორ ამზადებდა ისრებს. უთხრა: «ისმაილ, შენმა უზენაესმა ღმერთმა მიბრძანა, რომ მისთვის სახლი ავაშენო». ისმაილმა უპასუხა: «დაემორჩილე შენს უზენაეს ღმერთს».

იბრაჰიმმა უთხრა: «მან მიბრძანა, რომ შენც დამეხმარო». ისმაილმა თქვა: «მაშინ დაგეხმარები» — ან მსგავსი სიტყვები წარმოთქვა. ისინი წამოდგნენ. იბრაჰიმი აშენებდა, ისმაილი კი ქვებს აწვდიდა. ორივე ამბობდა: «ჩვენო ღმერთო, მიიღე ჩვენგან, ჭეშმარიტად, შენ ხარ ყოვლისმსმენი, ყოვლისმცოდნე».

როცა ნაგებობა აიწია და მოხუცს ქვების გადატანა გაუჭირდა, იგი ალ-მაყამის ქვაზე დადგა. ისმაილი ქვებს აწვდიდა და ისინი ამბობდნენ: «ჩვენო ღმერთო, მიიღე ჩვენგან, ჭეშმარიტად, შენ ხარ ყოვლისმსმენი, ყოვლისმცოდნე»“. ბუხარიმ ეს ორი გზით წინასწარმეტყველთა წიგნში გადმოსცა. საკვირველია, რომ ჰაფიზმა აბუ აბდულლაჰ ალ-ჰაქიმმა ეს თავის „ალ-მუსტადრაქში“ გადმოსცა აბუ ალ-აბბას ალ-ასამისგან, მუჰამმად იბნ სინან ალ-ყაზზაზისგან, აბუ ალი უბაიდულლაჰ იბნ აბდულ-მაჯიდ ალ-ჰანაფისგან, იბრაჰიმ იბნ ნაფის გზით.

მან თქვა: „სწორია შეიხების [ალ-ბუხარისა და მუსლიმის] პირობების მიხედვით, თუმცა მათ არ გადმოუციათ“. ასე თქვა მან. ბუხარიმ კი, როგორც ხედავ, ეს იბრაჰიმ იბნ ნაფის ჰადისად გადმოსცა, მაგრამ თითქოს შეამოკლა, რადგან მასში მსხვერპლად შეწირვა არ უხსენებია. სარწმუნო გადმოცემაში ნათქვამია, რომ ვერძის რქები ქააბაში იყო ჩამოკიდებული.

ასევე გადმოცემულია, რომ იბრაჰიმი — მშვიდობა მას — მექაში ოჯახს ბურაქით სწრაფად სტუმრობდა, შემდეგ კი წმინდა მიწებზე, თავის ოჯახთან, ბრუნდებოდა. ალლაჰმა უკეთ იცის. როგორც ჩანს, ჰადისის ის ნაწილები, რომლებიც იბნ აბბასმა ალლაჰის მოციქულისგან — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას — პირდაპირ გადმოსცა, სწორედ ის ადგილებია, რომლებიც აშკარად არის აღნიშნული. ამ ამბის ზოგიერთ ნაწილს ალი იბნ აბი ტალიბისგან, მორწმუნეთა მბრძანებლისგან, განსხვავებული გადმოცემა აქვს.

როგორც იბნ ჯარირმა თქვა: გვიამბეს მუჰამმად იბნ ბაშარმა და მუჰამმად იბნ ალ-მუსანნამ; მათ გვიამბო მუამმალმა; გვიამბო სუფიანმა, აბუ ისჰაყისგან, ჰარისა იბნ მუდრიბისგან, ალისგან, რომელმაც თქვა: „როცა იბრაჰიმს სახლის აშენება დაევალა, ისმაილი და ჰაჯარი თან გაიყოლა. როცა მექაში მივიდა, სახლის ადგილზე თავზე ღრუბლის მსგავსი რამ დაინახა, რომელშიც თავის მსგავსი ფორმა იყო. მას მიმართეს: «იბრაჰიმ, ააშენე ჩემს ჩრდილზე» — ან თქვა: «ჩემი საზომის მიხედვით; არც მოუმატო და არც დააკლო». როცა ააშენა, წავიდა და ისმაილი და ჰაჯარი დატოვა.

ჰაჯარმა უთხრა: «იბრაჰიმ, ვის გვანდობ?» მან უპასუხა: «ალლაჰს». ჰაჯარმა თქვა: «მაშ, წადი; ის ჩვენ არ დაგვღუპავს». ისმაილს ძალიან მოსწყურდა. ჰაჯარი საფაზე ავიდა, გაიხედა და ვერაფერი დაინახა; შემდეგ მარვას მიაღწია და იქაც ვერაფერი დაინახა.

საფაზე დაბრუნდა, გაიხედა და კვლავ ვერაფერი დაინახა; მარვას მიაღწია და იქაც ვერაფერი დაინახა. კვლავ საფაზე დაბრუნდა და გაიხედა; ვერაფერი დაინახა. ასე შვიდჯერ მოიქცა. შემდეგ თქვა: «ისმაილ, მოკვდი იქ, სადაც ვერ გხედავ». მასთან მივიდა და დაინახა, როგორ ფხაჭნიდა ფეხით მიწას წყურვილისგან.

ჯიბრილმა დაუძახა და ჰკითხა: «ვინ ხარ?» ქალმა უპასუხა: «მე ჰაჯარი ვარ, იბრაჰიმის შვილის დედა». მან ჰკითხა: «ვის ჩაგაბარათ?» ქალმა თქვა: «ჩვენ ალლაჰს ჩაგვაბარა». მან უთხრა: «მაშინ მან მფარველი მოგიჩინათ». ბავშვმა მიწას თითი დააჭირა და ზამზამი ამოჩქეფდა.

ჰაჯარი წყლის შეჩერებას ცდილობდა. ჯიბრილმა უთხრა: «დაუტოვე, ეს წყალი წყურვილს მოგიკლავს»“. ამ გადმოცემის მიხედვით, იბრაჰიმმა სახლი ააშენა, სანამ მათ დატოვებდა. თუ ეს გადმოცემა დაცულია, შესაძლებელია, რომ თავიდან მხოლოდ შემოსაზღვრა და კედლის საძირკველი გააკეთა და ბოლომდე არ აუშენებია; შემდეგ კი, როცა ისმაილი წამოიზარდა, მათ ერთად ააშენეს, როგორც უზენაესი ალლაჰი ამბობს.

შემდეგ იბნ ჯარირმა თქვა: გვამცნო ჰანად იბნ ას-სარიმ; გვიამბო აბუ ალ-აჰვასი, სიმაქისგან, ხალიდ იბნ არარასგან, რომელმაც თქვა: „ერთი კაცი ალისთან მივიდა და ჰკითხა: «მეტყვი, ეს სახლი პირველი სახლია, რომელიც დედამიწაზე დაარსდა?» მან უპასუხა: «არა. თუმცა ეს პირველი სახლია, რომელშიც კურთხევა, იბრაჰიმის ადგილი და უსაფრთხოება მოთავსდა; ვინც მასში შევა, უსაფრთხოდ იქნება. თუ გსურს, გიამბობ, როგორ აშენდა: ალლაჰმა იბრაჰიმს გამოუცხადა, რომ დედამიწაზე მისთვის სახლი აეშენებინა.

იბრაჰიმს ეს მძიმე მოეჩვენა, ამიტომ ალლაჰმა სიმშვიდე — სასქინა — გამოუგზავნა. ეს იყო ძლიერი ქარი, ორი თავით. ერთი მეორეს მიჰყვებოდა, სანამ მექამდე არ მივიდნენ. იგი სახლის ადგილას, როგორც ტყავის ფარი, ჩაიკეცა, და იბრაჰიმს უბრძანეს, იქ აეშენებინა, სადაც სასქინა დაეშვებოდა.

იბრაჰიმმა ააშენა, მაგრამ ერთი ქვა აკლდა. ბიჭი რაღაცის მოსატანად წავიდა. იბრაჰიმმა უთხრა: «მომიტანე ისეთი ქვა, როგორიც გითხარი». ბიჭი ქვის საძებნელად წავიდა, ხოლო როცა დაბრუნდა, ნახა, რომ შავი ქვა თავის ადგილას უკვე ჩასმული იყო.

მან თქვა: «მამა, ვინ მოგიტანა ეს ქვა?» იბრაჰიმმა უპასუხა: «მომიტანა მან, ვისაც შენი აშენება არ დაუყრდნია; ის ციდან ჯიბრილმა მოიტანა». შემდეგ მათ სახლი დაასრულეს“. იბნ აბი ჰათიმმა თქვა: გვიამბო ჰამად იბნ აბდულლაჰ იბნ იაზიდ ალ-მუყრიმ; გვიამბო სუფიანმა, ბიშრ იბნ ასიმისგან, საიდ იბნ ალ-მუსაიიბისგან, ქააბ ალ-აჰბარისგან, რომელმაც თქვა: „სახლი წყლის ზედაპირზე აფუებული ქაფივით იყო ალლაჰის მიერ დედამიწის შექმნამდე ორმოცი წლით ადრე; დედამიწა მისგან გაიშალა“.

საიდმა თქვა: „ალიმაც გვიამბო, რომ იბრაჰიმი არმენიიდან წამოვიდა, მასთან ერთად კი სასქინა იყო, რომელიც სახლის ადგილისკენ მიუძღოდა, როგორც ობობა თავისი ქსელისკენ. როცა ადგილი გაიწმინდა, ქვები გამოჩნდა; მათი აწევა მხოლოდ ოცდაათ კაცს შეეძლო“. მე ვკითხე: „ო, აბუ მუჰამმად, ალლაჰი ხომ ამბობს: «და როცა იბრაჰიმი სახლის საძირკველს აღმართავდა»“. მან უპასუხა: „ეს მოგვიანებით მოხდა“.

