નબી અય્યૂબની ધીરજભરી દુઆ

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

અર્થાત્, અમારા બંદા અને રસૂલ અય્યૂબને યાદ કરો—તેમની પ્રશંસા અને મહિમા કરતાં, તેમનો દરજ્જો ઊંચો કરતાં—જ્યારે અલ્લાહે તેમને કઠિન પરીક્ષામાં મૂક્યા. અલ્લાહે તેમને ધીરજ રાખનારા અને તેની તકદીરથી સંતુષ્ટ જોયા. શેતાનને તેમના શરીર પર સત્તા આપવામાં આવી હતી; આ અલ્લાહ તરફથી પરીક્ષા હતી. શેતાને તેમના શરીરમાં ફૂંક મારી, જેથી તેમાં મોટા મોટા ચાંદા પડ્યા.

તેઓ લાંબો સમય આ હાલતમાં રહ્યા અને તેમની કસોટી ખૂબ કઠિન બની. તેમનો પરિવાર મૃત્યુ પામ્યો અને તેમની સંપત્તિ નષ્ટ થઈ ગઈ. ત્યારે તેમણે પોતાના રબને પોકાર્યો: «મને દુઃખે ઘેરી લીધો છે અને તું દયા કરનારાઓમાં સૌથી વધુ દયાળુ છે» (અલ-અંબિયા 21:83). તેમણે પોતાની સ્થિતિ જણાવીને અલ્લાહની સમક્ષ વિનંતી કરી કે દુઃખે તેમને સંપૂર્ણપણે ઘેરી લીધા છે.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

અલ્લાહ તઆલા અય્યૂબ અ. સ. પર તેમની સંપત્તિ, સંતાન અને શરીરમાં આવેલી આપત્તિનો ઉલ્લેખ કરે છે. તેમની પાસે ઘણાં સવારીનાં પ્રાણીઓ, પશુધન, ખેતી, ઘણાં સંતાનો અને સુખદ નિવાસસ્થાનો હતાં. પછી આ બધામાં તેમની પરીક્ષા લેવામાં આવી અને તેમની પાસેનું બધું જતું રહ્યું.

ત્યારબાદ તેમના શરીરની પણ પરીક્ષા લેવામાં આવી. કહેવાય છે કે તેમના આખા શરીરમાં કોઢ થયો હતો અને હૃદય તથા જીભ સિવાય તેમનું કોઈ અંગ સાજું રહ્યું નહોતું; આ બંનેથી તેઓ અલ્લાહનો સ્મરણ કરતા. તેમની નજીક બેસનારાઓ પણ તેમનાથી દૂર રહેવા લાગ્યા અને તેમને નગરના એક ખૂણે એકલા રાખવામાં આવ્યા. તેમની પત્ની સિવાય કોઈ તેમની સંભાળ રાખતું નહોતું.

તે તેમની જરૂરિયાતો પૂરી કરતી. એવું પણ કહેવાય છે કે તેને જરૂરિયાત પડતાં તે તેમના માટે લોકોની સેવા કરીને કમાતી હતી. નબી ﷺએ કહ્યું: «સૌથી કઠિન પરીક્ષા નબીઓની થાય છે, પછી સદાચારી લોકોની, પછી તેમના પછીના ઉત્તમ લોકોની.» બીજી હદીસમાં છે: «માણસની તેની ધાર્મિકતા પ્રમાણે પરીક્ષા લેવાય છે.

જો તેની ધાર્મિકતા મજબૂત હોય તો તેની પરીક્ષા વધારી દેવામાં આવે છે.» નબી અય્યૂબ અ. સ. ધીરજમાં સર્વોચ્ચ હતા અને ધીરજના ઉદાહરણ તરીકે તેમનું નામ લેવામાં આવે છે.

યઝીદ ઇબ્ન મયસરહે કહ્યું: જ્યારે અલ્લાહે અય્યૂબ અ. સ. ને પરિવાર, સંપત્તિ અને સંતાનો ગુમાવીને અજમાવ્યા અને તેમની પાસે કંઈ જ ન રહ્યું, ત્યારે તેમણે ઉત્તમ રીતે અલ્લાહનું સ્મરણ કર્યું અને કહ્યું: «હું સર્વ પાલનહારોના પાલનહારની પ્રશંસા કરું છું, જેણે મારી સાથે ઉપકાર કર્યો. તેં મને સંપત્તિ અને સંતાનો આપ્યાં; મારા હૃદયનો એક ખૂણો પણ એવો ન હતો કે જેમાં આ વસ્તુઓનો અંશ ન હોય.

પછી તેં આ બધું મારી પાસેથી લઈ લીધું અને મારા હૃદયને ખાલી કરી દીધું, જેથી મારી અને તારી વચ્ચે કંઈ આડું ન રહ્યું. જો મારા શત્રુ ઇબ્લીસને ખબર પડે કે તેં મારી સાથે શું કર્યું છે, તો તે મારી ઈર્ષ્યા કરે.» તેમણે કહ્યું: આ સાંભળીને ઇબ્લીસને ભારે અણગમો થયો. અય્યૂબ અ.

સ. એ એમ પણ કહ્યું: «હે મારા રબ! તેં મને સંપત્તિ અને સંતાનો આપ્યાં હતાં. પરંતુ મેં કોઈના પર એવો અત્યાચાર કર્યો હોય કે કોઈ મારી ફરિયાદ કરવા મારા દ્વાર પર આવ્યું હોય—એવું બન્યું નહોતું; અને તું આ જાણે છે. મારા માટે પથારી પાથરવામાં આવતી, પણ હું તેને છોડી દેતો અને મારા મનને કહેતો: ‘હે મન!

તને પથારી પર આરામ કરવા માટે સર્જવામાં આવ્યું નથી.’ મેં આ બધું માત્ર તારી પ્રસન્નતા મેળવવા માટે છોડી દીધું હતું.» આ અહેવાલ ઇબ્ન અબી હાતિમે વર્ણવ્યો છે.

