Ducadii Rasuulka Ugu Dambeeya
رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ، وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ، وَالْحِكْمَةَ، وَيُزَكِّيهِمْ، إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ.
رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
Lama soo dejin karin maqalka. Mar kale isku day goor dambe.
129. Rabbigayow! U soo bixi Rasuul ka mid ah oo u akhriya Aayadahaaga, barana Kitaabka iyo Xikmadda oo daahiriya. Hubaal Waxaad Adigu tahay Adkaadaha, Xakiimka ah.
Qaabku waa amar: “ib‘ath” (ابْعَثْ). Waa ducadii Nabi Ibraahim ee ahayd in la soo diro Rasuulka ugu dambeeya, Nabi Muxammad (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee). Waxay muujinaysaa in miraha ducadu soo muuqan karaan qarniyo ka dib.
Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi
“Rabbiyow, dhexdooda ka soo bixi” waxaa loola jeedaa: farcankayaga dhexdiisa. “Rasuul iyaga ka mid ah” si darajadoodu u sarrayso, ay ugu hoggaansamaan, si fiicanna u gartaan. “Aayadahaaga ha ugu akhriyo” hadal ahaan, ha xafido, hana xafidsiiyo. “Kitaabka iyo Xikmaddana ha baro” macnahooda.
“Ha daahiriyo” isagoo ku barbaariya camalka wanaagsan, kana fogeeya camallada xunxun ee aanay naftu kula daahirayn.
“Adigu waxaad tahay Adkaadaha” waxaa loola jeedaa Kan wax kasta ka adkaada, oo aanay waxba ka hor istaagi karin awooddiisa. “Xakiimka” waa Kan wax walba meeshooda ku suubiya. Haddaba, adkaantaada iyo xikmaddaada darteed, dhexdooda ka soo bixi Rasuulkan. Alle wuu aqbalay ducadoodii, wuxuuna soo diray Rasuulkan sharafta leh, kaas oo Alle ugu naxariistay farcankooda si gaar ah, khalqiga kalena guud ahaan.
Sidaas darteed ayuu (Nabi Muxammad, naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) u yidhi: “Anigu waxaan ahay ducadii aabbahay Ibraahim.” Markii Alle Ibraahim sidaas u maamuusay, ugana warramay sifooyinkiisa kaamilka ah, ayuu Eebbe kor ahaaye yidhi:
Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir
Alle wuxuu ka warramayaa in ducadii Ibraahim ee uu ugu duceeyey dadka Xaramka ay dhammaystirnayd: inuu Alle dhexdooda ka soo diro Rasuul iyaga ka mid ah, taas oo ah farcanka Ibraahim. Ducadan la aqbalay waxay waafaqday qaddarkii Alle ee hore ugu go’aamiyey in Muxammad (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) uu Rasuul u noqdo ummiga, dabadeedna dadka kale ee aan Carabta ahayn, kuwa insiga iyo jinniga ahba.
Sida Imaam Axmed sheegay: Cabdurraxmaan bin Mahdi ayaa noo sheegay, Mucaawiya bin Saalixna wuxuu noo sheegay, isaga oo ka werinaya Saciid bin Suwayd al-Kalbi, kana sii werinaya Cabdil-Aclaa bin Hilaal as-Sulami, kana sii werinaya al-Cirbaad bin Saariya, inuu yidhi: Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuxuu yidhi: “Anigu agta Alle waxaan ku ahaa kii ugu dambeeyey nebiyada, Aadamna weli wuxuu ku dhex jiray dhoobadiisa. Waxaan idiinka warrami doonaa bilowga arrintaas: ducadii aabbahay Ibraahim, bishaaradii Ciise ee igu saabsanayd iyo riyadii ay hooyaday aragtay.”
Sidaas oo kale waxaa weriyey Ibn Wahb, al-Layth iyo qoraagiisa Cabdullaah bin Saalix, iyagoo ka werinaya Mucaawiya bin Saalix. Abuu Bakr bin Abii Maryam ayaa isaguna ka weriyey Saciid bin Suwayd, silsiladdaas oo kale.
Imaam Axmed wuxuu kaloo yidhi: Abun-Nadr ayaa noo sheegay, al-Farajna wuxuu noo sheegay, Luqmaan bin Caamirna wuxuu noo sheegay: Waxaan maqlay Abuu Umaamah oo leh: Waxaan idhi, “Rasuulkii Allow, maxaa ahaa bilowgii arrinkaagu?” Wuxuu yidhi: “Ducadii aabbahay Ibraahim, bishaaradii Ciise ee igu saabsanayd, iyo hooyaday oo aragtay in nuur ka soo baxay iyada, kaas oo daaraha Shaam u iftiimiyey.” Ujeeddadu waa in qofkii ugu horreeyey ee magaciisa dadka ku dhex faafiyey oo ku caanbixiyey uu ahaa Ibraahim (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee).