ას-სუდიმ თქვა: უზენაესმა ალლაჰმა იბრაჰიმს უბრძანა, რომ მას და ისმაილს აეშენებინათ: «ააშენეთ ჩემი სახლი მლოცველთათვის, იქ მყოფთათვის, მუხლმოდრეკილთა და მიწაზე დამხობილთათვის». იბრაჰიმი გაემართა და მექაში მივიდა. ისმაილთან ერთად აიღო წერაქვი, მაგრამ არ იცოდნენ, სად იყო სახლი. ალლაჰმა ქარი გამოუგზავნა, რომელსაც «ალ-ხაჯუჯის ქარი» ერქვა; მას ორი ფრთა და გველის მსგავსი თავი ჰქონდა.

მან ქააბას ირგვლივ მიწა გაასუფთავა და პირველი სახლის საძირკველი გამოაჩინა. იბრაჰიმი და ისმაილი წერაქვებით მას მიჰყვნენ და თხრიდნენ, სანამ საძირკველი არ დადეს. სწორედ ამაზე ამბობს უზენაესი ალლაჰი: «და როცა იბრაჰიმი სახლის საძირკველს აღმართავდა…» «და როცა იბრაჰიმს სახლის ადგილი დავუმკვიდრეთ…» როცა საძირკველი ააშენეს და კუთხის ადგილს მიაღწიეს, იბრაჰიმმა ისმაილს უთხრა: „შვილო, მომიძებნე კარგი ქვა, რომ აქ დავდო“. ისმაილმა უპასუხა: „მამა, დაღლილი და უძლური ვარ“.

იბრაჰიმმა უთხრა: „მაინც მომიძებნე“. ისმაილი ქვის საძებნელად წავიდა, ქვა მოიტანა, მაგრამ იბრაჰიმს არ მოეწონა. უთხრა: „ამაზე უკეთესი მომიტანე“. ისმაილი კვლავ წავიდა ქვის საძებნელად. ამ დროს ჯიბრილმა ინდოეთიდან შავი ქვა მოიტანა.

ის თეთრი იყო — თეთრი იახონტი, თეთრი თაღამის ნაყოფივით. ადამმა ის სამოთხიდან ჩამოიტანა, მაგრამ ადამიანთა ცოდვების გამო გაშავდა. ისმაილი ქვით დაბრუნდა და შავი ქვა კუთხეში დაინახა. უთხრა: „მამა, ვინ მოგიტანა ეს?“ იბრაჰიმმა უპასუხა: „მომიტანა იმან, ვინც შენზე უფრო მონდომებული იყო“.

ისინი აშენებდნენ და იმ სიტყვებს წარმოთქვამდნენ, რომლებითაც იბრაჰიმი ღმერთმა გამოსცადა. იბრაჰიმი ამბობდა: «ჩვენო ღმერთო, მიიღე ჩვენგან, ჭეშმარიტად, შენ ხარ ყოვლისმსმენი, ყოვლისმცოდნე»“. ამ გადმოცემაში მიანიშნებულია, რომ სახლის საძირკველი იბრაჰიმამდე უკვე აშენებული იყო; იბრაჰიმს კი მისი ადგილი აჩვენეს და იქ დაასახლეს. ამ აზრს ზოგიერთი მეცნიერი იზიარებდა.

როგორც იმამ აბდურ-რაზზაყმა თქვა: გვამცნო მაყმარმა, აიუბისგან, საიდ იბნ ჯუბაირისგან, იბნ აბბასისგან, რომელიც ამ სიტყვებთან დაკავშირებით: «და როცა იბრაჰიმი სახლის საძირკველს აღმართავდა…» ამბობდა: „საძირკვლები, რომლებიც მანამდე სახლის საძირკველი იყო“. აბდურ-რაზზაყმა ასევე თქვა: გვამცნო ჰიშამ იბნ ჰასანმა, სუვარ იბნ ხათან ატასგან, ატა იბნ აბი რაბაჰისგან, რომელმაც თქვა: „როცა ალლაჰმა ადამი სამოთხიდან ჩამოიყვანა, მისი ფეხები მიწაზე იდგა, თავი კი ცას სწვდებოდა; მას ცის ბინადართა სიტყვები და ვედრებები ესმოდა და მათთან ყოფნით ნუგეშს პოულობდა. ანგელოზებს მისი ეშინოდათ და მათ ვედრებებსა და ლოცვებში ალლაჰს შესჩივლეს.

ალლაჰმა იგი მიწამდე დაადაბლა. როცა ადამმა ვეღარ გაიგონა ის, რასაც მანამდე ისმენდა, მარტოობა იგრძნო და ვედრებასა და ლოცვაში ალლაჰს შესჩივლა. ალლაჰმა ის მექისკენ მიმართა. სადაც ფეხს დგამდა, იქ სოფელი იყო, მისი ნაბიჯის შემდეგ კი — უკაცრიელი მიწა, სანამ მექამდე არ მივიდა.

ალლაჰმა სამოთხის იახონტი ჩამოიტანა და იქ დადო, სადაც დღეს სახლი დგას. ადამი მას გარს უვლიდა, სანამ ალლაჰმა წარღვნა არ ჩამოავლინა. მაშინ ეს იახონტი აიწია. შემდეგ ალლაჰმა იბრაჰიმი — მშვიდობა მას — გამოგზავნა და მან სახლი ააშენა.

სწორედ ამაზე ამბობს უზენაესი ალლაჰი: «და როცა იბრაჰიმს სახლის ადგილი დავუმკვიდრეთ…»“. აბდურ-რაზზაყმა თქვა: გვამცნო იბნ ჯურაიჯმა, ატასგან, რომელმაც თქვა: „ადამმა თქვა: «ანგელოზთა ხმები აღარ მესმის!» მას უპასუხეს: «შენი ცოდვის გამო. მაგრამ დაეშვი დედამიწაზე და ჩემთვის სახლი ააშენე, შემდეგ შემოეხვიე მას გარს, როგორც ხედავდი, რომ ანგელოზები ცაში ჩემს სახლს გარს ეხვევიან».

ხალხი გადმოგვცემს, რომ მან იგი ხუთი მთისგან ააშენა: ჰირა, ტურ ზაითა, ტურ სინაი, ლიბანის მთა და ჯუდი. მის საძირკველს ჰირა წარმოადგენდა. ეს ადამის შენობა იყო, შემდეგ კი იბრაჰიმმა — მშვიდობა მას — აღადგინა“. ეს გადმოცემა ატამდე სარწმუნოა, თუმცა მის ზოგიერთ ნაწილში საეჭვო რამ არის; ალლაჰმა უკეთ იცის.

აბდურ-რაზზაყმა ასევე თქვა: გვამცნო მაყმარმა, ყათადასგან, რომელმაც თქვა: „როცა ალლაჰმა ადამი დედამიწაზე ჩამოიყვანა, მასთან ერთად სახლი დაადგინა. ადამი ინდოეთის მიწაზე ჩამოვიდა. თავი ცაში ჰქონდა, ფეხები კი მიწაზე ედგა და ანგელოზებს მისი ეშინოდათ. შემდეგ ის სამოცი წყრთის სიმაღლემდე შეამცირა.

ადამი დამწუხრდა, რადგან ანგელოზთა ხმები და მათი ქება ვეღარ ესმოდა. უზენაესმა ალლაჰმა უთხრა: «ადამ, შენთვის სახლი ჩამოვიყვანე, რომლის გარშემოც შემოუვლი, როგორც ჩემს ტახტს უვლიან გარს, და მასთან ილოცებ, როგორც ჩემს ტახტთან ლოცულობენ». ადამი მისკენ წავიდა. მან გეზი გაწია და ყოველი ორი ნაბიჯის შუაში უკაცრიელი მიწა იყო.

ეს უკაცრიელი მიწა მას შემდეგაც დარჩა. ადამი სახლთან მივიდა და მის გარშემო შემოუარა; მის შემდეგ კი სხვა წინასწარმეტყველებიც [ასე მოიქცნენ]“. იბნ ჯарირმა თქვა: გვიამბო იბნ ჰუმაიდმა; გვიამბო იაყუბ ალ-ყუმიმ, ჰაფს იბნ ჰუმაიდისგან, იკრიმასგან, იბნ აბბასისგან, რომელმაც თქვა: „ალლაჰმა სახლი წყალზე ოთხ საყრდენზე დაადგინა, სამყაროს შექმნამდე ორი ათასი წლით ადრე. შემდეგ დედამიწა სახლის ქვემოდან გაშალა“.

მუჰამმად იბნ ისჰაყმა თქვა: მომიყვა იბნ აბი ნაჯიჰმა, მუჯაჰიდისგან და სხვა სწავლულებისგან: „როცა ალლაჰმა იბრაჰიმს სახლის ადგილი დაუმკვიდრა, იგი შამიდან წამოვიდა. თან წამოიყვანა ისმაილი და მისი დედა ჰაჯარი; ისმაილი ჯერ კიდევ პატარა ბავშვი იყო და ძუძუს წოვდა. ჩემთვის მოყოლილი ამბის მიხედვით, ისინი ბურაქით წაიყვანეს, ჯიბრილი კი სახლის ადგილსა და წმინდა ტერიტორიის საზღვრებს აჩვენებდა. ჯიბრილი მათთან ერთად მიდიოდა და ყოველ სოფელთან იბრაჰიმი ეკითხებოდა: «ჯიბრილ, აქ უნდა დაგტოვო?»