વહબ ઇબ્ન મુનબ્બિહ તરફથી તેમની કથા અંગે એક લાંબો અહેવાલ વર્ણવાયો છે. ઇબ્ન જરીર અને ઇબ્ન અબી હાતિમે તેમની પાસેથી સનદ સાથે તે નોંધ્યો છે; પછીના અનેક મુફસ્સિરોએ પણ તેનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેમાં કેટલીક અસામાન્ય વાતો છે, તેથી તેની લંબાઈને કારણે અમે તેને અહીં છોડી છે. કહેવાય છે કે અય્યૂબ અ.

સ. લાંબા સમય સુધી આપત્તિમાં રહ્યા. આ દુઆ કરવા માટે તેમને કઈ બાબતે પ્રેર્યા તે અંગે વિદ્વાનોમાં મતભેદ છે.

હસન અને કતાદાએ કહ્યું: અય્યૂબ અ. સ. સાત વર્ષ અને કેટલાક મહિના સુધી અજમાયશમાં રહ્યા. તેઓ બની ઇસરાઈલના કચરાના ઢગલા પર પડ્યા રહેતા અને પ્રાણીઓ તેમના શરીર પર અવરજવર કરતાં. પછી અલ્લાહે તેમની મુશ્કેલી દૂર કરી, તેમનો બદલો મહાન કર્યો અને તેમની ઉત્તમ પ્રશંસા કરી.

વહબ ઇબ્ન મુનબ્બિહે કહ્યું: તેઓ ત્રણ વર્ષ સુધી આપત્તિમાં રહ્યા, તેમાં ન વધારો થયો, ન ઘટાડો. સુદ્દીએ કહ્યું: અય્યૂબનું માંસ ખરી પડ્યું, ત્યાં સુધી કે માત્ર નસો અને હાડકાં જ રહ્યાં. તેમની પત્ની તેમની સંભાળ રાખતી અને ખાવા માટે કંઈક લાવી આપતી. લાંબી બીમારીને કારણે તેમની પત્નીએ તેમને કહ્યું: «હે અય્યૂબ, જો તમે તમારા રબને દુઆ કરો તો શું તે તમારી મુશ્કેલી દૂર ન કરે?»

તેમણે કહ્યું: «મેં સિત્તેર વર્ષ તંદુરસ્તીથી જીવન વિતાવ્યું છે. તો શું અલ્લાહ માટે હું સિત્તેર વર્ષ ધીરજ રાખું એ થોડું ગણાશે?» આ સાંભળીને તે વ્યાકુળ થઈને બહાર નીકળી ગઈ. તે લોકો માટે મજૂરી કરતી અને જે કંઈ કમાતી તે લાવીને તેમને ખવડાવતી.

ઇબ્લીસ પેલેસ્ટાઇનના બે માણસો પાસે ગયો; તેઓ તેના મિત્રો અને ભાઈઓ જેવા હતા. તેણે તેમને કહ્યું: «તમારા ભાઈ અય્યૂબ પર આવી આવી આપત્તિ આવી છે.» તેઓ તેમની મુલાકાતે આવ્યા અને પોતાની ધરતીનો દારૂ સાથે લઈ ગયા. તેમણે વિચાર્યું કે તે પીવાથી અય્યૂબ સાજા થઈ જશે.

તેઓ અય્યૂબ પાસે પહોંચ્યા અને તેમને જોઈને રડી પડ્યા. અય્યૂબે પૂછ્યું: «તમે કોણ છો?» તેમણે કહ્યું: «અમે અમુક અને અમુક છીએ.» અય્યૂબે તેમનું સ્વાગત કરતાં કહ્યું: «આપત્તિના સમયે મને છોડીને ન ગયેલા લોકોનું સ્વાગત છે.» તેઓએ કહ્યું: «હે અય્યૂબ, કદાચ તમે કોઈ વાત છુપાવતા અને બીજી વાત જાહેર કરતા હતા, તેથી જ અલ્લાહે તમારી પરીક્ષા લીધી?»

અય્યૂબે આકાશ તરફ માથું ઊંચું કરીને કહ્યું: «તે જાણે છે કે મેં કદી કંઈ છુપાવીને બીજું કંઈ જાહેર કર્યું નથી. પરંતુ મારા રબે મારી પરીક્ષા લીધી છે, જેથી તે જુએ કે હું ધીરજ રાખું છું કે નિરાશ થઈ જાઉં છું.» તેમણે કહ્યું: «હે અય્યૂબ, અમારો દારૂ પીવો; તે પીશો તો સાજા થઈ જશો.» તેઓ ગુસ્સે થઈને બોલ્યા: «શું તે દૂષ્ટ [ઇબ્લીસ] તમારી પાસે આવ્યો અને તમને આ કરવાની આજ્ઞા આપી?

તમારું બોલવું, ખાવાનું અને પીવાનું મારા માટે હરામ છે.» પછી બંને ત્યાંથી ઊઠીને ચાલ્યા ગયા.

તેમની પત્ની લોકો માટે કામ કરવા ગઈ. એક ઘરના બાળક માટે તેણે રોટલી બનાવી. તે ઘરનાં લોકોએ બાળકને જગાડવું યોગ્ય ન માન્યું, તેથી તેમણે તે રોટલી તેને આપી દીધી. તે રોટલી અય્યૂબ પાસે લાવી, પરંતુ તેમણે તેને ઓળખી નહીં અને કહ્યું: «આવી વસ્તુ તો તું પહેલાં મને લાવતી નહોતી.

આજે શું થયું?» તેણે આખી વાત જણાવી. અય્યૂબે કહ્યું: «કદાચ બાળક જાગી ગયો હશે અને રોટલી ન મળતાં પોતાના ઘરના લોકો પાસે રડતો હશે; તે બીજું કંઈ સ્વીકારતો ન હોય.» તેણે કહ્યું: «અલ્લાહ અય્યૂબ પર રહેમ કરે!» તેણે રોટલી તેમને આપી અને પાછી ફરી.

