رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ، وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ، وَالْحِكْمَةَ، وَيُزَكِّيهِمْ، إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ.
رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
Аудионы жүктеу мүмкін болмады. Кейінірек қайталап көріңіз.
«Раббымыз ұрпағымыздың ішіне өздерінен, оларға аяттарыңды оқитын, Кітапты әрі үкімдерін үйретіп, оларды тазартатын бір елші жібергейсің, күдіксіз Сен өзің ғана аса үстем, өте данасың» (деп жалбарынды. Ыбырайым Ғ.С. ның тілегі бойынша Мұхаммед Ғ.С. елші болып келді.
Бұл дұғада «ибғас» (ابْعَثْ) — бұйрық райдағы етістік қолданылған. Ыбырайым (ғ.с.) Алладан соңғы Елші Мұхаммедті (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) жіберуін сұрады. Бұл дұғаның жемісі ғасырлар өткен соң да көрінуі мүмкін екенін көрсетеді.
Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі
«Раббымыз, олардың ішіне» — яғни ұрпағымыздың арасынан — «өздерінен бір елші жібер»; бұл олардың дәрежесін көтереді, оған мойынсұнуына және оны шынайы тануына себеп болады. «Оларға аяттарыңды оқитын» — аяттарды тілмен оқып, жаттап, жаттататын; «Кітап пен даналықты үйрететін» — олардың мағынасын түсіндіретін; «оларды тазартатын» — ізгі амалдарға тәрбиелеп, нәпсіні тазартпайтын жаман істерден бездіретін елші жібер.
«Расында, Сен — аса Үстем, Дана» дегені: «Аса Үстем» — барлық нәрсені бағындырушы, құдіретіне еш нәрсе қарсы тұра алмайтын; «Дана» — нәрселерді өз орнына қоятын. Ендеше, Өз үстемдігің мен даналығың арқылы олардың ішіне осы елшіні жібер. Алла екеуінің дұғасын қабыл етіп, осы ардақты елшіні жіберді. Ол арқылы Алла екеуінің ұрпағына ерекше, ал барша жаратылысқа жалпы рақым етті.
Сондықтан Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Мен — әкем Ыбырайымның дұғасымын», — деген. Алла Ыбырайымды осылай ұлықтап, оның кемел сипаттарын баяндағаннан кейін, былай деді:
Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі
Алла Тағала Ыбырайымның Харам өңірінің тұрғындары үшін жасаған дұғасын аяқтағанын баяндайды: Алла олардың ішіне, яғни Ыбырайымның ұрпағынан бір елші жіберсін. Оның қабыл болған бұл дұғасы Алланың Мұхаммедті (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) үмми арабтарға, сондай-ақ бүкіл өзге халықтарға — адамдар мен жындарға елші етіп тағайындау жөніндегі бұрыннан жазылған тағдырына сай келді.
Имам Ахмад былай деген: Бізге Абдуррахман ибн Мәһди жеткізді, оған Муавия ибн Салих, оған Сағид ибн Сувайд әл-Кәлби, оған Абдул-Ағла ибн Һиләл әс-Сүләми жеткізген. Әл-Арабад ибн Сәриядан жеткен риуаятта Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) былай деген: «Адам баласы саз балшық күйінде жатқан кезде-ақ мен Алланың құзырында пайғамбарлардың соңғысы болып жазылған едім. Сендерге ісімнің басталуын айтайын: ол — әкем Ыбырайымның дұғасы, Исаның мен туралы сүйіншісі және анамның көрген түсі. Ол түсінде өзінен бір нұр шыққанын, сол нұрдан Шам сарайлары жарық болғанын көрген».
Бұл хадисті Ибн Уәһб, Ләйс және оның хатшысы Абдуллаһ ибн Салих та Муавия ибн Салихтан риуаят еткен. Әбу Бәкір ибн Әби Мәриям Сағид ибн Сувайдтан осыған ұқсас риуаятты жеткізіп, оны қуаттаған.
Имам Ахмад тағы былай деген: Бізге Әбу ән-Надр жеткізді, оған әл-Фараж, оған Луқман ибн Амир жеткізді. Әбу Үмамадан жеткен риуаятта ол: «Уа, Алланың Елшісі, ісіңіз алғаш қалай басталды?» — деп сұрадым, — дейді. Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Әкем Ыбырайымның дұғасы, Иса пайғамбардың мен туралы сүйіншісі және анамның өзінен нұр шыққанын, сол нұрдан Шам сарайлары жарқырағанын көруі», — деп жауап берген.