ჯიბრილი პასუხობდა: «წადი წინ», სანამ მექამდე არ მივიდნენ. იმ დროს იქ აკაცია და სუმრის ხეები იყო; მის გარეუბნებსა და მის ირგვლივ კი ხალხი ცხოვრობდა, რომლებსაც «ამალიყები» ეწოდებოდათ. სახლი იმ დროს წითელი თიხის ბორცვი იყო. იბრაჰიმმა ჯიბრილს ჰკითხა: «აქ უნდა დავტოვო ისინი?»

მან უპასუხა: «დიახ». იბრაჰიმმა ისინი ქვის ადგილთან მიიყვანა და იქ დატოვა. ისმაილის დედას უბრძანა, იქ თავშესაფარი აეშენებინა. შემდეგ თქვა: «ჩვენო ღმერთო, ჭეშმარიტად, მე ჩემი შთამომავლობის ნაწილი დავასახლე უნაყოფო ხეობაში, შენი წმინდა სახლის მახლობლად…» სანამ სიტყვებამდე: «…რათა მადლიერნი იყვნენ»“.

აბდურ-რაზზაყმა თქვა: გვამცნო ჰიშამ იბნ ჰასანმა; მომიყვა ჰუმაიდმა, მუჯაჰიდისგან, რომელმაც თქვა: „ალლაჰმა ამ სახლის ადგილი შექმნა ყოველივეს შექმნამდე ორი ათასი წლით ადრე, ხოლო მისი საყრდენები დედამიწის მეშვიდე ფენაშია“. იგივე თქვა ლაის იბნ აბი სულაიმმა მუჯაჰიდისგან: „საძირკველი დედამიწის მეშვიდე ფენაშია“. იბნ აბი ჰათიმმა თქვა: გვიამბო მამაჩემმა; გვიამბო ამრ იბნ რაფი; გვამცნო აბდულ-ვაჰჰაბ იბნ მუავია, აბდულ-მუმინ იბნ ხალიდისგან, ალბა იბნ აჰმარისგან, რომელმაც თქვა: „ზულ-ყარნაინი მექაში მოვიდა და იბრაჰიმი და ისმაილი დაინახა, რომლებიც ხუთი მთის ქვებით სახლის საძირკველს აშენებდნენ.

მან უთხრა: «თქვენ რა გინდათ ჩემს მიწაზე?» მათ უპასუხეს: «ჩვენ მორჩილი მონები ვართ, რომლებსაც ამ ქააბას აშენება გვებრძანა». მან თქვა: «მტკიცებულება მომიტანეთ იმის დასამტკიცებლად, რასაც ამტკიცებთ». მაშინ ხუთი ვერძი ადგა და თქვა: «ვმოწმობთ, რომ იბრაჰიმი და ისმაილი მორჩილი მონები არიან და ამ ქააბას აშენება ებრძანათ».

მან თქვა: «დავრწმუნდი და ვეთანხმები», შემდეგ კი წავიდა“. ალ-აზრაყიმ „მექის ისტორიაში“ მოიხსენია, რომ ზულ-ყარნაინი იბრაჰიმთან — მშვიდობა მას — ერთად ქააბას გარშემო შემოვიდა. ეს მიანიშნებს, რომ ის იბრაჰიმზე გვიან ცხოვრობდა; ალლაჰმა უკეთ იცის. ბუხარიმ, ალლაჰმა შეიწყალოს იგი, თქვა: უზენაესი ალლაჰის სიტყვები: «და როცა იბრაჰიმი და ისმაილი სახლის საძირკველს აღმართავდნენ…» — ამ აიათის ბოლომდე.

«საძირკვლები» მისი საფუძველია; მხოლობითია «საძირკველი». «ქალთა საძირკვლები» [არაბულში] მხოლობითად «ქა‘იდ» ითქმის. ისმაილმა თქვა: მომიყვა მალიქმა, იბნ შიჰაბისგან, სალიმ იბნ აბდულლაჰისგან, რომ აბდულლაჰ იბნ მუჰამმად იბნ აბი ბაქრმა აბდულლაჰ იბნ უმარს უამბო აიშასგან, წინასწარმეტყველის — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას — მეუღლისგან, რომ ალლაჰის მოციქულმა თქვა: «ნუთუ არ იცი, რომ როცა შენმა ხალხმა სახლი ააშენა, იბრაჰიმის საძირკველზე შეჩერდა?» მე ვუთხარი: «ალლაჰის მოციქულო, ნუთუ არ დააბრუნებ მას იბრაჰიმის საძირკველზე?»

მან თქვა: «შენი ხალხის ურწმუნოებასთან ახლო წარსული რომ არა…». აბდულლაჰ იბნ უმარმა თქვა: „თუ აიშას ეს ალლაჰის მოციქულისგან — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას — ნამდვილად მოუსმენია, მიმაჩნია, რომ ალლაჰის მოციქულმა ორი კუთხის შეხება მხოლოდ იმიტომ შეწყვიტა, რომ სახლი იბრაჰიმის — მშვიდობა მას — საძირკველზე ბოლომდე არ იყო აშენებული“. ბუხარიმ ეს ჰაჯის წიგნში ალ-ყანაბისგან, წინასწარმეტყველთა ამბების წიგნში კი აბდულლაჰ იბნ იუსუფისგან გადმოსცა. მუსლიმმა იაჰია იბნ იაჰიასგან და იბნ ვაჰბის გზით გადმოსცა.

ნასაიმ აბდურ-რაჰმან იბნ ალ-ყასიმისგან გადმოსცა. ყველამ ეს მალიქისგან გადმოიცა. მუსლიმმა ასევე ნაფისგან გადმოსცა, რომელმაც თქვა: „მოვისმინე, როგორ უამბობდა აბდულლაჰ იბნ აბი ბაქრ იბნ აბი ყუჰაფა აბდულლაჰ იბნ უმარს აიშასგან, წინასწარმეტყველისგან — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას — რომ მან თქვა: «შენი ხალხის ჯაჰილიიდან — ან ურწმუნოებიდან — არც ისე დიდი ხნის წინ გამოსვლა რომ არა, ქააბას განძს ალლაჰის გზაზე გავცემდი, მის კარს მიწასთან გავასწორებდი და ჰიჯრს მის შიგნით მოვაქცევდი»“.

ბუხარიმ თქვა: გვიამბო უბაიდულლაჰ იბნ მუსამ, ისრაილისგან, აბუ ისჰაყისგან, ალ-ასვადისგან, რომელმაც თქვა: „იბნ აზ-ზუბაირმა მითხრა: «აიშა ბევრ ჰადისს გიყვებოდა ჩუმად; რა გიამბო ქააბაზე?» ვუთხარი: «მან მითხრა, რომ წინასწარმეტყველმა თქვა: «აიშა, შენი ხალხის ურწმუნოებასთან ახლო წარსული რომ არა…»». იბნ აზ-ზუბაირმა თქვა: «ქააბას დავანგრევდი და ორ კარს გავუკეთებდი: ერთით ადამიანები შევიდოდნენ, მეორით კი გავიდოდნენ»“. იბნ აზ-ზუბაირმა ეს გააკეთა.

ეს ჰადისი მხოლოდ ბუხარიმ გადმოსცა და თავის სარწმუნო კრებულში, ცოდნის წიგნში, ასე მოიყვანა. მუსლიმმა თავის „საჰიჰში“ თქვა: გვიამბო იაჰია იბნ იაჰიამ; გვამცნო აბუ მუავია, ჰიშამ იბნ ურვასგან, მამამისისგან, აიშასგან, რომელმაც თქვა: „ალლაჰის მოციქულმა მითხრა: «შენი ხალხის ურწმუნოებიდან გამოსვლას ახლო ხანი რომ არ აშორებდეს, ქააბას დავანგრევდი, იბრაჰიმის საძირკველზე აღვადგენდი, რადგან ყურაიშმა სახლის აშენებისას მისი განზრახული ზომა შეამცირა, და უკანა მხარეს კარსაც გავუკეთებდი»“. მან ასევე თქვა: გვიამბეს აბუ ბაქრ იბნ აბი შაიბამ და აბუ ქურაიბმა; მათ გვიამბო იბნ ნუმაირმა, ჰიშამისგან, იმავე გადმომცემთა ჯაჭვით.

ეს ჰადისი მხოლოდ მუსლიმს გადმოუცია. მან ასევე თქვა: მომიყვა მუჰამმად იბნ ჰათიმმა; მომიყვა იბნ მაჰდიმ; გვიამბო სალიმ იბნ ჰაიანმა, საიდ — ანუ იბნ მინას —გან, რომელმაც თქვა: „მოვისმინე, როგორ ამბობდა აბდულლაჰ იბნ აზ-ზუბაირი: ჩემმა დეიდამ, ანუ აიშამ — ალლაჰი იყოს კმაყოფილი მისით — მითხრა: წინასწარმეტყველმა თქვა: «აიშა, შენი ხალხის შირქთან ახლო წარსული რომ არა, ქააბას დავანგრევდი, მიწასთან გავასწორებდი, ორ კარს გავუკეთებდი — აღმოსავლეთისა და დასავლეთის მხარეს — და ჰიჯრისგან ექვს წყრთას დავუმატებდი, რადგან ყურაიშმა ქააბას აშენებისას მისი ნაწილი არ შეიყვანა»“. ესეც მხოლოდ მუსლიმმა გადმოსცა.

**ყურაიშის მიერ იბრაჰიმის — მშვიდობა მას — შემდეგ, მრავალი ხნის გასვლის მერე და ალლაჰის მოციქულის გამოგზავნამდე ხუთი წლით ადრე ქააბას აშენება. ** იმ დროს იგი ქვების გადატანაში მონაწილეობდა და ოცდათხუთმეტი წლის იყო. ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას მუდამ ჰქონდეს, განკითხვის დღემდე. მუჰამმად იბნ ისჰაყ იბნ იასარმა თავის „სირაში“ თქვა: „როცა ალლაჰის მოციქულს — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას — ოცდათხუთმეტი წელი შეუსრულდა, ყურაიში ქააბას ასაშენებლად შეიკრიბა.

