Kəbənin tikilməsi zamanı edilən dua

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

Onlar özləri və övladları üçün İslamı dilədilər. İslamın həqiqəti qəlbin təslim olması və Rəbbinə boyun əyməsidir; bu isə bədən üzvlərinin də itaət etməsini ehtiva edir. «Bizə ibadət qaydalarımızı göstər» — yəni onları bizə göstərmə və müşahidə etdirmə yolu ilə öyrət ki, bu daha təsirli olsun. «Mənasik» dedikdə, kontekstin və vəziyyətin göstərdiyi kimi, həccin bütün əməlləri nəzərdə tutula bilər.

Həmçinin sözün ümumi mənasına görə bununla bütün din və ibadətlər də nəzərdə tutula bilər. Çünki «nüsük» ibadət etmək deməkdir; lakin adətə görə bu söz daha çox həcc ibadətlərinə aid edilir. Beləliklə, onların duasının mahiyyəti faydalı elmə və saleh əmələ müvəffəq edilməkdir. Bəndə, hansı məqamda olursa-olsun, mütləq nöqsana yol verir və tövbəyə ehtiyac duyur.

Buna görə də onlar dedilər: «Tövbəmizi qəbul et! Həqiqətən, Sən tövbələri qəbul edənsən, Rəhmlisən!»

İbrahim və İsmailin Beytin bünövrəsini qaldırdıqları və bu böyük işi davam etdirdikləri vaxtı yada sal. Onların halı qorxu ilə ümid arasında idi. Belə bir işi gördükləri halda belə, Allahdan əməllərini qəbul etməsini dilədilər ki, bu əməldən böyük fayda hasil olsun.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

Uca Allahın «İbrahim və İsmail Beytin bünövrəsini qaldırarkən: “Ey Rəbbimiz! Bizdən qəbul et! Həqiqətən, Sən Eşidənsən, Bilənsən! Ey Rəbbimiz! Hər ikimizi Sənə təslim olan et, nəslimizdən də Sənə təslim olan bir ümmət meydana gətir.

Bizə ibadət qaydalarımızı göstər və tövbəmizi qəbul et! Həqiqətən, Sən tövbələri qəbul edənsən, Rəhmlisən!” — dediklərini xatırla» ayəsindəki «qəvaid» sözü «qaidə» sözünün cəmidir. Bu, sütun və bünövrə deməkdir. Uca Allah buyurur: «Ey Məhəmməd, qövmünə İbrahim və İsmailin — onlara salam olsun — Beyti tikməsini və onun bünövrəsini qaldırmasını xatırlat.»

Onlar belə deyirdilər: «Ey Rəbbimiz! Bizdən qəbul et! Həqiqətən, Sən Eşidənsən, Bilənsən!» Onlar saleh bir əməl görürdülər, bununla belə, Allahdan onu qəbul etməsini istəyirdilər.

İbn Əbi Hatim Məhəmməd ibn Yəzid ibn Xuneys əl-Məkkinin Vəhb ibn əl-Vərddən belə nəql etdiyini rəvayət edir: O, «İbrahim və İsmail Beytin bünövrəsini qaldırarkən: “Ey Rəbbimiz! Bizdən qəbul et!”» ayəsini oxudu, sonra ağlayaraq dedi: «Ey Rəhmanın dostu! Rəhmanın Evinin sütunlarını qaldırırsan, amma Allahın səndən qəbul etməyəcəyindən qorxursan!»

Bu, Allahın ixlaslı möminlərin halı barədə dediyi sözə bənzəyir: «Onlar etdiklərini edər, qəlbləri isə qorxu içində olar» (əl-Muminun, 60), yəni sədəqə, xərcləmə və ibadət kimi etdiklərinin onlardan qəbul olunmayacağından qorxarlar. Aişənin Peyğəmbərdən (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) nəql etdiyi səhih hədis də bunu təsdiqləyir; həmin hədis öz yerində gələcək.

Bəzi təfsirçilər bünövrəni İbrahimin qaldırdığını, duanı isə İsmailin etdiyini söyləmişlər. Doğru olan budur ki, ikisi də bünövrəni qaldırır və birlikdə dua edirdilər; bunun izahı aşağıda gələcək. Buxari burada bir hədis rəvayət etmişdir. Biz onu və bununla bağlı rəvayətləri ardınca qeyd edəcəyik.

