د علم زیاتولو دعا

د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر

کله چې الله تعالی په خپلو بندګانو کې د جزا حکم او خپل دیني امر یاد کړ، هغه چې په خپل کتاب کې یې نازل کړی، او دا د هغه د پاچاهۍ له آثارو څخه دی، نو ویې فرمایل: «نو الله ډېر لوړ دی»؛ یعنې هغه له هرې نیمګړتیا او آفت څخه لوړ، ستر او پاک دی. «پاچا»؛ پاچاهي د هغه صفت دی او ټول مخلوقات د هغه تر واک لاندې دي، او د پاچا تقدیري او شرعي حکمونه پر هغوی نافذ دي. «حق»؛ یعنې د هغه شتون، پاچاهي او کمال حق دي. د کمال صفتونه په رښتینې معنا یوازې د جلال خاوند ته ثابتېږي.

له دې څخه پاچاهي هم ده؛ ځکه که څه هم د مخلوقاتو له ډلې ځینې ته په ځینو وختونو کې پر ځینو شیانو واک وي، خو هغه واک نیمګړی او باطل دی او له منځه ځي؛ خو د رب پاچاهي تلپاتې ده، هغه ژوندی، د ټولو چارو سمبالوونکی او د جلال څښتن دی.

«او د قرآن په لوستلو کې بیړه مه کوه، مخکې له دې چې وحی یې درته بشپړه شي»؛ یعنې کله چې جبریل قرآن درته لولي، د هغه د تلاوت په منځ کې د قرآن په اخیستلو او ویلو کې بیړه مه کوه، بلکې صبر وکړه تر څو یې پای ته ورسوي. کله چې یې پای ته ورسوي، بیا یې ولوله؛ ځکه الله ستا په سینه کې د قرآن د راټولېدو او ستا د هغه د لوستلو ضمانت کړی دی، لکه څنګه چې الله تعالی فرمایلي دي: «خپله ژبه پرې مه خوځوه، چې په لوستلو کې یې بیړه وکړې. بېشکه د هغه راټولول او لوستل زموږ پر غاړه دي. نو کله چې یې موږ ولولو، د هغه لوستنه تعقیب کړه، بیا یې بیانول هم زموږ پر غاړه دي».

څرنګه چې د رسول الله ﷺ بیړه کول، د وحی د ژر اخیستلو او ورپسې د سمدستي تکرارولو لپاره، د علم سره د هغه پر بشپړې مینې او حرص دلالت کاوه، نو الله تعالی ورته امر وکړ چې له هغه څخه د علم د زیاتېدو غوښتنه وکړي؛ ځکه علم خیر دی او د خیر زیاتوالی غوښتل کېږي، او دا له الله څخه دی. دې ته د رسېدو لار هڅه، له علم سره مینه، له الله څخه غوښتنه، له هغه څخه مرسته غوښتل او په هر وخت کې هغه ته اړتیا لرل دي.

له دې کریم آیت څخه د علم د ترلاسه کولو ادب هم زده کېږي: د علم اورېدونکی باید په ارامۍ او صبر واوري، تر څو ښوونکی خپله پرله‌پسې وینا پای ته ورسوي. کله چې پای ته ورسېږي، که پوښتنه ولري، پوښتنه دې وکړي؛ د علم د وړاندې کوونکي د خبرو په منځ کې دې پوښتنه نه کوي او خبرې دې نه پرې کوي، ځکه دا د محرومېدو لامل کېږي. همدارنګه، له چا چې پوښتنه کېږي، باید د پوښتونکي پوښتنه په غور واوري او تر ځواب مخکې د هغې مقصد وپېژني، ځکه دا د سم ځواب ویلو سبب کېږي.

د امام ابن کثیر تفسیر

د الله تعالی دا وینا: «او د قرآن په لوستلو کې بیړه مه کوه، مخکې له دې چې وحی یې درته بشپړه شي» د هغه د دې وینا په څېر ده، چې د «لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ» په سورت کې یې فرمایلي دي: «خپله ژبه پرې مه خوځوه، چې په لوستلو کې یې بیړه وکړې. بېشکه د هغه راټولول او لوستل زموږ پر غاړه دي. نو کله چې یې موږ ولولو، د هغه لوستنه تعقیب کړه، بیا یې بیانول هم زموږ پر غاړه دي».

په صحیح حدیث کې له ابن عباس رضي الله عنهما څخه ثابت دي چې رسول الله ﷺ به د وحی پر مهال له سختۍ سره مخ کېده او خپله ژبه به یې خوځوله. نو الله دا آیت نازل کړ. مطلب دا دی چې کله جبریل علیه السلام ورته وحی راوړه، نو جبریل به چې هر آیت ولوست، رسول الله ﷺ به هم د قرآن د ساتلو له ډېر حرصه ورسره هغه آیت لوست. الله تعالی هغه څه ته لارښوونه وکړه چې د هغه لپاره اسانه او سپک وو، څو پرې سختي ونه کړي.