მათ ამის გაკეთება სურდათ, რათა მას სახურავი დაედგათ, მაგრამ დანგრევის ეშინოდათ. ის მხოლოდ ადამიანის სიმაღლეზე უფრო დაბალ ქვების გროვას წარმოადგენდა. მათ მისი ამაღლება და გადახურვა სურდათ. ამის მიზეზი ის იყო, რომ რამდენიმე კაცმა ქააბას განძი მოიპარა; იგი ქააბის შიგნით ჭაში ინახებოდა.

განძი დუაიქის, ხუზაას ტომის ბანი მალიჰ იბნ ამრის გათავისუფლებული მონის, ხელში იპოვეს და ყურაიშმა ხელი მოჰკვეთა. ხალხის თქმით, ქურდებმა განძი დუაიქთან დატოვეს. ზღვის ტალღამ ჯიდას ნაპირზე რომაელი ვაჭრის გემი გამორიყა და გემი დაიმსხვრა. ყურაიშელებმა მისი ხე-ტყე აიღეს და ქააბის სახურავისთვის შეინახეს.

მექაში ერთი კოპტი დურგალი ცხოვრობდა და საჭირო სამუშაოს მომზადებაში დაეხმარა. ქააბას ჭიდან, სადაც ყოველდღე მისთვის შეწირულს ყრიდნენ, გველი გამოდიოდა და კედელზე თბებოდა. ხალხს მისი ეშინოდა. მასთან მიახლოებისას გველი იკლაკნებოდა, იბერებოდა და პირს აღებდა.

ერთ დღეს, როცა ის ჩვეულებისამებრ ქააბას კედელზე თბებოდა, ალლაჰმა მასთან ფრინველი გამოგზავნა. მან გველი აიტაცა და წაიღო. ყურაიშელებმა თქვეს: «იმედი გვაქვს, ალლაჰი კმაყოფილია იმით, რისი გაკეთებაც გვინდა. გვყავს ოსტატი, რომელიც ფრთხილად მუშაობს, გვაქვს ხე-ტყე და ალლაჰმა გველიც აგვაცილა».

როცა ქააბის დანგრევისა და აშენების საქმეზე შეთანხმდნენ, აბუ ვაჰბ იბნ ამრ იბნ აიზ იბნ აბდ იბნ იმრან იბნ მახზუმმა ქააბიდან ქვა აიღო, მაგრამ ხელიდან გაუვარდა და თავის ადგილას დაბრუნდა. მან თქვა: «ყურაიშელებო, მის აშენებაში მხოლოდ სუფთა გზით მოპოვებული ქონება გამოიყენეთ. მასში არ უნდა შევიდეს მეძავის გასამრჯელო, მევახშური ვაჭრობის შემოსავალი ან ადამიანთა მიმართ ჩადენილი უსამართლობის შედეგად მიღებული რამ». იბნ ისჰაყმა თქვა: „ხალხი ამ სიტყვებს ალ-ვალიდ იბნ ალ-მუღირას, აბდულლაჰ იბნ უმარ იბნ მახზუმის ძეს, მიაწერს“.

შემდეგ ყურაიშელებმა ქააბა ნაწილებად გაინაწილეს. კარის მხარე ბანი აბდ მანაფსა და ზუჰრას ერგო; შავ ქვასა და იემენის კუთხეს შორის მდებარე ნაწილი — ბანი მახზუმსა და მათთან შეერთებულ ყურაიშელ ტომებს; ქააბის უკანა მხარე — ბანი ჯუმჰსა და საჰმს; ჰიჯრის მხარე — ბანი აბდ ად-დარ იბნ ყუსაის, ბანი ასად იბნ აბდ ალ-უზზა იბნ ყუსაისა და ბანი ადი იბნ ქააბ იბნ ლუაის, ეს კი ჰატიმია. ხალხს მისი დანგრევის ეშინოდა და უკან იხევდნენ. ალ-ვალიდ იბნ ალ-მუღირამ თქვა: «მე დავიწყებ მის დანგრევას».

აიღო წერაქვი, ავიდა და თქვა: «ალლაჰო, ნუ დაგვადანაშაულებ; ალლაჰო, ჩვენ მხოლოდ სიკეთე გვინდა». შემდეგ ორი კუთხის მხარეს დაანგრია. ხალხი იმ ღამეს დაელოდა და თქვა: «ვნახოთ, რამე ხომ არ შეემთხვევა; თუ რამე შეემთხვა, არაფერს დავანგრევთ და ისე დავაბრუნებთ, როგორც იყო. თუ არაფერი შეემთხვა, ალლაჰი კმაყოფილი იქნება იმით, რაც გავაკეთეთ».

მეორე დილით ალ-ვალიდი საქმეს დაუბრუნდა და ხალხიც მას შეუერთდა. როცა ნგრევამ იბრაჰიმის საძირკვლამდე მიაღწია, მათ ერთმანეთზე მიბმული შუბის წვერებივით მწვანე ქვები დაინახეს. ჰადისის გადმომცემმა ერთმა კაცმა მითხრა: „ერთმა ყურაიშელმა, რომელიც ქააბას ანგრევდა, ორ ქვას შორის რკინის ბერკეტი შეაცურა, რათა ერთი მათგანი ამოეღო. ქვა რომ შეირხა, მთელი მექა შეირყა.

ამიტომ საძირკველს აღარ შეეხნენ“. იბნ ისჰაყმა თქვა: „შემდეგ ყურაიშის ტომებმა მშენებლობისთვის ქვები ცალ-ცალკე შეაგროვეს და ქააბა ააშენეს. როცა მშენებლობა კუთხის ადგილს, ანუ შავ ქვას მიადგა, მათ შორის დავა ატყდა: თითოეულ ტომს სურდა, ქვა თავად დაებრუნებინა თავის ადგილზე. კამათი და უთანხმოება გაძლიერდა, ბრძოლისთვისაც კი მოემზადნენ.

ბანი აბდ ად-დარმა სისხლით სავსე ჯამი მოიტანა. მათ და ბანი ადი იბნ ქააბ იბნ ლუაიმ სიკვდილამდე ერთგულება შეჰფიცეს და ხელები ჯამში ჩაყოფეს. ამიტომ მათ «სისხლის მლოკავები» უწოდეს. ყურაიში ოთხი ან ხუთი ღამე ასე დარჩა. შემდეგ მეჩეთში შეიკრიბნენ, სათათბიროდ და სამართლიანი გადაწყვეტილების მისაღებად.

ზოგი გადმომცემი ამბობს, რომ აბუ უმაია იბნ ალ-მუღირა იბნ აბდულლაჰ იბნ უმარ იბნ მახზუმმა — იმ დროის ყურაიშელთა შორის ყველაზე ხანდაზმულმა — თქვა: «ყურაიშელებო, იმ საკითხში, რაზეც ვერ თანხმდებით, მოსამართლედ დანიშნეთ პირველი კაცი, რომელიც ამ მეჩეთის კარიდან შემოვა». ისინი დათანხმდნენ. პირველი ალლაჰის მოციქული — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას — შემოვიდა. როცა დაინახეს, თქვეს: «ეს სანდო კაცია, თანახმა ვართ; ეს მუჰამმადია».

როცა იგი მათთან მივიდა და ამბავი უამბეს, მან თქვა: «მომიტანეთ მოსასხამი». მოსასხამი მოიტანეს. მან შავი ქვა საკუთარი ხელით აიღო და მოსასხამზე დადო. შემდეგ თქვა: «თითოეულმა ტომმა მოსასხამის ერთი კიდე მოკიდოს». შემდეგ თქვა: «ყველამ ერთად ასწიეთ».

მათ ასწიეს, სანამ იგი თავის ადგილამდე მიიტანეს; მაშინ ალლაჰის მოციქულმა — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას — საკუთარი ხელით დადო ქვა და მის გარშემო ააშენეს. გამოცხადების გარდმოვლენამდე ყურაიშელები ალლაჰის მოციქულს «სანდოს» უწოდებდნენ. როცა მშენებლობა დაასრულეს და ქააბა იმ სახით ააშენეს, როგორც სურდათ, ზუბაირ იბნ აბდულ-მუტალიბმა, იმ გველთან დაკავშირებულ ამბავზე, რომლის გამოც ყურაიშელებს ქააბის აშენების ეშინოდათ, შემდეგი ლექსები თქვა: გამიკვირდა, როგორ დაეშვა შევარდენი გველისკენ, რომელიც იკლაკნებოდა. მას გესინებდა და შიშით სისინებდა, ხან კი უეცრად თავს ესხმოდა.

როცა საძირკვლის ჩაყრას ვიწყებდით, გველი მშენებლობით გვაშინებდა და თავადაც შიშობდა. როცა მისი გაფრთხილების შიშით ვიდექით, შევარდენი მოვიდა და გველს დასწვდა. შევარდენი მისკენ დაეშვა, მოეჭიდა და შემდეგ ჩვენ დაგვიტოვა მშენებლობა დაუბრკოლებლად. მაშინ, მზადმყოფნი, ავდექით და ავაშენეთ, მისი საძირკვლიდან და მიწიდან დაწყებული.

დილით საძირკველს ვამაღლებდით, და არც ერთ ჩვენგანს სამოსი არ ეცვა. ამით ღმერთმა ბანი ლუაის დიდება შემატა, მათი ფესვი მათგან არ გაქრება. იქ ბანი ადი, მურა და მათ წინ წამოძღოლილი ქილაბიც შეკრებილიყო. ღმერთმა ამით დიდება გვიბოძა, ხოლო ჯილდოს ალლაჰთან ვეძიებთ“.