Buxari dedi: «Abdullah ibn Məhəmməd bizə rəvayət etdi: Əbdürrəzzaq bizə rəvayət etdi: Mə‘mər bizə Əyyub əs-Səxtiyanidən və Kəsir ibn Kəsir ibn əl-Müttəlib ibn Əbi Vədaədən rəvayət etdi; onlardan biri digərinin rəvayətinə əlavə edirdi. Səid ibn Cübeyr İbn Abbasdan (Allah onlardan razı olsun) belə nəql etdi: “Qadınların bel kəmərindən ilk istifadə etməsi İsmailin anası ilə başladı. O, Saradan izini gizlətmək üçün özünə bel kəməri düzəltdi. Sonra İbrahim onu və hələ südəmər olan oğlu İsmaili gətirib Beytin yanında, Zəmzəmin yuxarı tərəfindəki məsciddə bir ağacın altına qoydu.

O vaxt Məkkədə heç kim yaşamırdı və orada su da yox idi. İbrahim onları orada qoydu, yanlarında içində xurma olan bir xurcun və içində su olan tuluq qoydu, sonra geri dönüb getdi. İsmailin anası onun arxasınca gedib dedi: ‘Ey İbrahim, bizi insan olmayan və heç nəyin olmadığı bu vadidə qoyub hara gedirsən?’ Bunu ona bir neçə dəfə dedi, amma İbrahim ona tərəf dönmədi.

Qadın dedi: ‘Bunu sənə Allahmı əmr etdi?’ İbrahim: ‘Bəli’, — dedi. O dedi: ‘Elə isə O bizi zay etməz.’ Sonra geri qayıtdı.

İbrahim yola düşdü. Onları görmədikləri dağ keçidinə çatanda üzünü Beytə tutub bu duaları etdi və əllərini qaldırdı: ‘Ey Rəbbimiz! Mən nə əkin bitən, nə də suyu olan bir vadidə, Sənin müqəddəs Evinin yanında nəslimdən bəzilərini yerləşdirdim ki, namaz qılsınlar. İnsanlardan bir qisminin qəlbini onlara tərəf yönəlt və onlara meyvələrdən ruzi ver ki, şükür etsinlər’ (İbrahim, 37).

İsmailin anası İsmailə süd verir, o sudan da içirdi. Tuluqdakı su qurtaranda həm o, həm də oğlu susadı. O, uşağın qıvrıldığını, yaxud çırpındığını görüb ona baxmağa dözə bilmədiyi üçün oradan uzaqlaşdı. Yaxınlıqdakı ən yaxın dağ Səfa idi.

Onun üstünə çıxıb vadini seyr etdi: görəsən, kimsə görünürmü? Heç kimi görmədi. Səfadan enib vadinin ortasına çatanda paltarının ətəyini qaldırdı və gücdən düşmüş adam kimi qaçaraq vadini keçdi. Sonra Mərvəyə gəlib üstünə çıxdı, ətrafına baxdı, amma heç kimi görmədi.

Beləcə yeddi dəfə etdi. İbn Abbas dedi: Peyğəmbər (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) buyurdu: ‘İnsanların onların arasında səy etməsi də buna görədir.’

Mərvəyə qalxanda bir səs eşitdi və öz-özünə: ‘Sus!’ dedi. Sonra qulaq asdı və yenə səs eşitdi. Dedi: ‘Səsini eşitdirdin. Əgər kömək edə bilirsənsə, kömək et!’ Zəmzəmin yanında mələyi gördü. Mələk dabanı ilə — yaxud qanadı ilə — yeri qazdı və su göründü.

İsmailin anası əlləri ilə suyun ətrafını düzəldir, onu tuluğa doldururdu, su isə hər götürəndə yenidən qaynayırdı. İbn Abbas dedi: Peyğəmbər (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) buyurdu: ‘Allah İsmailin anasına rəhm etsin! Əgər o, Zəmzəmi özbaşına axmağa buraxsaydı — yaxud sudan götürməsəydi — Zəmzəm axar bir bulaq olardı.’ O, sudan içdi və oğluna süd verdi.