نو ویې فرمایل: «خپله ژبه پرې مه خوځوه، چې په لوستلو کې یې بیړه وکړې. بېشکه د هغه راټولول او لوستل زموږ پر غاړه دي»؛ یعنې موږ به یې ستا په سینه کې راټول کړو، بیا به یې ته خلکو ته داسې لولې چې هېڅ شی ترې هېر نه کړې. «نو کله چې یې موږ ولولو، د هغه لوستنه تعقیب کړه، بیا یې بیانول هم زموږ پر غاړه دي».

او په دې آیت کې یې فرمایلي دي: «او د قرآن په لوستلو کې بیړه مه کوه، مخکې له دې چې وحی یې درته بشپړه شي»؛ یعنې غوږ ونیسه، او کله چې ملَک درته لوستل پای ته ورسوي، بیا یې ولوله. «او ووایه: زما ربه! زما علم زیات کړه»؛ یعنې له خپل لوري راته علم زیات کړه. ابن عیینه رحمه الله ویلي دي: رسول الله ﷺ به تل په زیاتېدو کې و، تر دې چې الله عز وجل وفات کړ.

له همدې امله په حدیث کې راغلي دي: «الله پر خپل رسول د وحی لېږل پرله‌پسې جاري ساتلي وو، تر دې چې د رسول الله ﷺ د وفات پر ورځ وحی تر ټولو ډېره وه».

ابن ماجه ویلي دي: ابو بکر ابن ابي شيبه موږ ته روایت وکړ، عبدالله بن نمیر له موسی بن عبیده، هغه له محمد بن ثابت، او هغه له ابو هریره رضي الله عنه څخه روایت کوي چې رسول الله ﷺ به ویل: «اې الله! په هغه څه کې چې تا راښوولي، ما ته ګټه راورسوه؛ هغه څه را وښیه چې ما ته ګټه رسوي؛ زما علم زیات کړه؛ او په هر حال کې الله لره ستاینه ده». ترمذي هم دا حدیث له ابو کریب څخه، هغه له عبدالله بن نمیر څخه، په همدې سند روایت کړی او ویلي یې دي: «له دې لارې غریب دی». بزار هم له عمرو بن علي فلاس څخه، هغه له ابو عاصم، هغه له موسی بن عبیده څخه روایت کړی او په پای کې یې دا زیات کړي دي: «او د دوزخیانو له حالته الله ته پناه غواړم». (القیامة: ۱۶–۱۹)؛ یعنې له علمه.

د البغوي تفسیر

«نو الله ډېر لوړ دی، حق پاچا دی»؛ الله د ملحدانو له کفر او د مشرکانو له هغو خبرو پاک او لوړ دی چې د هغه په اړه یې کوي.

«او د قرآن په لوستلو کې بیړه مه کوه»: مطلب یې رسول الله ﷺ دی. کله به چې جبریل علیه السلام ورته قرآن راوړ، رسول الله ﷺ به له هغه سره په لوستلو کې بیړه کوله، مخکې له دې چې جبریل خپل تلاوت بشپړ کړي؛ دا د دې وېرې له امله چې قرآن به ترې هېر یا له لاسه ووځي. الله هغه له دې کاره منع کړ او ویې فرمایل: «او د قرآن په لوستلو کې بیړه مه کوه»؛ یعنې په لوستلو کې یې بیړه مه کوه، «مخکې له دې چې وحی یې درته بشپړه شي»؛ یعنې مخکې له دې چې جبریل د وحی رسونه پای ته ورسوي. د دې په څېر د الله تعالی دا وینا ده: «خپله ژبه پرې مه خوځوه، چې په لوستلو کې یې بیړه وکړې» (سورة القيامة: ۱۶).

یعقوب «نَقْضِي» په نون مفتوح، ضاد مکسور او یاء مفتوح ولوست، او «وَحْيَهُ» یې په منصوبه بڼه ولوست. مجاهد او قتاده ویلي دي: معنا یې دا ده چې خپلو ملګرو ته یې مه لوله او پرې یې مه املا کوه، تر څو یې معناوې درته روښانه شي.

«او ووایه: زما ربه! زما علم زیات کړه»؛ یعنې د قرآن او د هغه د معناوو په اړه. او ویل شوي دي: هغه علم راته زیات کړه چې تا راښوولی دی. ابن مسعود به چې دا آیت ولوست، ویل به یې: «اې الله، زما ربه! زما علم، ایمان او یقین زیات کړه».