પછી ઇબ્લીસ એક હકીમના રૂપમાં તેની પાસે આવ્યો અને કહ્યું: «તારા પતિની બીમારી લાંબી ચાલી છે. જો તે સાજા થવા માગતા હોય, તો એક માખી લઈ, અમુક જાતિના મૂર્તિના નામે તેનો વધ કરે; તો તે સાજા થઈ જશે.» તેણે આ વાત અય્યૂબને કહી. તેમણે કહ્યું: «દૂષ્ટ [ઇબ્લીસ] તારી પાસે આવ્યો છે.

જો અલ્લાહ મને સાજો કરશે, તો હું તને સો કોરડા મારીશ.» તે તેમની સેવા કરવા બહાર નીકળી, પણ તેની રોજી-રોટીનો માર્ગ બંધ થઈ ગયો. કોઈ ઘર તેને કામે રાખવા તૈયાર ન હતું. જ્યારે તેની હાલત વધુ કઠિન બની અને તેને અય્યૂબ માટે ભૂખની ચિંતા થઈ, ત્યારે તેણે પોતાના વાળનો એક ભાગ કાપ્યો અને એક અમીર ઘરની છોકરીને વેચ્યો.

બદલામાં તેને ખૂબ સારો ખોરાક મળ્યો, જે તે અય્યૂબ માટે લાવી. તેમણે તે જોઈને પૂછ્યું: «આ તને ક્યાંથી મળ્યું?» તેણે કહ્યું: «મેં કેટલાક લોકો માટે કામ કર્યું અને તેમણે મને ખાવાનું આપ્યું.» તેમણે તે ખાધું.

બીજા દિવસે તે કામ શોધવા ગઈ, પણ તેને કામ ન મળ્યું. તેથી તેણે પોતાના વાળનો બીજો ભાગ કાપ્યો અને એ જ છોકરીને વેચ્યો. બદલામાં તેને ખોરાક મળ્યો અને તે અય્યૂબ પાસે લાવી. તેમણે કહ્યું: «અલ્લાહની કસમ! આ ક્યાંથી મળ્યું તે જાણ્યા વિના હું તેને ખાઈશ નહીં.»

તેણે પોતાનો ઓઢણો હટાવ્યો. તેનું માથું મૂંડાયેલું જોઈને અય્યૂબ ખૂબ વ્યાકુળ થઈ ગયા. ત્યારે તેમણે પોતાના પરાક્રમી અને મહાન રબને દુઆ કરી: «મને દુઃખે ઘેરી લીધો છે અને તું દયા કરનારાઓમાં સૌથી વધુ દયાળુ છે» (અલ-અંબિયા 21:83).

ઇબ્ન અબી હાતિમે કહ્યું: અમને મારા પિતાએ, તેમને મૂસા ઇબ્ન ઇસ્માઈલએ, તેમને હમ્માદે, તેમને અબૂ ઇમરાન અલ-જુનીએ, નૌફ અલ-બિકાલી પાસેથી હદીસ જણાવી કે અય્યૂબમાં પ્રવેશ કરેલો શેતાન «સવ્ત» કહેવાતો હતો. અય્યૂબની પત્ની તેમને કહેતી: «અલ્લાહને દુઆ કરો, તે તમને સાજા કરશે.» તેઓ દુઆ કરતા નહોતા. પછી બની ઇસરાઈલના કેટલાક લોકો ત્યાંથી પસાર થયા.

તેમાંના એકે બીજાને કહ્યું: «અય્યૂબ પર આ આપત્તિ આવી છે તો એ કોઈ મોટા ગુનાને કારણે જ આવી હશે.» ત્યારે તેમણે કહ્યું: «હે મારા રબ! મને દુઃખે ઘેરી લીધો છે અને તું દયા કરનારાઓમાં સૌથી વધુ દયાળુ છે.»

અમને મારા પિતાએ, તેમને અબૂ સલમાએ, તેમને જરીર ઇબ્ન હાઝિમે, અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન ઉબૈદ ઇબ્ન ઉમૈર પાસેથી કહ્યું: અય્યૂબ અ. સ. ના બે ભાઈઓ હતા. એક દિવસ તેઓ તેમની પાસે આવ્યા, પરંતુ તેમની દુર્ગંધને કારણે નજીક જઈ શક્યા નહીં અને દૂર ઊભા રહ્યા.

એમાંથી એકે બીજાને કહ્યું: «જો અલ્લાહ અય્યૂબમાં કોઈ ભલાઈ જાણતો હોત, તો તેને આ આપત્તિમાં ન મૂક્યો હોત.» તેમની આ વાતથી અય્યૂબને એવી વ્યથા થઈ, જે તેમને કદી કોઈ બાબતથી થઈ ન હતી. તેમણે કહ્યું: «હે અલ્લાહ! જો તું જાણે છે કે હું કદી રાતે પેટ ભરીને સૂતો નથી, જ્યારે મને ખબર હોય કે કોઈ ભૂખ્યું છે, તો મારી વાત સાચી ઠેરવ.»

આકાશમાંથી તેમની વાતની પુષ્ટિ કરવામાં આવી, અને તે બંનેએ સાંભળ્યું. પછી તેમણે કહ્યું: «હે અલ્લાહ! જો તું જાણે છે કે મારી પાસે કદી બે કમીઝ નહોતી, જ્યારે મને ખબર હોય કે કોઈ નિર્વસ્ત્ર છે, તો મારી વાત સાચી ઠેરવ.» આકાશમાંથી ફરી તેમની વાતની પુષ્ટિ થઈ, અને તે બંનેએ સાંભળ્યું.

પછી તેમણે કહ્યું: «હે અલ્લાહ, તારા ગૌરવના સોગંદ!» અને સજદામાં પડી ગયા. પછી કહ્યું: «હે અલ્લાહ, તારા ગૌરવના સોગંદ, તું મારી મુશ્કેલી દૂર ન કરે ત્યાં સુધી હું માથું ઊંચું નહીં કરું.» મુશ્કેલી દૂર ન થઈ ત્યાં સુધી તેમણે માથું ઊંચું ન કર્યું.