Mələk ona dedi: ‘Məhv olmaqdan qorxma! Burada Allahın Evi var. Bu uşaq və atası onu tikəcəklər. Allah öz əhlini zay etməz.’

Beyt yerdən təpə kimi hündürdə idi. Sel onun sağından və solundan axıb keçirdi. Bir müddət belə davam etdi. Sonra Cürhüm qəbiləsindən bir dəstə, yaxud bir ailə Kəda yolu ilə gəlib Məkkənin aşağı hissəsində düşərgə saldı.

Uçan bir quş gördülər və dedilər: ‘Bu quş, yəqin ki, suyun üzərində dövrə vurur. Bu vadidə su olmadığını bilirdik.’ Bir-iki nəfəri göndərdilər, onlar suyun yanına gəldilər. Geri qayıdıb su olduğunu xəbər verdilər və hamı ora gəldi.

İsmailin anası suyun yanında idi. Onlar dedilər: ‘Yanında məskunlaşmağımıza icazə verərsənmi?’ Qadın: ‘Bəli, amma su üzərində haqqınız olmayacaq’, — dedi. Onlar da razılaşdılar. Peyğəmbər (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) buyurdu: ‘İsmailin anası insanlarla ünsiyyəti sevdiyi üçün onların gəlməsindən məmnun oldu.’

Onlar orada məskunlaşdılar və öz ailələrini də gətirdilər. Beləcə, orada bir neçə evlik icma yarandı. İsmail böyüdü və onlardan ərəb dilini öyrəndi. Onlar onu bəyənib sevirdilər. Yetkinlik yaşına çatanda onu özlərindən bir qadınla evləndirdilər.

İsmailin anası vəfat etdikdən sonra İbrahim ailəsini görmək üçün gəldi, amma İsmaili tapa bilmədi. Arvadından onun harada olduğunu soruşdu. Qadın: ‘Bizə ruzi axtarmağa gedib’, — dedi. Sonra onların yaşayışı və vəziyyəti barədə soruşdu.

Qadın: ‘Biz çətinlik və sıxıntı içindəyik’, — deyərək şikayət etdi. İbrahim dedi: ‘Ərin gələndə ona məndən salam söylə və de ki, qapısının astanasını dəyişsin.’ İsmail qayıdanda nəsə hiss etdi və soruşdu: ‘Yanımıza kimsə gəldimi?’ Qadın dedi: ‘Bəli, belə-belə görkəmdə yaşlı bir kişi gəldi, səni soruşdu.

Mən ona xəbər verdim. Yaşayışımızı da soruşdu, ona çətinlik və sıxıntı içində olduğumuzu dedim.’ İsmail: ‘Sənə bir şey tapşırdımı?’ — deyə soruşdu. Qadın: ‘Bəli, sənə salam söyləməyi və qapının astanasını dəyişməyi tapşırdı’, — dedi.

İsmail: ‘O, mənim atamdır. Səndən ayrılmağımı əmr edib. Ailənə qayıt’, — dedi. Beləliklə, onu boşadı və Cürhümdən başqa bir qadınla evləndi.

İbrahim bir müddət onlardan uzaq qaldı. Sonra yenə gəldi, amma İsmaili tapa bilmədi. Arvadının yanına girib onun harada olduğunu soruşdu. Qadın: ‘Bizə ruzi axtarmağa gedib’, — dedi. İbrahim: ‘Necəsiniz?’ — deyə soruşdu və yaşayışları barədə xəbər aldı.

Qadın: ‘Yaxşı və bolluq içindəyik’, — dedi və Allaha həmd etdi. İbrahim: ‘Yeməyiniz nədir?’ — deyə soruşdu. Qadın: ‘Ət’, — dedi. ‘İçəcəyiniz nədir?’ — deyə soruşdu. Qadın: ‘Su’, — dedi. İbrahim: ‘Allahım, onların ətinə və suyuna bərəkət ver!’ — dedi.