იბნ ისჰაყმა თქვა: „ალლაჰის მოციქულის დროს ქააბა თვრამეტი წყრთის სიმაღლის იყო. მას ქაბათი ქსოვილით ფარავდნენ, შემდეგ კი ბროდებით. პირველი, ვინც მას აბრეშუმით დაფარა, ალ-ჰაჯაჯ იბნ იუსუფი იყო“. მე ვიტყვი: ქააბა ყურაიშის ნაგებობად დარჩა, სანამ აბდულლაჰ იბნ აზ-ზუბაირის მმართველობის დასაწყისში, სამოცზე მეტი წლის შემდეგ, არ დაიწვა; ეს მოხდა იაზიდ იბნ მუავიას მმართველობის ბოლო ხანებში, როცა მისმა ხალხმა იბნ აზ-ზუბაირს ალყა შემოარტყა.

მაშინ იბნ აზ-ზუბაირმა იგი მიწამდე დაანგრია და იბრაჰიმის — მშვიდობა მას — საძირკველზე ააშენა. მან ჰიჯრი შიგნით მოაქცია და აღმოსავლეთისა და დასავლეთის მხარეს მიწასთან გასწორებული ორი კარი გაუკეთა, როგორც ეს მისმა დეიდამ, მორწმუნეთა დედამ აიშამ — ალლაჰი იყოს კმაყოფილი მისით — ალლაჰის მოციქულისგან — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას — მოისმინა. ქააბა ასე დარჩა მისი მმართველობის განმავლობაში, სანამ ალ-ჰაჯაჯმა არ მოკლა. შემდეგ ალ-ჰაჯაჯმა აბდულ-მალიქ იბნ მარვანის ბრძანებით იგი უწინდელ სახეს დაუბრუნა.

როგორც მუსლიმ იბნ ალ-ჰაჯაჯმა თავის „საჰიჰში“ თქვა: გვიამბო ჰანად იბნ ას-სარიმ; გვიამბო იბნ აბი ზაიდა; გვამცნო იბნ აბი სულაიმანმა, ატასგან, რომელმაც თქვა: „როცა იაზიდ იბნ მუავიას დროს, შამელთა ლაშქრობისას, ქააბას ცეცხლი მოეკიდა და ის ამბავი მოხდა, რაც მოხდა, იბნ აზ-ზუბაირმა ხალხის სეზონამდე იგი იმ მდგომარეობაში დატოვა, რათა ხალხი შამელთა წინააღმდეგ გაემხნევებინა ან მათ მხარეს გაეერთიანებინა. როცა ხალხი ჰაჯიდან დაბრუნდა, მან თქვა: «ხალხო, მირჩიეთ, რა ვუყო ქააბას: დავანგრიო და თავიდან ავაშენო, თუ შევაკეთო მისი დაზიანებული ნაწილი?»

იბნ აბბასმა თქვა: «ჩემი აზრი ამის შესახებ ჩამომიყალიბდა: შეაკეთე დაზიანებული ნაწილი და დატოვე ის სახლი, რომელსაც ხალხი ისლამში შევიდა, და ქვები, რომლებზეც ისლამში შევიდა და რომლებთანაც წინასწარმეტყველი — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას — იყო გამოგზავნილი». იბნ აზ-ზუბაირმა თქვა: «თუ რომელიმე მათგანს თავისი სახლი დაეწვებოდა, იგი არ დაკმაყოფილდებოდა, სანამ თავიდან არ ააშენებდა. მაშ, როგორ შეიძლება თქვენი უზენაესი ღმერთის სახლი ასე დავტოვო? სამი დღე ჩემს ღმერთს ვთხოვ რჩევას, შემდეგ კი გადაწყვეტილებას მივიღებ».

სამი დღის შემდეგ მან გადაწყვიტა, რომ დაენგრია. ხალხი მის დანგრევას ერიდებოდა; ეშინოდათ, რომ ვინც პირველი ავიდოდა, ზეციდან რაღაც დაემართებოდა. ბოლოს ერთი კაცი ავიდა და ქვა ჩამოაგდო. როცა ხალხმა დაინახა, რომ მას არაფერი დაემართა, სხვებიც აჰყვნენ და ქააბა მიწამდე დაანგრიეს.

იბნ აზ-ზუბაირმა სვეტები აღმართა და მათზე ფარდები გადაჭიმა, სანამ შენობა არ აიწია. იბნ აზ-ზუბაირმა თქვა: «აიშას — ალლაჰი იყოს კმაყოფილი მისით — ნათქვამი მოვისმინე, რომ წინასწარმეტყველმა თქვა: «შენი ხალხის ურწმუნოებიდან გამოსვლის ახლო დრო და მშენებლობისთვის საკმარისი ხარჯის არქონა რომ არა, ჰიჯრის ხუთ წყრთას ქააბას შიგნით შევიყვანდი, ხალხისთვის ერთ შესასვლელ და ერთ გამოსასვლელ კარს გავაკეთებდი»». მან თქვა: «ახლა კი მშენებლობისთვის საჭირო ქონება მაქვს და ხალხის არ მეშინია». ამიტომ ჰიჯრს ხუთი წყრთა დაუმატა და საძირკველი გამოაჩინა, რომელიც ხალხმა დაინახა; შემდეგ მასზე ააშენა.

ქააბის სიმაღლე თვრამეტი წყრთა იყო. როცა მას დაემატა, ეს სიმაღლე მცირე მოეჩვენა, ამიტომ ათი წყრთით აამაღლა. ორი კარი გაუკეთა: ერთით შედიოდნენ, მეორით კი გამოდიოდნენ. როცა იბნ აზ-ზუბაირი მოკლეს, ალ-ჰაჯაჯმა აბდულ-მალიქს მისწერა და შეატყობინა, რომ იბნ აზ-ზუბაირმა ნაგებობა იმ საძირკველზე ააგო, რომელიც მექის სანდო ადამიანებმა ნახეს.

აბდულ-მალიქმა უპასუხა: «ჩვენ იბნ აზ-ზუბაირის მიერ გაკეთებულის უარყოფაში არაფერი გვმართებს. მისი სიმაღლეში დამატებული ნაწილი დატოვე; ჰიჯრში დამატებული კი უწინდელ ნაგებობას დაუბრუნე და მის მიერ გაჭრილი კარი ამოქოლე». ალ-ჰაჯაჯმა იგი დაანგრია და ისევ ძველ ნაგებობად აღადგინა. ნასაიმ ეს თავის „სუნანში“ ჰანადისგან, იაჰია იბნ აბი ზაიდასგან, აბდულ-მალიქ იბნ აბი სულაიმანისგან, ატასგან, იბნ აზ-ზუბაირისგან, აიშასგან, წინასწარმეტყველის სიტყვების ნაწილით გადმოსცა, მაგრამ ამბავი არ მოუყოლია.

სუნნა იყო, რომ აბდულლაჰ იბნ აზ-ზუბაირის — ალლაჰი იყოს კმაყოფილი მისით — გაკეთებული ნაგებობა დარჩენილიყო, რადგან სწორედ ასე სურდა ალლაჰის მოციქულს — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას. თუმცა მას ეშინოდა, რომ ისლამში ახლად შესული ზოგიერთი ადამიანის გული ამას არ მიიღებდა, რადგან მათ ურწმუნოებიდან არც ისე დიდი ხნის წინ გამოაღწიეს. აბდულ-მალიქს ეს სუნნა არ სცოდნია. ამიტომ, როცა დარწმუნდა, რომ აიშასგან ეს ალლაჰის მოციქულის — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას — ჰადისად იყო გადმოცემული, თქვა: «ნეტავ დაგვეტოვებინა ის ისე, როგორც იბნ აზ-ზუბაირმა გააკეთა».

როგორც მუსლიმმა თქვა: მომიყვა მუჰამმად იბნ ჰათიმმა; გვიამბო მუჰამმად იბნ ბაქრმა; გვამცნო იბნ ჯურაიჯმა; მოვისმინე, როგორ უამბობდნენ აბდულლაჰ იბნ უბაიდ იბნ უმაირი და ალ-ვალიდ იბნ ატა ალ-ჰარის იბნ აბდულლაჰ იბნ აბი რაბიასგან. აბდულლაჰ იბნ უბაიდმა თქვა: „ხალიფობის დროს ალ-ჰარის იბნ აბდულლაჰი აბდულ-მალიქ იბნ მარვანთან დელეგაციით მივიდა. აბდულ-მალიქმა თქვა: «არა მგონია, აბუ ხუბაიბს — ანუ იბნ აზ-ზუბაირს — აიშასგან ის მოესმინოს, რასაც მისი მოსმენით ამტკიცებდა». ალ-ჰარისმა თქვა: «პირიქით, მე თავად მოვისმინე მისი ნათქვამი».

მან ჰკითხა: «რა თქვა?» ალ-ჰარისმა უპასუხა: «მან თქვა, რომ ალლაჰის მოციქულმა თქვა: «შენმა ხალხმა სახლის ნაგებობა შეამცირა; შენი ხალხის შირქთან ახლო წარსული რომ არა, იმ ნაწილს დავაბრუნებდი, რომელიც გამოტოვეს. თუ ჩემი წასვლის შემდეგ შენს ხალხს მისი ხელახლა აშენების სურვილი გაუჩნდება, მოდი და გაჩვენებ, რა დატოვეს»». მან დაახლოებით შვიდი წყრთა აჩვენა“.