Magaciisuna dadka dhexdiisa wuu ka sii dhex muuqday oo caan ku ahaa, ilaa uu si cad ugu dhawaaqay kii ugu dambeeyey nebiyadii reer Banii Israa’iil, nasab ahaan, oo ahaa Ciise ina Maryam (nabadgelyo korkooda ha ahaatee). Markii uu reer Banii Israa’iil khudbad u jeediyey ayuu yidhi: “Anigu waxaan idiin ahay Rasuul Alle, anigoo rumaynaya Tawreedda iga horraysay, kuna bishaaraynaya Rasuul iga daba iman doona oo magaciisu yahay Axmad” (as-Saff: 6). Sidaas darteed ayuu xadiiskan ku yidhi: “Ducadii aabbahay Ibraahim iyo bishaaradii Ciise ina Maryam.”
Hadalkiisa ahaa: “Hooyaday waxay aragtay in nuur ka soo baxay iyada, kaas oo daaraha Shaam u iftiimiyey,” waxaa la yidhi, waxay ahayd riyo ay aragtay markii ay uurka ku sidday, markaasay dadkeeda uga warrantay, warkuna dhexdooda ayuu ku faafay oo caan ku noqday; taasina waxay ahayd hordhac. Shaam oo si gaar ah loo xusay inay nuurkiisu ka muuqday waxay tilmaamaysaa in diintiisu Shaam ku sugnaan doonto kuna xoogaysan doonto. Sidaas darteed Shaam waxay noqon doontaa dhammaadka dunida meel ay ku gabadaan Islaamka iyo ehelkiisu.
Halkaas ayuu Ciise ina Maryam ka soo degi doonaa marka uu Dimishiq ku soo dego, agta minaaradda cad ee dhinaca bari. Sidaas darteed labada Saxiixba waxaa ku sugan: “Koox ka mid ah ummaddaydu mar walba waxay ku taagnaan doonaan xaqa; cidda dayacda ama khilaafta waxba uma dhimi doonto, ilaa amarka Alle yimaaddo iyagoo sidaas ah.” Saxiix al-Bukhaari waxaa ku jira: “Waxayna joogaan Shaam.”
Abuu Jacfar ar-Raazi wuxuu ka weriyey ar-Rabii‘ bin Anas, kana sii weriyey Abul-Caaliya, faallada aayadda: “Rabbiyow, dhexdooda ka soo bixi Rasuul” isagoo yidhi: waxaa loola jeedaa ummadda Muxammad (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee). Markaasaa lagu yidhi: “Waa lagaa aqbalay, wuxuuna iman doonaa dhammaadka wakhtiga.” Sidoo kale waxaa yidhi as-Suddi iyo Qataadah.
Hadalka Alle ee ah “Wuxuuna bari doonaa Kitaabka” waxaa loola jeedaa Qur’aanka; “iyo Xikmadda” waxaa loola jeedaa Sunnada, sida ay yidhaahdeen al-Xasan, Qataadah, Muqaatil bin Xayyaan, Abuu Maalik iyo kuwo kale. Waxa kale oo la yidhi: waa fahamka diinta; mana jiro wax isdiiddan arrimahaas dhexdooda.
“Wuxuuna daahirin doonaa” waxaa ku saabsan Cali bin Abii Dalxah oo ka weriyey Ibn Cabbaas inuu yidhi: waxaa loola jeedaa adeecidda Alle iyo ikhlaaska. Muxammad bin Isxaaq wuxuu yidhi, macnaha “Wuxuuna bari doonaa Kitaabka iyo Xikmadda” waa inuu baro wanaagga si ay u sameeyaan, sharka si ay uga digtoonaadaan; una sheego raalli ahaanshaha Alle markay adeecaan oo adeeciddiisa badsadaan, kana fogaadaan waxyaalaha uu ka cadhoodo ee caasinimada ah.
Hadalka Alle ee ah “Adigu waxaad tahay Adkaadaha, Xakiimka” macnihiisu waa: Adkaadaha aanay waxba ka itaal roonaan karin, wax kastana awooda; Xakiimka ku xeel dheer falalkiisa iyo hadalladiisa, wax walbana meeshooda ku suubiya, xikmad iyo caddaalad darteed. (as-Saff: 6)
Tafsiirka Al-Baqawi
“Rabbiyow, dhexdooda ka soo bixi” waxaa loola jeedaa ummadda Muslimka ah ee ka soo jeedda Ibraahim iyo Ismaaciil; waxaana la yidhi: dadka Maka. “Rasuul iyaga ka mid ah” waxaa loola jeedaa ergay la soo diray, waxaana laga wadaa Muxammad (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee).