Мұндағы мақсат — адамдар арасында алғаш оның келетінін айтып, аты мен хабарын әйгілеген кісі Ыбырайым (ғ.с.) болғанын білдіру. Оның есімі адамдар арасында үнемі айтылып, кең таралып, Исраил ұрпақтарының соңғы пайғамбары Иса ибн Мәриям (ғ.с.) оның атын ашық жариялағанға дейін сақталды. Иса Исраил ұрпақтарына уағыз айтып: «Уа, Исраил ұрпақтары! Расында, мен сендерге Алланың елшісімін.
Өзімнен бұрын түскен Тәуратты растаушы әрі менен кейін келетін, есімі Ахмад болатын бір Елші жайында сүйіншілеушімін», — деді. Сондықтан хадисте: «Әкем Ыбырайымның дұғасы және Иса ибн Мәриямның сүйіншісі», — делінген.
«Анам өзінен бір нұр шыққанын, сол нұрдан Шам сарайлары жарық болғанын көрді» деген сөзге қатысты: бұл анасы жүкті кезінде көрген түсі еді, ол оны қауымына айтып, хабар арасында кең тарады. Бұл оқиға алдын ала әзірлік болды. Нұрдың көрінуіне Шам өңірінің арнайы аталуында оның дінінің сол жерде орнығып, бекемделетініне ишара бар. Сондықтан ақырзаманда Шам Ислам мен мұсылмандардың қорғаны болады.
Иса ибн Мәриям түскен кезде Дамаскідегі шығыс жақ ақ мұнараға түседі. Осы себепті «Сахих әл-Бұхари» мен «Сахих Муслимде» мынадай хадис келген: «Үмбетімнің бір тобы ақиқат жолында үстем болып қала береді. Оларды жәрдемсіз қалдырғандар да, оларға қарсы шыққандар да зиян келтіре алмайды. Алланың әмірі келгенге дейін олар осы күйде болады». «Сахих әл-Бұхариде»: «Олар — Шамда», — деп айтылған.
Әбу Жағфар әр-Рази ар-Рабиғ ибн Әнастан, ол Әбу әл-Алиядан «Раббымыз, олардың ішіне бір елші жібер» деген аяттың мағынасын: «Мұхаммедтің (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) үмбетінен», — деп жеткізген. Оған: «Сенің тілегің қабыл болды, ол ақырзаманда келеді», — делінген. Сүдди мен Қатада да осылай айтқан.
«Оларға Кітапты үйретеді» — яғни Құранды; «даналықты» — яғни сүннетті білдіреді. Мұны Хасан, Қатада, Муқатил ибн Хайян, Әбу Мәлик және басқалар айтқан. Сондай-ақ «дінді түсіну» деген мағына да берілген, бұлардың арасында қайшылық жоқ.
«Оларды тазартады» дегенді Әли ибн Әби Талха Ибн Аббастан: «Аллаға мойынсұну және ықылас», — деп жеткізген. Мұхаммед ибн Исхақ: «Оларға Кітап пен даналықты үйретеді», — деген аятты түсіндіріп: «Оларға жақсылықты үйретеді, сонда олар оны жасайды; жамандықтан сақтандырады, сонда олар одан аулақ болады. Аллаға бойсұнып, Оған құлшылықты көбейтіп, Оның разылығына бөленгендерін және Ол жек көретін күнәлардан тыйылғандарын оларға хабарлайды», — деген.
«Расында, Сен — аса Үстем, Дана» дегені: Ол — еш нәрсе әлсірете алмайтын, барлық нәрсеге құдіреті жететін аса Үстем; ісі мен сөзі даналыққа негізделген, нәрселерді өз орындарына қоятын. Бұл — Оның даналығы мен әділдігі. (Сафф, 6-аят.)
Әл-Бағауидің тәпсірі
«Раббымыз, олардың ішіне» — яғни Ыбырайым мен Исмаилдың ұрпағынан шыққан мұсылман үмбеттің ішіне. «Мекке тұрғындарынан» деген де пікір бар. «Өздерінен бір елші» — яғни елшілікке жіберілген біреу; мұнымен Мұхаммед (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) меңзелген.