Peyğəmbər (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) buyurdu: ‘O vaxt onların taxılı yox idi. Əgər olsaydı, onun üçün də dua edərdi. Məkkədən başqa yerdə bu iki nemətlə kifayətlənən adamın vəziyyəti onlara uyğun olmaz.’ İbrahim dedi: ‘Ərin gələndə ona məndən salam söylə və qapısının astanasını möhkəm saxlamasını tapşır.’

İsmail gələndə arvadından kimsənin gəlib-gəlmədiyini soruşdu. Qadın: ‘Bəli, gözəl görkəmli bir qoca gəldi’, — dedi və onu təriflədi. O, səni soruşdu. Mən ona sənin haqqında danışdım. Yaşayışımızı soruşdu, ona yaxşı olduğumuzu dedim.’

İsmail: ‘Sənə bir şey tapşırdımı?’ — dedi. Qadın: ‘Bəli. Sənə salam söyləyir və qapının astanasını möhkəm saxlamağı tapşırır’, — dedi. İsmail: ‘O, mənim atamdır, sən isə astanamsan. Məni səni saxlamağa əmr edib’, — dedi.

Bir müddət keçəndən sonra İbrahim yenə gəldi. İsmail Zəmzəmin yaxınlığında bir ağacın altında ox yonurdu. Onu görəndə ayağa qalxdı. Ata-oğul bir-birlərini qarşılayan övlad və ata kimi görüşdülər. İbrahim dedi: ‘Ey İsmail!

Allah mənə bir iş əmr edib.’ İsmail: ‘Rəbbinin sənə əmr etdiyini yerinə yetir’, — dedi. İbrahim: ‘Mənə kömək edəcəksənmi?’ — deyə soruşdu. İsmail: ‘Kömək edəcəyəm’, — dedi. İbrahim dedi: ‘Allah mənə burada — ətrafından hündür olan bir təpəni göstərərək — bir Ev tikməyi əmr edib.’

Elə o vaxt onlar Beytin bünövrəsini qaldırdılar. İsmail daşları gətirir, İbrahim isə tikirdi. Tikili yüksələndə İbrahim bu daşı gətirib onun üçün qoydu, o da daşın üstünə qalxıb tikməyə davam etdi. İsmail ona daşları verirdi və hər ikisi deyirdi: ‘Ey Rəbbimiz!

Bizdən qəbul et! Həqiqətən, Sən Eşidənsən, Bilənsən!’ Onlar Beytin ətrafını tamamlayana qədər tikir və bu sözləri təkrar edirdilər.»

İbn Əbi Hatim bunu Əbu Abdullah Məhəmməd ibn Həmmad əz-Zəhrani vasitəsilə, İbn Cərir isə Əhməd ibn Sabit ər-Razi vasitəsilə Əbdürrəzzaqdan qısaldılmış şəkildə rəvayət etmişlər. Əbu Bəkr ibn Mərdüveyh də bu hadisəni başqa bir isnadla rəvayət etmişdir.

Buxari bu rəvayətin başqa bir yolunu da nəql edir. İbn Abbasdan nəql edilir ki, İbrahim İsmaili və onun anasını götürüb, içində su olan tuluqla Məkkəyə gətirdi və onları bir ağacın altında qoydu. İsmailin anası tuluqdan içdikcə südü artır, uşağına süd verirdi. Sonra Səfa ilə Mərvə arasında yeddi dəfə gedib-gəldi.

Zəmzəm suyu çıxandan sonra Cürhüm qəbiləsindən insanlar gəlib onun yanında məskunlaşmaq üçün icazə istədilər. İsmail böyüdü, onların arasında evləndi. İbrahim gəlib arvadına qapı astanasını dəyişməyi, sonra başqa vaxt gəlib astananı qoruyub saxlamağı tapşırdı. Daha sonra Zəmzəmin yanında İsmailə rast gəldi və dedi: ‘Ey İsmail, Rəbbin mənə Onun üçün bir Ev tikməyi əmr edib.’

İsmail: ‘Rəbbinə itaət et’, — dedi. İbrahim: ‘Sən də mənə kömək edəcəksən?’ — deyə soruşdu. İsmail: ‘Bəli’, — dedi. İbrahim tikir, İsmail isə ona daşları verirdi. Tikili yüksəlib qoca daşları qaldırmaqda çətinlik çəkəndə İbrahim Məqam daşının üstünə qalxıb tikintini davam etdirdi və ikisi belə deyirdi: ‘Ey Rəbbimiz! Bizdən qəbul et! Həqiqətən, Sən Eşidənsən, Bilənsən!’