Sayid Abul-Qaasim Cali bin Muusaa al-Muusawi ayaa noo sheegay, Abuu Bakr Axmed bin Muxammad bin Cabbaas al-Balkhi ayaa ii sheegay, Imaam Abuu Sulaymaan Xamad bin Muxammad bin Ibraahiim al-Khattaabi ayaa ii sheegay, Muxammad bin al-Makki ayaa ii sheegay, Isxaaq bin Ibraahiim ayaa ii sheegay, wiilka walaalka u ah Ibn Wahb ayaa ii sheegay, adeerkiisna wuu ii sheegay, isaga oo ka werinaya Mucaawiya, kana sii werinaya Saalix, Saciid bin Suwayd, Cabdil-Aclaa bin Hilaal as-Sulami iyo al-Cirbaad bin Saariya, inuu ka weriyey Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) oo yidhi:
“Anigu agta Alle waxaan ku qornaa inaan ahay kii ugu dambeeyey nebiyada, Aadamna weli wuxuu ku dhex jiray dhoobadiisa. Waxaan idiinka warrami doonaa bilowgii arrinkayga: anigu waxaan ahay ducadii Ibraahim, bishaaradii Ciise iyo riyadii ay hooyaday aragtay markay i dhashay—waxay aragtay nuur ka soo baxay iyada oo daaraha Shaam u iftiimiyey.” Ducada Ibraahim ee halkan loola jeedo waa ducadiisii ahayd in farcanka Ismaaciil laga soo diro Rasuul.
Ibn Cabbaas wuxuu yidhi: “Nebiyada oo dhan waxay ka soo jeedaan Banii Israa’iil marka laga reebo toban: Nuux, Huud, Saalix, Shucayb, Luud, Ibraahim, Ismaaciil, Isxaaq, Yacquub iyo Muxammad. Nabadgelyo iyo naxariis Alle korkooda ha ahaatee.”
“Yatluu” macnaheedu waa “wuu akhriyaa”. “Aayadahaaga korkooda” waxaa loola jeedaa Kitaabkaaga, Qur’aanka. Aayad Qur’aan ahi waa hadal isku xidhan ilaa uu dhammaado. Waxa kale oo la yidhi: waa koox xarfo ah; waxaana la yidhaahdaa: “Dadkii waxay la baxeen aayaddoodii,” oo loola jeedo kooxdoodii.
“Wuxuuna bari doonaa Kitaabka” waxaa loola jeedaa Qur’aanka. “Xikmadda” Mujahid wuxuu yidhi: “Waa fahamka Qur’aanka.” Muqaatil wuxuu yidhi: “Waa waanooyinka Qur’aanka iyo axkaamta ku dhex jirta.” Ibn Qutaybah wuxuu yidhi: “Waa cilmi iyo camal; ninna ma noqon karo xakiim ilaa uu labadaba isu geeyo.”
Waxa kale oo la yidhi: waa Sunnada; ama axkaamta iyo garsoorka; ama fiqiga. Abuu Bakr bin Durayd wuxuu yidhi: “Eray kasta oo ku waaniya, ku booriya wanaag ama kaa reeba wax xun waa xikmad.”
“Wuxuuna daahirin doonaa” waxaa loola jeedaa inuu ka nadiifiyo shirkiga iyo dembiyada. Waxa kale oo la yidhi: xoolahooda ayuu sakada ka qaadi doonaa. Ibn Kaysaan wuxuu yidhi: “Maalinta Qiyaame wuxuu uga markhaati furi doonaa inay caddaaladley yihiin, marka ay nebiyada uga marag kacaan gudbinta farriinta”; tani waxay ka timid tazkiyah oo ah in qofka caddaalad lagu tilmaamo.
“Adigu waxaad tahay Adkaadaha, Xakiimka.” Ibn Cabbaas wuxuu yidhi: “Adkaadaha waa Kan aan la mid loo helin.” Al-Kalbi wuxuu yidhi: “Waa Kan aargoosta”; daliilkeeduna waa hadalka Alle: “Alle waa Adkaade, aargoosi leh” (Aal-Cimraan: 4). Waxa kale oo la yidhi: waa Kan aan la gaadhi karin, oo gacmuhu aanay gaadhi karin, waxna aanay gaadhi karin.
Waxa kale oo la yidhi: waa Kan Xoogga badan; ‘cizzah’ [adkaantu] waa xoog, sida hadalka Alle: “Waxaan ku xoojinay mid saddexaad” (Yaasiin: 14), oo macnaheedu yahay waanu ku xoogaynay. Waxa kale oo la yidhi: waa Kan ka adkaada, sida hadalka laga weriyey Alle: “Wuxuu igaga adkaaday hadalka” (Saad: 23), oo macnaheedu yahay wuu iga adkaaday. Maahmaahduna waxay tidhaahdaa: “Qofkii adkaada ayaa qaata,” taas oo ah: qofkii adkaada ayaa wixii laga adkaaday ka qaata.
Musnadka Imaam Axmed (No. 17163) waxaa lagu weriyey in Asxaabtu ay Nabiga weydiiyeen: “Nooga warran naftaada!” Wuxuu ku jawaabay: “Anigu waxaan ahay ducadii aabbahay Ibraahim…”