ઇબ્ન અબી હાતિમે આ જ અર્થની બીજી રિવાયત પણ મરફૂઅ રીતે વર્ણવી છે. તેમણે કહ્યું: અમને યુનુસ ઇબ્ન અબ્દુલ અઅલાએ, તેમને ઇબ્ન વહબે, તેમને નાફિઅ ઇબ્ન યઝીદે, તેમને ઉકૈલે, તેમને ઝુહરીએ, અનસ ઇબ્ન માલિક પાસેથી વર્ણવ્યું કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺએ કહ્યું: «અલ્લાહના નબી અય્યૂબ અ. સ. અઢાર વર્ષ સુધી આપત્તિમાં રહ્યા.

તેમના નજીકના અને દૂરના લોકોએ તેમને છોડી દીધા; માત્ર તેમના બે ભાઈઓ જેવા નજીકના મિત્રો જ તેમની પાસે આવતા. તેઓ સવારે અને સાંજે તેમની મુલાકાત લેતા. એકે પોતાના સાથીને કહ્યું: ‘અલ્લાહની કસમ! અય્યૂબે એવો ગુનો કર્યો છે, જે દુનિયાના કોઈએ કર્યો નથી.’

તેના સાથીએ પૂછ્યું: ‘એ શું?’ તેણે કહ્યું: ‘અઢાર વર્ષથી અલ્લાહ તેના પર રહેમ નથી કરતો કે તેની મુશ્કેલી દૂર કરે.’ જ્યારે તેઓ અય્યૂબ પાસે આવ્યા, ત્યારે એ માણસ પોતાને રોકી ન શક્યો અને આ વાત તેમને કહી દીધી. અય્યૂબ અ. સ. એ કહ્યું: ‘તમે શું કહો છો તે હું જાણતો નથી.

પરંતુ અલ્લાહ જાણે છે કે હું બે ઝઘડતા માણસો પાસેથી પસાર થતો અને તેઓ અલ્લાહનો ઉલ્લેખ કરતા. પછી હું મારા ઘેર પાછો આવીને તેમની તરફથી પ્રાયશ્ચિત કરતો, કારણ કે મને ગમતું નહોતું કે તેઓ અલ્લાહનો ઉલ્લેખ ખોટી રીતે કરે.’» તેઓ પોતાની જરૂરિયાત માટે બહાર જતા અને જરૂરિયાત પૂરી થયા પછી તેમની પત્ની તેમનો હાથ પકડીને તેમને ઘરે પહોંચાડતી. એક દિવસે તે મોડી થઈ.

એ જ જગ્યાએ અલ્લાહે અય્યૂબને વહી કરી: «તમારા પગથી જમીન પર પ્રહાર કરો; આ ઠંડું સ્નાનનું પાણી અને પીવાનું પાણી છે» (સાદ 38:42). આ હદીસને મરફૂઅ ગણાવવી અત્યંત અજાયબ છે.

ઇબ્ન અબી હાતિમે કહ્યું: અમને મારા પિતાએ, તેમને મૂસા ઇબ્ન ઇસ્માઈલએ, તેમને હમ્માદે, તેમને અલી ઇબ્ન ઝૈદે, યુસુફ ઇબ્ન મહરાન પાસેથી, ઇબ્ન અબ્બાસ દ્વારા જણાવ્યું: અલ્લાહે અય્યૂબને જન્નતનો વસ્ત્ર પહેરાવ્યો. અય્યૂબ એક બાજુ જઈને બેઠા. તેમની પત્ની આવી, પરંતુ તેમને ઓળખી ન શકી. તેણે કહ્યું: «અલ્લાહના બંદા, અહીં જે બીમાર માણસ હતો તે ક્યાં ગયો?

કદાચ કૂતરાં કે વરુ તેને લઈ ગયાં હશે.» તે થોડી વાર તેમની સાથે વાત કરતી રહી. તેમણે કહ્યું: «અફસોસ તારા પર! હું અય્યૂબ છું.» તેણે કહ્યું: «હે અલ્લાહના બંદા, શું તમે મારી મજાક કરો છો?» તેમણે કહ્યું: «અફસોસ તારા પર! હું અય્યૂબ છું.

અલ્લાહે મારું શરીર મને પાછું આપ્યું છે.» ઇબ્ન અબ્બાસે એમ પણ કહ્યું: અલ્લાહે તેમની સંપત્તિ અને સંતાનો તેમને સ્પષ્ટ રીતે પાછાં આપ્યાં અને એટલાં જ વધુ આપ્યાં. વહબ ઇબ્ન મુનબ્બિહે કહ્યું: અલ્લાહે અય્યૂબને વહી કરી: «મેં તારો પરિવાર અને સંપત્તિ તને પાછાં આપ્યાં છે, અને એટલાં જ વધુ પણ આપ્યાં છે. આ પાણીથી સ્નાન કર; તેમાં તારી સાજા થવાની શક્તિ છે.

તારા સાથીઓ વતી બલિદાન આપ અને તેમના માટે માફી માગ, કારણ કે તેમણે તારા મામલે મારી અવજ્ઞા કરી છે.» આ રિવાયત ઇબ્ન અબી હાતિમે વર્ણવી છે.

ઇબ્ન અબી હાતિમે બીજી રિવાયત પણ વર્ણવી: અમને અબૂ ઝુરઅએ, તેમને અમ્ર ઇબ્ન મરઝૂકે, તેમને હમ્મામે, તેમને કતાદાએ, નઝ્ર ઇબ્ન અનસ પાસેથી, બશીર ઇબ્ન નહીક દ્વારા, અબૂ હુરૈરાથી, નબી ﷺ પાસેથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: «જ્યારે અલ્લાહે અય્યૂબને સાજા કર્યા, ત્યારે તેમના પર સોનાની તીડનો વરસાદ વરસાવ્યો. તેઓ તેને હાથથી પકડીને પોતાના વસ્ત્રમાં ભેગી કરતા રહ્યા.» કહેવામાં આવ્યું: «હે અય્યૂબ, શું તમે ધરાતા નથી?» તેમણે કહ્યું: «હે મારા રબ, તારી રહેમતથી કોણ ધરાઈ શકે?»