Bu rəvayətlərdə İbrahim və İsmailin Beytin bünövrəsini birgə qaldırdıqları açıq şəkildə bildirilir. Buxari və Müslim Aişədən rəvayət edirlər ki, Peyğəmbər (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) ona belə demişdir: «Qövmün Kəbəni tikərkən İbrahimin bünövrəsindən az tikdiyini görmürsənmi?» Aişə dedi: «Ey Allahın Elçisi, onu İbrahimin bünövrəsi üzərində yenidən qurmursan?» O buyurdu: «Əgər qövmün küfrdən yenicə ayrılmamış olsaydı...»

Bu rəvayət göstərir ki, Qüreyş Kəbəni İbrahim peyğəmbərin bünövrəsi ölçüsündə tikməmişdi. İbn Zübeyr Aişədən eşitdiyi hədisə əsaslanaraq Kəbəni həmin bünövrə üzərində yenidən qurmuş, ona iki qapı açmışdı. Sonralar Həccac ibn Yusif Əbdülməlik ibn Mərvanın əmri ilə onu əvvəlki vəziyyətinə qaytarmışdı. Malik ibn Ənəs isə Harun ər-Rəşidə Kəbəni hökmdarların istəklərinə görə dəyişdirilən bir şeyə çevirməməyi tövsiyə etmişdi.

Kəbənin gələcəkdə Həbəşistandan olan arıqayaqlı bir adam tərəfindən dağıdılması barədə də səhih hədislər nəql edilmişdir.

Allahın İbrahim və İsmailin duası barədə buyurduğu «Ey Rəbbimiz! Hər ikimizi Sənə təslim olan et, nəslimizdən də Sənə təslim olan bir ümmət meydana gətir. Bizə ibadət qaydalarımızı göstər və tövbəmizi qəbul et! Həqiqətən, Sən tövbələri qəbul edənsən, Rəhmlisən!»

ayəsinə gəlincə, İbn Cərir demişdir: «Onlar bunu belə nəzərdə tuturdular: Bizi əmrinə təslim olan, itaətinə boyun əyən et; itaətdə Sənə şərik qoşmayaq və Səndən başqasına ibadət etməyək.» İbn Əbi Hatim «bizi Sənə təslim olan et» sözləri barədə Əbdülkərimin belə dediyini nəql edir: «Bizi Sənə ixlasla ibadət edən et.» «Nəslimizdən Sənə təslim olan bir ümmət meydana gətir» sözləri barədə isə: «İxlaslı bir ümmət», — demişdir. Səid ibn Amir Səllam ibn Əbi Mütidən «Bizi Sənə təslim olan et» ayəsi barədə belə nəql etmişdir: «Onlar artıq müsəlman idilər, amma Allahdan bu hal üzərində sabit qalmağı istədilər.»

İkrimə belə demişdir: «İbrahim “Ey Rəbbimiz! Bizi Sənə təslim olan et” dedi, Allah da: “Artıq etdim”, — buyurdu. “Nəslimizdən Sənə təslim olan bir ümmət meydana gətir” dedi, Allah da: “Artıq etdim”, — buyurdu.»

Süddi «nəslimizdən Sənə təslim olan bir ümmət» sözlərinin ərəblərə aid olduğunu söyləmişdir. İbn Cərir isə doğru olanın bu sözün ərəbləri və başqalarını əhatə etməsi olduğunu demişdir. Çünki İbrahimin nəslindən İsrail övladları da olmuşdur. Uca Allah buyurur: «Musanın qövmündən haqq ilə doğru yola yönəldən və onunla ədalətlə hökm edən bir ümmət vardır» (əl-Əraf, 159).

Mən deyirəm: İbn Cəririn dediyi Süddinin sözünü inkar etmir. Onların ərəblərlə xüsusiləşdirilməsi başqalarını bu mənadan çıxarmır. Kontekst də ərəblərlə bağlıdır. Buna görə ardınca belə buyurulur: «Ey Rəbbimiz! Onların içindən özlərinə Sənin ayələrini oxuyan, Kitabı və hikməti öyrədən, onları pak edən bir elçi göndər!»