ეს აბდულლაჰ იბნ უბაიდის ჰადისი იყო. ალ-ვალიდ იბნ ატამ მას დაამატა: „წინასწარმეტყველმა თქვა: «მას მიწასთან გასწორებულ ორ კარს გავუკეთებდი — აღმოსავლეთისა და დასავლეთის მხარეს. იცი, რატომ ასწიეს შენმა ხალხმა მისი კარი?» აიშამ უპასუხა: «არა».

მან თქვა: «ეს იმისთვის გააკეთეს, რომ უპირატესობა ეჩვენებინათ და მხოლოდ ის შესულიყო, ვისაც ისინი მოისურვებდნენ. თუ კაცს შიგნით შესვლა უნდოდა, ჯერ მას კართან მიიყვანდნენ; როცა თითქმის შევიდოდა, ხელს ჰკრავდნენ და ძირს აგდებდნენ»“. აბდულ-მალიქმა ალ-ჰარისს ჰკითხა: «ეს აიშასგან თავად მოისმინე?» მან უპასუხა: «დიახ».

აბდულ-მალიქმა ცოტა ხანს ჯოხით მიწას უჩქმიტა, შემდეგ კი თქვა: «ნეტავ დამეტოვებინა ისე, როგორც იყო». მუსლიმმა თქვა: ეს ჰადისი ჩვენთვის მუჰამმად იბნ ამრ იბნ ჯაბალამაც გადმოსცა; გვიამბო აბუ ასიმმა. ასევე გვიამბო აბდ იბნ ჰუმაიდმა; გვამცნო აბდურ-რაზზაყმა. ორივემ იბნ ჯურაიჯისგან, იმავე გადმომცემთა ჯაჭვით, იბნ ბაქრის ჰადისის მსგავსად გადმოსცა.

მუსლიმმა თქვა: მომიყვა მუჰამმად იბნ ჰათიმმა; გვიამბო აბდულლაჰ იბნ ბაქრ ას-საჰმიმ; გვიამბო ჰათიმ იბნ აბი სუღაირამ, აბუ ყაზასგან, რომელმაც თქვა: „როცა აბდულ-მალიქ იბნ მარვანი ქააბას გარშემო შემოუვლიდა, თქვა: «ალლაჰმა დაწყევლოს იბნ აზ-ზუბაირი, რადგან მორწმუნეთა დედაზე ცრუობს და ამტკიცებს, რომ მისგან მოისმინა, თითქოს ალლაჰის მოციქულმა თქვა: «აიშა, შენი ხალხის ურწმუნოებასთან ახლო წარსული რომ არა, სახლს დავანგრევდი და ჰიჯრის ნაწილს დავამატებდი, რადგან შენმა ხალხმა მშენებლობა შეამცირა»».

ჰარის იბნ აბდულლაჰ იბნ აბი რაბიამ უთხრა: «მორწმუნეთა მბრძანებელო, ამას ნუ ამბობ; მე თავად მოვისმინე, როგორ გადმოსცა მორწმუნეთა დედამ ეს ჰადისი». აბდულ-მალიქმა თქვა: «ეს რომ დანგრევამდე მომესმინა, იბნ აზ-ზუბაირის ნაგებობას დავტოვებდი ისე, როგორც იყო»“. ეს ჰადისი აიშასგან — მორწმუნეთა დედისგან — გადმოცემამდე იმდენად მტკიცედ მიდის, რომ მას რამდენიმე სარწმუნო გზით გადმოსცემენ: ალ-ასვად იბნ იაზიდი, ალ-ჰარის იბნ აბდულლაჰ იბნ აბი რაბია, აბდულლაჰ იბნ აზ-ზუბაირი, აბდულლაჰ იბნ მუჰამმად იბნ აბი ბაქრ ას-სიდდიყი და ურვა იბნ აზ-ზუბაირი. ეს ადასტურებს იბნ აზ-ზუბაირის მოქმედების სისწორეს.

მისი ნაგებობა რომ დაეტოვებინათ, კარგი იქნებოდა. მაგრამ მას შემდეგ, რაც საქმე ამ მდგომარეობას დაუბრუნდა, ზოგიერთმა სწავლულმა მისი სახის შეცვლა არასასურველად მიიჩნია. გადმოცემულია, რომ მორწმუნეთა მბრძანებელმა ჰარუნ არ-რაშიდმა — ან მისმა მამამ, ალ-მაჰდიმ — იმამ მალიქს ჰკითხა, დაენგრია ქააბა და იბნ აზ-ზუბაირის ნაგებობად დაებრუნებინა თუ არა. მალიქმა უთხრა: «მორწმუნეთა მბრძანებელო, ალლაჰის ქააბა მეფეთა სათამაშოდ ნუ აქცევ; არავის უნდა შეეძლოს მისი დანგრევა მხოლოდ იმიტომ, რომ ეს მოისურვა».

რაშიდმა ეს არ გააკეთა. ეს გადმოცემა ყადის იადმა და ნავავიმ მოიხსენიეს. ალლაჰმა უკეთ იცის, მაგრამ ქააბა ამ სახით დარჩება ჟამთა დასასრულამდე, სანამ მას ეთიოპიელთა მოკლემუხლებიანი კაცი არ დაანგრევს. ეს სარწმუნო გადმოცემით ორივე „საჰიჰში“ აბუ ჰურაირასგან არის გადმოცემული: ალლაჰის მოციქულმა თქვა: «ქააბას ეთიოპიელთა მოკლემუხლებიანი კაცი დაანგრევს».

ორივემ გადმოსცა. აბდულლაჰ იბნ აბბასისგან — ალლაჰი იყოს კმაყოფილი ორივეთი — წინასწარმეტყველისგან გადმოცემულია: «თითქოს ვხედავ შავკანიანს, განზე გაშლილი ფეხებით, რომელიც მას ქვას-ქვაზე აცლის». ეს ბუხარიმ გადმოსცა. იმამ აჰმად იბნ ჰანბალმა თავის „მუსნადში“ თქვა: გვიამბო აჰმად იბნ აბდულ-მალიქ ალ-ჰარრანიმ; გვიამბო მუჰამმად იბნ სალამამ, იბნ ისჰაყისგან, იბნ აბი ნაჯიჰისგან, მუჯაჰიდისგან, აბდულლაჰ იბნ ამრ იბნ ალ-ასისგან — ალლაჰი იყოს კმაყოფილი ორივეთი — რომელმაც თქვა: „მოვისმინე, როგორ ამბობდა ალლაჰის მოციქული: «ქააბას ეთიოპიელთა მოკლემუხლებიანი კაცი დაანგრევს, მის მორთულობას გაიტაცებს და მის საფარს შემოაძრობს.

თითქოს ვხედავ მას: მელოტია, მოკლეა და წერაქვითა და წერაქვის მსგავს იარაღით ურტყამს მას»“. «ფად‘ი» არის ფეხსა და წვივის ძვალს შორის გადახრა. ალლაჰმა უკეთ იცის; ეს, როგორც ჩანს, იაჯუჯისა და მაჯუჯის გამოჩენის შემდეგ მოხდება, რადგან ბუხარის „საჰიჰში“ აბუ საიდ ალ-ხუდრისგან — ალლაჰი იყოს კმაყოფილი მისით — გადმოცემულია, რომ ალლაჰის მოციქულმა თქვა: «იაჯუჯისა და მაჯუჯის გამოჩენის შემდეგ ხალხი ქააბაში ჰაჯსა და უმრას შეასრულებს». [ყურანი 23:60; 14:37; ჰადისის გადმოცემის ჯაჭვში მოხსენიებულია: აბდ იბნ ჰუმაიდი, აბდურ-რაზზაყი, იბნ უმაირი, იბნ ისჰაყი და ალლაჰის მოციქული.]

უზენაესი ალლაჰის სიტყვები, რომლებითაც იბრაჰიმისა და ისმაილის — მშვიდობა მათ — ვედრებაა გადმოცემული: «ჩვენო ღმერთო, გვაქციე შენს მორჩილებად და ჩვენი შთამომავლობიდანაც შექმენი შენს მორჩილთა თემი; გვიჩვენე ჩვენი წესები და მოგვიტევე. ჭეშმარიტად, შენ ხარ მიტევების მიმღები, მოწყალე». იბნ ჯარირმა თქვა: ამით ისინი ამბობდნენ: „გვაქციე შენს ბრძანებას დამორჩილებულებად და შენს მორჩილებაში თავმდაბლებად; ნუ დაგვრთავ ნებას, რომ შენთან ერთად სხვა ვინმეს დავემორჩილოთ ან შენ გარდა სხვას ვეთაყვანოთ“.

იბნ აბი ჰათიმმა თქვა: გვიამბო მამაჩემმა; გვიამბო ისმაილ იბნ რაჯა იბნ ჰაიან ალ-ჰისნის ალ-ყურაშიმ; გვიამბო მაქალ იბნ უბაიდულლაჰმა, აბდულ-ქარიმისგან, რომელიც ამ სიტყვებთან დაკავშირებით: «და გვაქციე შენს მორჩილებად» ამბობდა: „შენთვის გულწრფელად მიძღვნილებად“. ხოლო სიტყვებზე: «და ჩვენი შთამომავლობიდანაც შექმენი შენს მორჩილთა თემი» ამბობდა: „გულწრფელად მიძღვნილი“. მან ასევე თქვა: გვიამბო ალი იბნ ალ-ჰუსაინმა; გვიამბო ალ-მუყადდიმი; გვიამბო საიდ იბნ ამირმა, სალამ იბნ აბი მუტისგან, რომელიც ამ აიათზე: «და გვაქციე მორჩილებად» ამბობდა: „ისინი მორჩილნი იყვნენ, მაგრამ ალლაჰს სიმტკიცე სთხოვეს“.