આ હદીસનો મૂળ આધાર બુખારી અને મુસ્લિમમાં છે; તેનો ઉલ્લેખ બીજી જગ્યાએ આવશે.

પછી તે સ્ત્રી રોટલી લઈને તેમની પાસે જવા નીકળી. લોકોની સીડીએ પહોંચતાં તેમની એક ઘેટીએ તેને ટક્કર મારી. તેણે કહ્યું: «અય્યૂબ, અપરાધીનો નાશ થાઓ!» જ્યારે તે ઉપર પહોંચી, ત્યારે બાળક જાગી ગયો હતો. તે રોટલી માગતો હતો અને પોતાના ઘરના લોકો માટે રડતો હતો. (રિવાયતનો આ અંશ અહીં અધૂરો છે.)

અલ-બગવીની તફસીર

અલ્લાહ તઆલાના વચન «અને અય્યૂબને યાદ કરો, જ્યારે તેમણે પોતાના રબને પોકાર્યા» (અલ-અંબિયા 21:83)નો અર્થ છે: તેમણે પોતાના રબને દુઆ કરી. વહબ ઇબ્ન મુનબ્બિહે કહ્યું: અય્યૂબ અ. સ. રોમના માણસ હતા. તેઓ અય્યૂબ ઇબ્ન અમૂસ ઇબ્ન રાજિખ ઇબ્ન રૂમ ઇબ્ન ઈસા ઇબ્ન ઇસ્હાક ઇબ્ન ઇબ્રાહીમ હતા.

તેમની માતા લૂત ઇબ્ન હારાનના વંશજોમાંથી હતી. અલ્લાહે તેમને પસંદ કર્યા, નબી બનાવ્યા અને દુનિયાની સમૃદ્ધિ આપી. શામની ભૂમિમાં બથનિયાનો સમગ્ર પ્રદેશ—તેનો સમતળ અને પર્વતીય ભાગ—તેમનો હતો. ત્યાં તેમની પાસે દરેક પ્રકારની સંપત્તિ હતી: ગાયો, ઊંટ, ઘેટાં-બકરાં, ઘોડાં, ગધેડાં; સંખ્યા અને સાધનસામગ્રીમાં તેમના કરતાં વધુ સમૃદ્ધ કોઈ માણસ ન હતો.

તેમની પાસે પાંચસો ખેતરો હતાં અને દરેક ખેતર સાથે પાંચસો ગુલામો હતા. દરેક ગુલામને પત્ની, સંતાન અને સંપત્તિ હતી. દરેક ખેતરનાં સાધનો વહન કરવા માટે એક ગધેડી હતી; દરેક ગધેડીને બે, ત્રણ, ચાર, પાંચ કે તેથી વધુ બચ્ચાં હતાં. અલ્લાહે તેમને પુરુષો અને સ્ત્રીઓમાંથી પરિવાર અને સંતાનો આપ્યાં હતાં.

તેઓ સદાચારી, અલ્લાહથી ડરનારા અને દયાળુ હતા. ગરીબોને ખવડાવતા, વિધવાઓ અને અનાથોની સંભાળ લેતા, મહેમાનનું સન્માન કરતા અને મુસાફરોને મદદ પહોંચાડતા. અલ્લાહની નેઅમતો માટે કૃતજ્ઞ હતા અને અલ્લાહના હકો અદા કરતા. શત્રુ અલ્લાહ ઇબ્લીસ તેમનામાંથી એ બેદરકારી અને મોહ મેળવી શક્યો નહીં, જે સામાન્ય રીતે ધનવાન લોકોમાં જોવા મળે છે; તેઓ દુનિયાની વ્યસ્તતાને કારણે અલ્લાહના આદેશોથી ગાફિલ થતા નહોતા.

તેમની સાથે ત્રણ માણસો હતા, જેઓ તેમના પર ઈમાન લાવ્યા અને તેમને સાચા માનતા હતા: યમનનો એક માણસ, જેનું નામ યકીન કહેવાતું, અને તેમના શહેરના બે માણસો—એકનું નામ યલદ્દ અને બીજાનું સાફિર હતું. તેઓ આધેડ વયના હતા. ઇબ્લીસને આકાશોમાં અવરજવર કરવાની છૂટ હતી; તે જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં ઊભો રહેતો. અલ્લાહે ઈસા અ.

સ. ને ઊંચા કર્યા ત્યારે તેને ચાર આકાશોથી રોકવામાં આવ્યો. પછી જ્યારે મુહમ્મદ ﷺને મોકલવામાં આવ્યા, ત્યારે બાકીના ત્રણથી પણ તેને રોકવામાં આવ્યો. ઇબ્લીસે ફરિશ્તાઓને અય્યૂબ માટે દુઆ કરતા સાંભળ્યા. આ ત્યારે થયું, જ્યારે અલ્લાહે અય્યૂબનો ઉલ્લેખ કર્યો અને તેમની પ્રશંસા કરી.

ઇબ્લીસને ઈર્ષ્યા અને દ્વેષ થયો. તે ઝડપથી ઉપર ચઢ્યો અને આકાશમાં એ જગ્યાએ ઊભો રહ્યો જ્યાં તે પહેલાં ઊભો રહેતો. તેણે કહ્યું: «હે મારા ઇલાહ! મેં તારા બંદા અય્યૂબની સ્થિતિ જોઈ છે. તે એવો બંદો છે જેને તેં નેઅમતો આપી, તો તેણે તારો આભાર માન્યો; તેને સુખાકારી આપી, તો તેણે તારી પ્રશંસા કરી.

જો તું તેને આપેલી નેઅમતો છીનવીને અજમાવે, તો તે પોતાની આ હાલતથી ફરી જશે, તારી કૃતજ્ઞતા અને બંદગી છોડી દેશે અને તારી આજ્ઞાપાલનમાંથી બહાર નીકળી જશે.» અલ્લાહે કહ્યું: «જા, મેં તને તેની સંપત્તિ પર સત્તા આપી.» અલ્લાહનો શત્રુ ઇબ્લીસ નીચે ધરતી પર ધસી આવ્યો. તેણે જિનના અફરીતો અને શેતાનોના બળવાન લોકોને ભેગા કરીને પૂછ્યું: «તમારી પાસે કેટલી શક્તિ છે?