(əl-Bəqərə, 129). Burada Məhəmməd (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) nəzərdə tutulur. O, onların içindən göndərilmişdir. Bu, onun bütün insanlara — ərəblərə və qeyri-ərəblərə — elçi olmasını inkar etmir. Uca Allah buyurur: «De: “Ey insanlar! Mən sizin hamınıza Allahın elçisiyəm”» (əl-Əraf, 158).

Bu, İbrahim və İsmailin duasıdır. Allah mömin və müttəqi bəndələrini belə təsvir edir: «Onlar deyərlər: “Ey Rəbbimiz! Zövcələrimizdən və övladlarımızdan bizə göz aydınlığı bəxş et və bizi müttəqilərə imam et”» (əl-Furqan, 74). Bu istəyin şəriətdə bəyənilməsi aydındır: Allaha ibadəti sevməyin kamilliyinə insanın öz nəslindən Allahı tək ibadət edənlərin olmasını sevməsi də daxildir.

Allah İbrahimə: «Mən səni insanlara imam edəcəyəm», — buyuranda o: «Nəslimdən də?» — demiş, Allah isə: «Mənim əhdim zalımlara şamil olmaz», — buyurmuşdur (əl-Bəqərə, 124). İbrahim həmçinin demişdir: «Məni və övladlarımı bütlərə ibadət etməkdən uzaq et!» (İbrahim, 35). Müslimin «Səhih»ində Əbu Hüreyrənin Peyğəmbərdən (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) rəvayət etdiyi hədisdə deyilir: «İnsan öldükdə onun əməli üç şey istisna olmaqla kəsilir: davamlı sədəqə, faydalanılan elm və onun üçün dua edən saleh övlad.»

«Bizə ibadət qaydalarımızı göstər» sözləri barədə İbn Cüreyc Ətadan belə nəql edir: «Onları bizə göstər və öyrət.» Mücahid isə: «Kəsim yerlərimizi», — demişdir. Əta və Qətadədən də buna bənzər rəvayətlər nəql olunmuşdur. Səid ibn Mənsur Mücahiddən belə rəvayət edir: «İbrahim “Bizə ibadət qaydalarımızı göstər” dedikdə, Cəbrail gəlib onu Beytə apardı və dedi: “Bünövrəni qaldır.”

İbrahim bünövrəni qaldırıb tikintini tamamladı. Sonra Cəbrail onun əlindən tutub Səfaya apardı və dedi: “Bu, Allahın nişanələrindəndir.” Sonra Mərvəyə apardı və dedi: “Bu da Allahın nişanələrindəndir.” Daha sonra Minaya tərəf getdilər.

Əqəbə yanında İblis bir ağacın yanında dayanmışdı. Cəbrail dedi: “Təkbir gətir və onu daşla!” İbrahim təkbir gətirib onu daşladı. İblis oradan gedib orta cəmrədə dayandı. Cəbrail İbrahimi oradan keçirəndə dedi: “Təkbir gətir və onu daşla!”

İbrahim təkbir gətirib onu daşladı. İblis getdi. O, həccə bir şey daxil etmək istəmiş, amma bacarmamışdı. Cəbrail İbrahimin əlindən tutub Məşərül-Hərama gətirdi və dedi: “Bu, Məşərül-Həramdır.” Sonra onu Ərafata apardı və dedi: “Sənə göstərdiyimi tanıdınmı?”

Bunu üç dəfə soruşdu. İbrahim: “Bəli”, — dedi.» Əbu Micləz və Qətadədən də buna oxşar rəvayətlər nəql edilmişdir.

Əbu Davud ət-Təyalisi İbn Abbasdan belə rəvayət edir: «İbrahimə həcc ayinləri göstəriləndə şeytan səy yerində onun qarşısına çıxdı. İbrahim onunla yarışıb qabağa keçdi. Sonra Cəbrail onu Minaya apardı və dedi: “Bura insanların düşərgə yeridir.” Əqəbə cəmrəsinə çatanda şeytan qarşısına çıxdı.