იკრიმამ თქვა, რომ სიტყვებზე: «ჩვენო ღმერთო, გვაქციე შენს მორჩილებად» ალლაჰმა თქვა: „უკვე შევასრულე“. ხოლო სიტყვებზე: «და ჩვენი შთამომავლობიდანაც შექმენი შენს მორჩილთა თემი» ალლაჰმა თქვა: „უკვე შევასრულე“. ას-სუდიმ თქვა: «და ჩვენი შთამომავლობიდანაც შექმენი შენს მორჩილთა თემი» ნიშნავს: „არაბებს“. იბნ ჯარირმა თქვა: „სწორი აზრია, რომ ეს არაბებსაც მოიცავს და სხვებსაც; რადგან იბრაჰიმის შთამომავლობაში ისრაელის შვილებიც არიან.

უზენაესი ალლაჰი ამბობს: «მუსას ხალხში იყო თემი, რომელიც ჭეშმარიტებას ხელმძღვანელობდა და მის მიხედვით სამართლიანად მოქმედებდა»“. მე ვიტყვი: იბნ ჯარირის ნათქვამი ას-სუდის აზრს არ უარყოფს, რადგან არაბების მითითება არ გამორიცხავს სხვებსაც. საუბრის კონტექსტი არაბებს ეხება; ამიტომ ამის შემდეგ ნათქვამია: «ჩვენო ღმერთო, აღუდგინე მათგან მოციქული, რომელიც შენს აიათებს წაუკითხავს, წიგნსა და სიბრძნეს ასწავლის და განწმენდს მათ…» აქ მუჰამმადი — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას — იგულისხმება. იგი მათ შორის იყო გამოგზავნილი, როგორც უზენაესი ალლაჰი ამბობს: «ის არის, ვინც უმწიგნობართა შორის, მათგან, მოციქული აღადგინა».

ამასთან, ეს არ გამორიცხავს, რომ მისი გზავნილი წითელკანიანებსა და შავკანიანებსაც მოიცავს, რადგან უზენაესი ალლაჰი ამბობს: «თქვი: „ადამიანებო, მე ალლაჰის მოციქული ვარ თქვენთან ყველასთან“». ამის დამადასტურებელი სხვა გადამწყვეტი მტკიცებულებებიც არსებობს. ეს იბრაჰიმისა და ისმაილის — მშვიდობა მათ — ვედრება ისეთივეა, როგორიც ალლაჰი მორწმუნე, ღვთისმოშიში მონების შესახებ გვამცნობს: «ისინი, რომლებიც ამბობენ: „ჩვენო ღმერთო, გვიბოძე ჩვენი მეუღლეებისა და შთამომავლობისგან თვალის სიხარული და ღვთისმოშიშთათვის წინამძღოლებად გვაქციე“».

ამის სურვილი შარიათით სასურველია, რადგან უზენაესი ალლაჰის თაყვანისცემის სიყვარული სრულდება იმითაც, რომ ადამიანს სურს, მის შთამომავლობაში არსებობდნენ ისეთები, ვინც მხოლოდ ალლაჰს ეთაყვანებიან და მას არავის უზიარებენ. ამიტომ, როცა უზენაესმა ალლაჰმა იბრაჰიმს — მშვიდობა მას — უთხრა: «ჭეშმარიტად, მე ადამიანთა წინამძღოლად გაქცევ» — მან თქვა: «და ჩემი შთამომავლობიდანაც?» მან თქვა: «ჩემი აღთქმა უსამართლოებს არ შეეხება». ეს ასევე მისი სიტყვებია: «და განმაშორე მე და ჩემი შვილები კერპების თაყვანისცემას».

მუსლიმის „საჰიჰში“ აბუ ჰურაირასგან — ალლაჰი იყოს კმაყოფილი მისით — წინასწარმეტყველისგან — ალლაჰის ლოცვა და მშვიდობა მას — სარწმუნოდ არის გადმოცემული: «როცა ადამის შვილი მოკვდება, მისი საქმე წყდება, გარდა სამი რამისა: უწყვეტი ქველმოქმედებისა, სასარგებლო ცოდნისა ან კეთილი შვილისა, რომელიც მისთვის ლოცულობს». **«გვიჩვენე ჩვენი წესები»** იბნ ჯურაიჯმა, ატასგან, სიტყვებზე: «გვიჩვენე ჩვენი წესები» გადმოსცა: „გამოგვაჩინე ისინი და გვასწავლე“. მუჯაჰიდმა თქვა: „ჩვენი მსხვერპლშეწირვის ადგილები“. მსგავსი რამ ატასა და ყათადასგანაც არის გადმოცემული.

საიდ იბნ მანსურმა თქვა: გვიამბო ატტაბ იბნ ბაშირმა, ხასიფისგან, მუჯაჰიდისგან, რომელმაც თქვა: „იბრაჰიმმა თქვა: «გვიჩვენე ჩვენი წესები». მასთან ჯიბრილი მოვიდა და სახლისკენ წაიყვანა. უთხრა: «საძირკველი აღმართე». იბრაჰიმმა საძირკველი აღმართა, მშენებლობა დაასრულა, შემდეგ კი ჯიბრილმა ხელი მოჰკიდა და გარეთ გაიყვანა.

საფასკენ წაიყვანა და უთხრა: «ეს ალლაჰის ნიშნებიდანაა». შემდეგ მარვასკენ წაიყვანა და უთხრა: «ესეც ალლაჰის ნიშნებიდანაა». შემდეგ მინასკენ გაემართა. როცა ჯამრას ადგილს მიაღწია, ხესთან იბლისი იდგა. ჯიბრილმა თქვა: «ტაკბირი წარმოთქვი და ესროლე».

იბრაჰიმმა ტაკბირი წარმოთქვა და ესროლა. იბლისი წავიდა და შუა ჯამრასთან დადგა. როცა ჯიბრილი და იბრაჰიმი მის გვერდით გავიდნენ, ჯიბრილმა უთხრა: «ტაკბირი წარმოთქვი და ესროლე». იბრაჰიმმა ტაკბირი წარმოთქვა და ესროლა. იბლისი წავიდა.

ეს ბოროტი რაღაცის შეტანას ცდილობდა ჰაჯში, მაგრამ ვერ შეძლო. ჯიბრილმა იბრაჰიმს ხელი მოჰკიდა და წმინდა ადგილამდე მიიყვანა. უთხრა: «ეს წმინდა ადგილია». შემდეგ იბრაჰიმი არაფატამდე მიიყვანა. უთხრა: «გაიგე, რაც გაჩვენე?» ეს კითხვა სამჯერ დაუსვა.

იბრაჰიმმა უპასუხა: «დიახ»“. მსგავსი რამ აბუ მიჯლაზისა და ყათადასგანაც არის გადმოცემული. აბუ დაუდ ატ-თაიალისიმ თქვა: გვიამბო ჰამმად იბნ სალამამ, აბუ ალ-ასიმ ალ-ღანავისგან, აბუ ატ-ტუფაილისგან, იბნ აბბასისგან, რომელმაც თქვა: „როცა იბრაჰიმს ჰაჯის წესები აჩვენეს, ეშმაკი მას სავარაუდო სარბენ ადგილას შეხვდა. იბრაჰიმი მას დაედევნა და გაასწრო.

შემდეგ ჯიბრილმა წაიყვანა და მინამდე მიიყვანა. უთხრა: «ეს ხალხის დაბანაკების ადგილია». როცა ჯამრა ალ-აყაბას მიაღწია, ეშმაკი წინ გადაუდგა. იბრაჰიმმა მას შვიდი კენჭი ესროლა, სანამ არ წავიდა. შემდეგ შუა ჯამრამდე მიიყვანა; ეშმაკი კვლავ წინ გადაუდგა და იბრაჰიმმა მას შვიდი კენჭი ესროლა, სანამ არ წავიდა.

შემდეგ ყველაზე შორეულ ჯამრამდე მიიყვანა; ეშმაკი კვლავ წინ გადაუდგა, იბრაჰიმმა მას შვიდი კენჭი ესროლა, სანამ არ წავიდა. შემდეგ ჯამ‘ამდე მიიყვანა და უთხრა: «ეს წმინდა ადგილია». შემდეგ არაფატამდე მიიყვანა და უთხრა: «ეს არაფატია». ჯიბრილმა ჰკითხა: «იცანი?»“. [ყურანი 7:159; 62:2; 7:158; 25:74; 14:35.]