મને અય્યૂબની સંપત્તિ પર સત્તા આપવામાં આવી છે. આ ભારે આફત છે, એવી કસોટી કે જેને પુરુષો પણ સહન ન કરી શકે.» શેતાનોમાંના એક અફરીતે કહ્યું: «જ્યારે હું ઇચ્છું ત્યારે અગ્નિના વંટોળમાં ફેરવાઈ શકું છું અને મારી સામે આવતી દરેક વસ્તુને બાળી શકું છું.» ઇબ્લીસે કહ્યું: «ઊંટો અને તેમના સંભાળ રાખનારાઓ પાસે જા.»

તે ઊંટો ત્યાં પહોંચ્યો, જ્યાં તેઓ માથાં નીચાં કરીને ચરવા લાગ્યા હતા. કોઈને કંઈ સમજાય તે પહેલાં જમીનની નીચેથી અગ્નિનો વંટોળ ફાટી નીકળ્યો. નજીક જનાર દરેક વ્યક્તિ બળી ગઈ. તેણે ઊંટો અને તેમના સંભાળ રાખનારાઓને બાળી નાખ્યા અને એકેયને બાકી ન રાખ્યો.

પછી અલ્લાહનો શત્રુ ઇબ્લીસ એક ભયાનક રૂપ લઈને ઊંટ પર સવાર થઈ અય્યૂબ પાસે આવ્યો. અય્યૂબ નમાઝમાં ઊભા હતા. તેણે કહ્યું: «હે અય્યૂબ, અગ્નિ આવી અને તારા ઊંટોને તથા તેમાં રહેલાં લોકોને ઘેરીને બાળી ગઈ. મારા સિવાય કોઈ બચ્યું નથી.»

અય્યૂબે કહ્યું: «સર્વ પ્રશંસા અલ્લાહ માટે છે, જેણે તેમને આપ્યાં હતાં અને જેણે તેમને લઈ લીધાં. મેં તો ઘણાં સમય પહેલાં જ મારી સંપત્તિ અને મારા પોતાના જીવનને નાશ પામનારા માની લીધાં હતાં.» ઇબ્લીસે કહ્યું: «તારા રબે આકાશમાંથી અગ્નિ મોકલી અને તેઓ બળી ગયા.» લોકો આશ્ચર્યથી સ્તબ્ધ થઈ ગયા.

કેટલાકે કહ્યું: «અય્યૂબ કોઈની બંદગી કરતા જ નહોતા; તેઓ માત્ર ભ્રમમાં હતા.» કેટલાકે કહ્યું: «જો અય્યૂબનો ઇલાહ કંઈ કરી શકતો હોત, તો તેમને રોકી લેત.» અને કેટલાકે કહ્યું: «તે જ ઇલાહે આવું કર્યું, જેથી તેના શત્રુને ખુશી થાય અને તેના મિત્રને શોક પહોંચે.»

અય્યૂબે કહ્યું: «જ્યારે તેણે મને આપ્યું, ત્યારે પણ અલ્લાહની પ્રશંસા; અને જ્યારે તેણે મારી પાસેથી લઈ લીધું, ત્યારે પણ અલ્લાહની પ્રશંસા. હું મારી માતાના પેટમાંથી નગ્ન બહાર આવ્યો હતો અને નગ્ન જ માટીમાં પાછો જઈશ; નગ્ન જ અલ્લાહ સમક્ષ ઊભો કરવામાં આવીશ. અલ્લાહે તને જે વસ્તુ ઉધારરૂપે આપી હતી, તે પાછી લઈ ત્યારે તને દુઃખી થવું યોગ્ય નથી. તારા કરતાં અલ્લાહ અને તેણે તને જે આપ્યું છે તેના પર તેનો અધિકાર વધુ છે.

હે બંદા, જો અલ્લાહે તારામાં કોઈ ભલાઈ જાણી હોત, તો તેણે તારો આત્મા પણ એ આત્માઓ સાથે લઈ લીધો હોત અને તું શહીદ થયો હોત. પરંતુ તેણે તારામાં કંઈક બીજું જાણ્યું, તેથી તને પાછળ રાખ્યો.» ઇબ્લીસ પોતાના સાથીઓ પાસે અપમાનિત અને નિરાશ થઈ પાછો ગયો. તેણે પૂછ્યું: «હવે તમારી પાસે કેટલી શક્તિ છે?

હું તેના હૃદયને હલાવી શક્યો નથી.» એક અફરીતે કહ્યું: «મારી પાસે એવી શક્તિ છે કે હું એક એવી ચીસ પાડી શકું, જે કોઈ પણ જીવ સાંભળે તો તેનો જીવ નીકળી જાય.» ઇબ્લીસે કહ્યું: «ઘેટાં અને તેમના સંભાળ રાખનારાઓ પાસે જા.» તે તેમના મધ્યમાં જઈને ઊભો રહ્યો અને એવી ચીસ પાડી કે તેઓ બધા મરીને ઢળી પડ્યા; તેમના ભરવાડો પણ મરી ગયા.

પછી ઇબ્લીસ ભરવાડોના મુખ્ય કારભારીનું રૂપ લઈને અય્યૂબ પાસે આવ્યો, જે નમાઝમાં હતા. તેણે અગાઉની જેમ જ કહ્યું; અય્યૂબે પણ પહેલાંની જેમ જ જવાબ આપ્યો.

ઇબ્લીસ ફરી પોતાના સાથીઓ પાસે ગયો અને કહ્યું: «હવે તમારી પાસે કેટલી શક્તિ છે? હું અય્યૂબના હૃદયને હલાવી શક્યો નથી.» એક અફરીતે કહ્યું: «જ્યારે ઇચ્છું ત્યારે હું એવી વિનાશક આંધીમાં ફેરવાઈ શકું છું, જે મારી સામે આવતી દરેક વસ્તુ ઉડાડી નાખે.» તેણે કહ્યું: «ખેતરો અને વાવણી પાસે જા.»