İbrahim onu yeddi çınqıl daşı ilə daşlayıb uzaqlaşdırdı. Sonra orta cəmrəyə gəldi; şeytan yenə qarşısına çıxdı və onu yeddi daşla daşladı. Daha sonra ən uzaq cəmrəyə gəldi; şeytan orada da qarşısına çıxdı və İbrahim onu yeddi daşla daşladı. Sonra Cəbrail onu Cəmə apardı və dedi: “Bura Məşərdir.”

Ardınca Ərafata gətirdi və dedi: “Bura Ərafadır.” Cəbrail soruşdu: “Tanıdınmı?”»

«Tövbəmizi qəbul et» — yəni bizi bağışla və günahlarımızı keç. «Həqiqətən, Sən tövbələri qəbul edənsən, Rəhmlisən!»

əl-Bəğəvinin təfsiri

Uca Allahın «İbrahim və İsmail Beytin bünövrəsini qaldırarkən» ayəsi barədə rəvayətçilər demişlər: Allah yeri yaratmazdan iki min il əvvəl Beytin yerini yaratmışdı. O, su üzərində olan ağ rəngli köpük idi və yer onun altından yayılıb genişləndi. Allah Adəmi (ona salam olsun) yerə endirəndə o, özünü tənha hiss edib Allaha şikayət etdi. Allah ona Cənnətdəki yaqutlardan olan, yaşıl zümrüddən iki qapısı — şərq və qərb qapıları — olan Mə‘mur Beyti endirdi, onu indiki Beytin yerinə qoydu və buyurdu: «Ey Adəm!

Sənin üçün bir Ev endirdim. Onun ətrafında təvaf et, necə ki, Ərşimin ətrafında təvaf olunur; onun yanında namaz qıl, necə ki, Ərşimin yanında namaz qılınır.» Daşı da endirdi. O, ağ idi, cahiliyyət dövründə heyzli qadınların toxunuşundan qaraldı.

Adəm Hind torpağından Məkkəyə piyada yola düşdü. Allah ona Beytin yerini göstərən bir mələk göndərdi. Adəm Beyti həcc etdi və həcc ayinlərini yerinə yetirdi. İşini bitirəndə mələklər onu qarşıladılar və dedilər: «Ey Adəm, həccin qəbul olunsun!

Biz bu Beyti səndən iki min il əvvəl həcc etmişik.» İbn Abbas (Allah onlardan razı olsun) demişdir: «Adəm Hindistandan Məkkəyə piyada qırx dəfə həcc etmişdir.» Bu hal tufan dövrünədək davam etdi. Allah Beyti dördüncü səmaya qaldırdı.

Hər gün yetmiş min mələk oraya daxil olur, sonra bir daha qayıtmır. Allah Cəbraili (ona salam olsun) göndərib Qara daşı suya qərq olmaqdan qorumaq üçün Əbu Qubeys dağına gizlətdi. Beytin yeri İbrahimin dövrünə qədər boş qaldı.

Sonra Allah İbrahimə İsmail və İshaq doğulduqdan sonra zikr ediləcəyi bir Ev tikməyi əmr etdi. İbrahim Allahdan həmin yerin yerini ona bildirməsini istədi. Allah ona Beytin yerini göstərmək üçün «səkina»nı göndərdi. O, ilana bənzəyən, iki başlı, iti hərəkət edən bir külək idi.

Allah İbrahimə səkina dayanan yerdə tikməyi əmr etdi. İbrahim onun ardınca getdi və Məkkəyə çatdılar. Səkina qalxan büküldüyü kimi Beytin yerinin üzərinə büküldü. Bu, Əli və Həsənin sözüdür. İbn Abbas demişdir: Allah Kəbə böyüklüyündə bir bulud göndərdi.

Bulud hərəkət etdikcə İbrahim onun kölgəsində getdi. Məkkəyə çatanda bulud Beytin yerində dayandı. Buluddan İbrahimə belə səslənildi: «Onun kölgəsində tik; nə artır, nə də azalt.» Deyilənə görə, Allah Cəbraili ona Beytin yerini göstərmək üçün göndərmişdir.