የአል-በጋዊ ተፍሲር

የልዑል አላህ ንግግር፦ «ኢብራሂምና ኢስማዒልም ከቤቱ መሠረቶችን ሲያነሱ»። ተራኪዎች እንዲህ አሉ፦ አላህ ከምድር መፈጠር ሁለት ሺህ ዓመት በፊት የቤቱን ቦታ ፈጠረ፤ በውኃው ላይ ነጭ አረፋ ነበር፣ ምድርም ከሥሩ ተዘርግታ ተስፋፋች። አላህ አደምን (ዐለይሂ ሰላም) ወደ ምድር ባወረደው ጊዜ ብቸኝነት ተሰማውና ለአላህ አቤቱታ አቀረበ። አላህም ከገነት ከያቁት ድንጋዮች የተሠራውን አል-በይቱል-ማዕሙርን አወረደ፤ ሁለት በሮች ነበሩት፣ ከአረንጓዴ ዘመርሩድ የተሠሩ፤ አንዱ ምሥራቃዊ፣ ሌላውም ምዕራባዊ ነበር።

በቤቱ ቦታ ላይ አስቀመጠውና እንዲህ አለ፦ «አደም ሆይ፣ በዙፋኔ ዙሪያ እንደሚዞሩት ሁሉ በዙሪያው የምትዞርበትን፣ በዙፋኔ ዘንድ እንደሚሰገደውም በእርሱ ዘንድ የምትሰግድበትን ቤት ለአንተ አወረድሁ»። ጠጠሩንም አወረደ፤ እርሱም ነጭ ነበር፣ በጃሂሊያ ዘመን የወር አበባ ደም በመነካቱ ጠቆረ። ከዚያም አደም ከሕንድ ምድር ተነስቶ በእግሩ ወደ መካ አቀና፤ አላህም ቤቱን እንዲያሳየው መልአክ ላከለት። ቤቱን ሐጅ አደረገና የሐጅ ሥርዓቶቹን ፈጸመ።

በጨረሰ ጊዜ መላእክት ተቀብለውት፦ «አደም ሆይ፣ ሐጅህ የተቀበለ ይሁን፤ ከአንተ ሁለት ሺህ ዓመት በፊት ይህን ቤት ሐጅ አድርገነዋል» አሉት። ኢብኑ ዐባስ (ረዲየላሁ ዐንሁማ) እንዲህ አሉ፦ አደም ከሕንድ ወደ መካ በእግሩ አርባ ጊዜ ሐጅ አደረገ። ይህም እስከ ጥፋት ውኃው ዘመን ድረስ ቀጠለ። ከዚያ አላህ ወደ አራተኛው ሰማይ ከፍ አደረገው። በየቀኑ ሰባ ሺህ መላእክት ይገቡበታል፤ ወደ እርሱ ግን እንደገና አይመለሱም።

አላህም ጂብሪልን (ዐለይሂ ሰላም) ላከው፤ ጥቁሩን ድንጋይ ከመስጠም ለመጠበቅ በአቡ ቁበይስ ተራራ ውስጥ ደበቀው። ስለዚህ የቤቱ ቦታ እስከ ኢብራሂም ዘመን ድረስ ባዶ ሆኖ ቆየ። ከዚያም አላህ ኢስማዒልና ኢስሓቅ ከተወለዱለት በኋላ፣ በውስጡ የሚታወስበትን ቤት እንዲገነባ ኢብራሂምን አዘዘው። እርሱም ቦታውን እንዲያሳየው አላህን ለመነ። አላህም የቤቱን ቦታ እንድታመለክተው ሰኪናን ላከ፤ እርሷም ሁለት ራስ ያላት፣ እባብን የምትመስል ጠንካራ ነፋስ ነበረች።

ሰኪናዋ በምትቆምበት ቦታ እንዲገነባ አላህ ኢብራሂምን አዘዘው። ኢብራሂምም እስከ መካ እስኪደርሱ ድረስ ተከተላት፤ ሰኪናዋም እንደ ጋሻ መጠቅለያ በመጠቅለል በቤቱ ቦታ ላይ ተጠቀለለች። ይህ የዐሊና የሐሰን ንግግር ነው። ኢብኑ ዐባስ ግን እንዲህ አሉ፦ አላህ የካዕባውን መጠን ያህል የሆነች ደመና ላከ፤ እርሷም ትጓዝ ነበር፣ ኢብራሂምም በጥላዋ ሥር እየተራመደ ተከተላት።

እስከ መካ ደርሰው የቤቱ ቦታ ላይ ቆመች፤ ከውስጧም ለኢብራሂም፦ «በጥላዋ ላይ ገንባ፤ አትጨምር፣ አታሳንስም» ተብሎ ተጠራ። ሌላው አስተያየት ደግሞ፦ አላህ የቤቱን ቦታ እንዲያሳየው ጂብሪልን ላከ፤ ይህም በልዑሉ አላህ ንግግር፦ «ለኢብራሂምም የቤቱን ቦታ ባዘጋጀንለት ጊዜ» እንደተገለጸው ነው። ኢብራሂምና ኢስማዒልም ቤቱን ገነቡ፤ ኢብራሂም ይገነባው ነበር፣ ኢስማዒልም ድንጋዩን ያቀብለው ነበር። ይህም የልዑሉ አላህ ንግግር፦ «ኢብራሂምና ኢስማዒልም ከቤቱ መሠረቶችን ሲያነሱ» የሚለው ነው።

ማለትም መሠረቶቹን ነው፤ አንዱ የ«መሠረት» ቃል «ቃዒዳ» ነው። አል-ኪሳኢ እንዲህ አለ፦ የቤቱ ግድግዳዎች ማለት ነው። ኢብኑ ዐባስ እንዲህ አሉ፦ ቤቱ የተገነባው ከአምስት ተራሮች ነው፤ ጡር ሲና፣ ጡር ዘይታ፣ በሻም የሚገኘው ሊባኖስ ተራራ፣ በአል-ጀዚራ የሚገኘው አል-ጁዲይ ተራራ፤ መሠረቶቹን ግን በመካ ከሚገኘው ከሒራእ ተራራ ገነቡ። ኢብራሂም ወደ ጥቁሩ ድንጋይ ቦታ በደረሰ ጊዜ ኢስማዒልን፦ «ለሰዎች ምልክት የሚሆን መልካም ድንጋይ አምጣልኝ» አለው።

ኢስማዒልም ድንጋይ አመጣለት። ኢብራሂምም፦ «ከዚህ የበለጠ ውብ የሆነ አምጣልኝ» አለው። ኢስማዒል እርሱን ለመፈለግ ሄደ። ከዚያም አቡ ቁበይስ፦ «ኢብራሂም ሆይ፣ በእኔ ዘንድ ለአንተ ተቀማጭ አለ፤ ውሰደው» ብሎ ጮኸ። እርሱም ጥቁሩን ድንጋይ ወስዶ በቦታው አስቀመጠው። ሌላው አስተያየት፦ አላህ በሰማይ ቤትን ገነባ፤ እርሱም አል-በይቱል-ማዕሙር ነው፣ አድ-ዲራህ ተብሎም ይጠራል።

መላእክትንም ከዚያ ጋር ትይዩ፣ እንደ መጠኑና ቅርጹ ምድር ላይ ካዕባን እንዲገነቡ አዘዛቸው። ሌላው አስተያየት፦ ካዕባን መጀመሪያ የገነባው አደም ነው፤ በጥፋት ውኃው ዘመን ግን ፈርሶ ጠፋ። ከዚያም አላህ ለኢብራሂም አሳየውና እርሱም ገነባው። «ጌታችን ሆይ፣ ከእኛ ተቀበል» የሚለው ንግግር ውስጡ የተተወ ቃል አለ፤ ትርጉሙም፦ «ሁለቱም፦ ጌታችን ሆይ፣ ሕንጻችንን ከእኛ ተቀበል» እያሉ ነው።

«አንተ ሰሚው ነህ»፣ ማለትም ዱዓችንን የምትሰማ፤ «ዐዋቂውም ነህ»፣ ማለትም ሐሳባችንን የምታውቅ ነህ። «ጌታችን ሆይ፣ ለአንተ ተገዢ የሆንን አድርገን»፤ ማለትም አንድን አምላኪዎች፣ ታዛዦች፣ ለአንተ ብቻ አምልኮን የምናጠራ፣ ለአንተ የተዋረድን አድርገን። «ከዘሮቻችንም»፣ ማለትም ከልጆቻችን፣ «ለአንተ ተገዢ የሆነች ሕዝብ» አድርግ። ኡማ ማለት ቡድን ነው፤ ኡማ ደግሞ የነቢያት ተከታዮች ማለት ነው።

«ለአንተ ተገዢ»፣ ማለትም ለአንተ የተዋረደች። «አሳየን»፣ ማለትም አስተምረንና አሳውቀን። ኢብኑ ከሢር ራእን ሳይቀድር አነበበ፤ አቡ ዐምር ደግሞ በኢኽቲላስ [አናባቢውን በፍጥነትና በከፊል በማሳየት] አነበበ፤ ሌሎቹ ግን በኪስራ አነበቡ። ኢብኑ ዐሚርና አቡ በክርም በሱረቱ ሐ-ሚም ሰጅዳ ውስጥ በሱኩን ንባብ ተስማሙ። የቃሉ መሠረታዊ ቅርጽ «አርእና» ነበር፤ ለቀላልነት ሲባል ሐምዛው ተወገደ፣ እንቅስቃሴውም ወደ ራእ ተዛወረ።

የሚያሳክኑት ግን፦ ሐምዛው ሲጠፋ እንቅስቃሴውም ጠፋ አሉ። «ሥርዓቶቻችንን»፣ ማለትም የሃይማኖታችንን ሕጎችና የሐጅ ሥርዓቶቻችንን፤ ሌላው አስተያየት፦ የሐጃችንን ቦታዎች ማለት ነው። ሙጃሂድ እንዲህ አለ፦ «የመሥዋዕት ማረድያዎቻችንን»፤ ነስክ ማለት የሚታረደው መሥዋዕት ነው። ሌላው አስተያየት፦ የአምልኮ ቦታዎቻችን ማለት ነው። ነስክ በመሠረቱ አምልኮ ማለት ነው፤ ናሲክ ደግሞ አምላኪ ማለት ነው።

አላህም የሁለቱን ዱዓ ተቀበለ፤ ጂብሪልንም ላከና በዐረፋ ቀን የሐጅ ሥርዓቶቹን አሳያቸው። ወደ ዐረፋት በደረሱ ጊዜ፦ «ኢብራሂም ሆይ፣ አወቅህ?» አለው። እርሱም፦ «አዎን» አለ። ስለዚህ ወቅቱ ዐረፋ ተባለ፣ ቦታውም ዐረፋት ተባለ። «ወደ እኛም ተመለስ»፣ ማለትም ይቅር በለን። «አንተ እጅግ ተቀባይ የሆንክ፣ አዛኝ ነህ»።