Әс-Сәйид Әбу әл-Қасым Әли ибн Мұса әл-Мусауи бізге жеткізді, оған Әбу Бәкір Ахмад ибн Мұхаммед ибн Аббас әл-Балхи, оған имам Әбу Сүлейман Хамд ибн Мұхаммед ибн Ибраһим әл-Хаттаби, оған Мұхаммед ибн әл-Мәкки, оған Исхақ ибн Ибраһим, оған Ибн Уәһбтің жиені, оған оның көкесі, оған Муавия, оған Салих, оған Сағид ибн Сувайд, оған Абдул-Ағла ибн Һиләл әс-Сүләми, одан әл-Арабад ибн Сәрия жеткізген. Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) былай деген: «Адам баласы саз балшық күйінде жатқанда-ақ мен Алланың құзырында пайғамбарлардың соңғысы болып жазылған едім.
Енді ісімнің басталуын сендерге айтайын: мен — Ыбырайымның дұғасы, Исаның сүйіншісі және анам мені дүниеге әкелген кезде көрген түсімін. Ол өзінен бір нұр шығып, сол нұрдың жарығымен Шам сарайлары жарқырағанын көрген еді».
Ыбырайымның дұғасы дегені — осы аятта айтылған дұға: ол Исмаил ұрпағының ішінен бір елші жіберуін сұраған. Ибн Аббас: «Нұх, Һуд, Салих, Шуғайб, Лұт, Ыбырайым, Исмаил, Исхақ, Яғқуб және Мұхаммедтен басқа барлық пайғамбарлар Исраил ұрпақтарынан шыққан. Алла баршасына игілік пен сәлем жолдасын», — деген.
«Оқиды» — Құран оқиды. «Оларға аяттарыңды» — Кітабыңды, яғни Құранды оқиды. Құран аяты — соңы анықталғанға дейін жалғасатын тұтас сөз. Сондай-ақ «аят» дегеніміз — бір топ деген пікір бар. Арабтар «қаум аятһиммен шықты» деп, «қауым топ-тобымен шықты» деген мағынада айтады.
«Кітапты үйретеді» — яғни Құранды. «Даналықты» түсіндіруде Мужаһид: «Құранды түсіну», — деген. Муқатил: «Құрандағы насихаттар мен үкімдер», — деген. Ибн Құтайба: «Ол — білім мен амал. Екеуін біріктірмейінше адам хакім болмайды», — деген.
«Сүннет» деген де пікір бар. Сондай-ақ «үкімдер мен сот ісін жүргізу» және «фиқһ» деген түсіндірмелер де айтылған. Әбу Бәкір ибн Дурайд: «Саған өсиет айтқан, ізгі іске шақырған немесе жамандықтан тыйған әрбір сөз — даналық», — деген.
«Оларды тазартады» — оларды ширк пен күнәлардан арылтады. «Олардан мал-мүлкінің зекетін алады» деген де пікір бар. Ибн Кәйсан: «Олар пайғамбарлардың жеткізгенін растаған кезде, Қиямет күні әділ адамдар екендеріне куәлік береді», — деген. Бұл мағынадағы тазарту — әділ деп тану.
«Расында, Сен — аса Үстем, Дана». Ибн Аббас: «Аса Үстем — Оған тең келетін ешкім жоқ», — деген. Әл-Кәлби: «Ол — кек алушы. Бұған дәлел: «Алла — аса Үстем, кек Иесі» деген аят», — деген. «Қол жетпейтін, қолдар жете алмайтын әрі еш нәрсе оған жете алмайтын» деген де түсіндірме бар.
Сондай-ақ «күшті» деген мағынада; «изза» сөзі күш дегенді білдіреді. Алла Тағала: «Біз оларды үшіншімен қуаттандырдық», — деген. Сондай-ақ «жеңуші» деген мағынада. Алла олардың сөзін баян етіп: «Ол сөз таласында мені жеңді», — деген.
Мақалда: «Кім күшті болса, сол олжа алады», — делінеді, яғни кім жеңсе, сол тартып алады. (Әли Имран, 4; Ясин, 14; Сад, 23.)
Имам Ахмадтың «Муснадында» (№ 17163) сахабалардың Пайғамбардан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Бізге өзіңіз жайында айтып беріңізші!» — деп сұрағаны жеткізіледі. Ол: «Мен — әкем Ыбырайымның дұғасымын…» — деп жауап берді.