તે ગયો. લોકોને કંઈ સમજાય તે પહેલાં ભયંકર આંધી ફૂંકાઈ અને ત્યાંની દરેક વસ્તુ ઉડાડી નાખી, જાણે કદી હતી જ નહીં. પછી ઇબ્લીસ ખેતીના મુખ્ય કારભારીનું રૂપ લઈને અય્યૂબ પાસે આવ્યો, જે ઊભા રહીને નમાઝ પઢતા હતા. તેણે પહેલાંની વાત કહી અને અય્યૂબે પહેલાંની જેમ જ જવાબ આપ્યો.

તેમની સંપત્તિનો જેટલો ભાગ નષ્ટ થતો, તેટલી વાર તેઓ અલ્લાહની પ્રશંસા કરતા, તેની ઉત્તમ સ્તુતિ કરતા, તેના નિર્ણયથી સંતુષ્ટ રહેતા અને આપત્તિમાં ધીરજ રાખવા માટે પોતાને તૈયાર કરતા. અંતે તેમની પાસે કોઈ સંપત્તિ બાકી ન રહી.

ઇબ્લીસે જોયું કે તેણે તેમની સંપત્તિનો નાશ કરી નાખ્યો છે. તે ઉપર જઈને બોલ્યો: «હે મારા ઇલાહ! અય્યૂબ માને છે કે તું તેને સંતાનો આપતો હોવાથી સંપત્તિ પણ આપતો હતો. શું હવે મને તેના સંતાનો પર સત્તા આપશે? આ એવી આફત છે, જે પુરુષોના હૃદય પણ સહન કરી શકતા નથી.»

અલ્લાહે કહ્યું: «જા, મેં તને તેના સંતાનો પર સત્તા આપી.» અલ્લાહનો શત્રુ ઝડપથી અય્યૂબના સંતાનો પાસે ગયો. તેઓ પોતાના મહેલમાં હતા. તેણે મહેલના પાયાને ત્યાં સુધી ધ્રુજાવ્યા કે તે તૂટી પડ્યો. પછી તેણે દીવાલોને એકબીજા સાથે અથડાવી અને તેમને લાકડા તથા પથ્થરો વડે માર્યા.

જ્યારે તેમને ભયંકર રીતે ઘાયલ કરી નાખ્યા, ત્યારે તેણે મહેલ ઊંચકીને ઊંધો પાડી દીધો; તેઓ માથાના બળે ઊંધા થઈ ગયા. પછી ઇબ્લીસ એ શિક્ષકનું રૂપ ધારણ કરીને અય્યૂબ પાસે આવ્યો, જે તેમને હિકમત શીખવતો હતો. તેનું ચહેરું ઘાયલ અને છોલાયેલું હતું, અને તેમાંથી લોહી તથા મગજ વહેતાં હતાં. તેણે અય્યૂબને સમાચાર આપતાં કહ્યું: «કાશ, તમે તમારા પુત્રોને જે યાતના અપાઈ અને જેમને ઊંધા પાડી દીધા તે જોયા હોત!

તેમનાં માથાં પરથી લોહી અને મગજ વહેતાં હતાં. તેમના પેટ ચીરી નાખવામાં આવ્યા હતા અને આંતરડાં બહાર વેરાઈ ગયાં હતાં; આ જોઈને તમારું હૃદય તૂટી પડત.» તે આ અને આવી વાતો કહેતો રહ્યો, ત્યાં સુધી કે અય્યૂબનું હૃદય નરમ પડી ગયું. તેઓ રડ્યા અને એક મુઠ્ઠી માટી લઈને માથા પર નાખી.

તેમણે કહ્યું: «કાશ, મારી માતાએ મને જન્મ જ ન આપ્યો હોત!» ઇબ્લીસે આ તક ઝડપી. અય્યૂબની વ્યથા સાંભળીને તે આનંદિત થઈને ઝડપથી ઉપર ચઢ્યો. પરંતુ થોડી જ વારમાં અય્યૂબ પોતાની સ્વાભાવિક સ્થિતિમાં પાછા આવ્યા, સાવચેત થયા અને માફી માગી.

તેમની સાથે રહેલા ફરિશ્તાઓ તેમની તૌબા લઈને ઉપર ચઢ્યા, અને તે તૌબા અલ્લાહ સુધી પહોંચી ગઈ—જોકે અલ્લાહ તેને પહેલેથી જાણતો હતો. ઇબ્લીસ અપમાનિત થઈને ઊભો રહ્યો અને બોલ્યો: «હે મારા ઇલાહ! અય્યૂબ સંપત્તિ અને સંતાનોની બાબતમાં હળવા રહ્યા, કારણ કે તેઓ માને છે કે તેં તેમને માત્ર તેમનો જીવ આપ્યો છે; તેથી તું સંપત્તિ અને સંતાનો તેમને પાછાં આપશે. શું હવે મને તેમના શરીર પર સત્તા આપશે?»

અલ્લાહે કહ્યું: «જા, મેં તને તેમના શરીર પર સત્તા આપી; પરંતુ તેમની જીભ અને હૃદય પર તારો કોઈ અધિકાર નથી.» અલ્લાહ તેમને જાણતો હતો. તેણે ઇબ્લીસને તેમના પર સત્તા માત્ર તેમની ઉપર રહેમ કરવા માટે આપી, જેથી તેમનો બદલો મહાન થાય, ધીરજ રાખનારાઓ માટે તેઓ દૃષ્ટાંત બને અને દરેક આપત્તિમાં ઇબાદત કરનારાઓ માટે સ્મરણપાઠ તથા સાંત્વના બને; જેથી તેઓ ધીરજ અને બદલાની આશામાં અય્યૂબને અનુસરે.