Uca Allah buyurur: «Bir zaman İbrahimə Evin yerini göstərdik» (əl-Həcc, 26).

İbrahim və İsmail Beyti tikdilər. İbrahim tikir, İsmail isə ona daşları verirdi. Uca Allahın «İbrahim və İsmail Beytin bünövrəsini qaldırarkən» ayəsi də buna işarə edir. «Qəvaid» onun bünövrələridir; təki «qaidə»dir. Kəsai demişdir: «Beytin divarları.»

İbn Abbas demişdir: «Beyt beş dağdan götürülmüş daşlarla tikilmişdir: Tur Sina, Tur Zeyta, Şamdakı dağ olan Lübnan və Cəzirədəki dağ olan Cudi. Bünövrələrini isə Məkkədəki Hira dağından tikdilər.» İbrahim Qara daşın yerinə çatanda İsmailə dedi: «İnsanlara nişanə olacaq gözəl bir daş gətir.» İsmail bir daş gətirdi.

İbrahim: «Bundan da gözəlini gətir», — dedi. İsmail onu axtarmağa getdi. Əbu Qubeys dağı səsləndi: «Ey İbrahim, səndə mənim bir əmanətim var, onu götür!» İbrahim Qara daşı götürüb yerinə qoydu. Deyilənə görə, Allah göydə «əl-Beyt əl-Mə‘mur» adlı bir Ev tikmişdir; onun digər adı «əd-Durrah»dır.

Mələklərə yerdə onun qarşısında və ölçüsündə Kəbəni tikməyi əmr etmişdir. Başqa bir rəvayətə görə, Kəbəni ilk tikən Adəm olmuş, tufan zamanı onun izi silinmiş, sonra Allah onun yerini İbrahimə göstərmiş və o da tikmişdir.

«Ey Rəbbimiz! Bizdən qəbul et!» — burada gizli məna vardır: «Onlar deyirdilər: Ey Rəbbimiz, tikintimizi bizdən qəbul et!» «Həqiqətən, Sən Eşidənsən» — duamızı eşidənsən; «Bilənsən» — niyyətlərimizi bilənsən.

«Ey Rəbbimiz! Hər ikimizi Sənə təslim olan et» — yəni Səni tək bilən, itaət edən, ixlaslı və Sənə boyun əyən et. «Nəslimizdən» — övladlarımızdan. «Ümmət» — bir camaat deməkdir; peyğəmbərlərin ümməti onların ardıcıllarıdır.

«Sənə təslim olan» — Sənə boyun əyən. «Bizə göstər» — bizə öyrət və tanıt. İbn Kəsir «ərinə» sözünün ra hərfini sakin oxumuş, Əbu Əmr isə onu ixtilasla oxumuş, qalanları kəsrə ilə oxumuşlar. İbn Amir və Əbu Bəkr Hə Mim əs-Səcdə surəsində də sakin oxunuşda onlara qoşulmuşlar.

Əsl forması «ər’inə» idi; yüngüllük üçün həmzə silinmiş, onun hərəkəsi ra hərfinə köçürülmüşdür. Sakin oxuyanlara görə isə həmzə aradan qalxdığından onun hərəkəsi də aradan qalxmışdır.

«Mənasikimiz» — dinimizin hökmləri və həcc əməllərimiz. Deyilənə görə, bu, həcc yerləridir. Mücahid «kəsim yerlərimiz» demişdir; «nüsk» qurbanlıq heyvan deməkdir. Başqa bir rəvayətə görə, «ibadət etdiyimiz yerlərimiz» nəzərdə tutulur.

«Nüsk»ün əsli ibadət, «nasik» isə ibadət edən deməkdir. Allah onların duasını qəbul etdi və Cəbraili göndərərək Ərəfə günü onlara həcc ayinlərini göstərdi. Ərafata çatanda Cəbrail dedi: «Ey İbrahim, tanıdınmı?» İbrahim: «Bəli», — dedi.

Vaxtın «Ərəfə», yerin isə «Ərafat» adlandırılması da bununla bağlıdır. «Tövbəmizi qəbul et» — bizi bağışla. «Həqiqətən, Sən tövbələri qəbul edənsən, Rəhmlisən!».