અલ્લાહનો શત્રુ ઝડપથી નીચે આવ્યો અને અય્યૂબને સજદામાં જોયા. તેઓ માથું ઊંચું કરે એ પહેલાં તે આવ્યો અને સામેથી તેમના નાકમાં ફૂંક મારી. એ ફૂંકથી તેમનું શરીર સળગી ઊઠ્યું. માથાથી પગ સુધી ઘેટાંના આંચળ જેવા મોટા મોટા ફોલ્લા નીકળી આવ્યા.

તેમને ખૂબ ખંજવાળ આવવા લાગી. તેમણે નખથી ખંજવાળ્યું ત્યાં સુધી કે બધાં ફોલ્લાં ઊખડી ગયાં. પછી ખરબચડાં ટાટથી ઘસ્યાં, ત્યાં સુધી કે ચામડી કપાઈ ગઈ. પછી માટીનાં વાસણના ટુકડાઓ અને ખરબચડા પથ્થરોથી ખંજવાળ્યા. તેઓ સતત ખંજવાળતા રહ્યા, ત્યાં સુધી કે તેમનું માંસ ઘાવાળું, ફાટેલું, રંગ બદલેલું અને દુર્ગંધવાળું થઈ ગયું.

ગામના લોકોએ તેમને બહાર કાઢીને કચરાના ઢગલા પર મૂકી દીધા અને તેમના માટે છાંયડો કરવા નાનું છાપરું બનાવ્યું. તેમની પત્ની સિવાય અલ્લાહના બધા જીવો તેમને છોડી ગયા. તેમની પત્નીનું નામ રહમા હતું; તે યુસુફ ઇબ્ન યઅકૂબના પુત્ર ઇફ્રાથીમની દીકરી હતી. તે તેમની જરૂરિયાત માટે તેમની પાસે આવતી અને તેમની સેવા કરતી.

તેમના ત્રણ સાથી—યકીન, યલદ્દ અને સાફિર—એ અય્યૂબની પરીક્ષા જોઈ ત્યારે, તેમનો ધર્મ છોડ્યા વિના, તેમના પર શંકા કરી અને તેમને ત્યજી દીધા. જ્યારે તેમની આપત્તિ લાંબી થઈ, ત્યારે તેઓ તેમની પાસે ગયા, તેમને ઠપકો આપ્યો અને કહ્યું: «જે ગુનાને લીધે તમને આ સજા થઈ છે, તેની તૌબા કરો.» તેમની સાથે એક યુવાન પણ હતો. તે અય્યૂબ પર ઈમાન લાવેલો અને તેમને સાચા માનતો હતો.

તેણે કહ્યું: «હે આધેડ વયના લોકો, તમે વાત કરી છે. તમારી ઉંમરને કારણે બોલવાનો હક તો તમારો વધારે હતો; પરંતુ તમે જે કહ્યું છે તેના કરતાં વધુ સારું બોલવાનું અને જે નિર્ણય કર્યો તેના કરતાં વધુ સાચો વિચાર કરવાનો અવસર તમે ગુમાવ્યો. તમે જે કર્યું તેના કરતાં વધુ સુંદર વર્તન કરી શકતા હતા. અય્યૂબનો તમારા પરનો હક અને તમારી જવાબદારી તમે વર્ણવી તેનાથી પણ વધુ મહાન છે.

હે આધેડ વયના લોકો, તમે કોના હકનો ભંગ કર્યો અને કોની પવિત્રતાનું અપમાન કર્યું તે જાણો છો? તમે કોની નિંદા કરી અને કોના પર આરોપ મૂક્યો? શું તમને ખબર નથી કે અય્યૂબ અલ્લાહના નબી, તેના સર્જનમાં પસંદ કરાયેલા અને તમારી આજ સુધી ધરતીના લોકોમાં તેના શ્રેષ્ઠ અને વિશેષ બંદા છે? તમને ખબર નથી, અને અલ્લાહે પણ તમને તેમના મામલામાં એવું કંઈ જણાવ્યું નથી કે અલ્લાહે તેમને જે આપ્યું ત્યારથી આજ સુધી તે તેમનાથી નારાજ થયો હોય; કે તેમની પાસેથી અલ્લાહે તેમને આપેલી કોઈ પ્રતિષ્ઠા છીનવી હોય; અથવા અય્યૂબે આટલા લાંબા સમય સુધી તમારી સાથે રહેતાં અલ્લાહ વિશે કોઈ ખોટી વાત કહી હોય.

જો આપત્તિ જ તમારી નજરમાં તેમને નીચા પાડતી હોય, તો તમે જાણો છો કે અલ્લાહ મોમીનો, સિદ્દીકો, શહીદો અને સદાચારી લોકોની પરીક્ષા લે છે. તેમની પરીક્ષા એ વાતની નિશાની નથી કે અલ્લાહ તેમની સાથે નારાજ છે કે તેમને તુચ્છ ગણે છે; પરંતુ તે તેમના માટે સન્માન અને પસંદગી છે. અય્યૂબ અલ્લાહની આટલી નજીક ન હોત, તો પણ તેઓ તમારા મિત્ર અને ભાઈ હતા. ધીરજવાન માણસે આપત્તિના સમયે પોતાના ભાઈને છોડવો, તેના દુઃખની મજાક કરવી કે અજાણી બાબત માટે તેની નિંદા કરવી યોગ્ય નથી.

તેને બદલે તેણે તેના પર દયા કરવી, તેની સાથે રડવું, તેના માટે માફી માગવી, તેના દુઃખમાં સહભાગી થવું અને તેને યોગ્ય માર્ગ બતાવવો જોઈએ. જે આ વાત ન જાણે તે ધીરજવાન કે સમજદાર નથી. અલ્લાહથી ડરો, હે આધેડ વયના લોકો! અલ્લાહની મહાનતા અને ગૌરવ તથા મૃત્યુનું સ્મરણ તમારી જીભને રોકવા અને હૃદયને નમ્ર કરવા પૂરતું હોવું જોઈએ.

શું તમને ખબર નથી કે અલ્લાહના એવા બંદાઓ છે, જેમને અલ્લાહનો ભય મૌન કરી દે છે—તેઓ મૂંગા કે અશક્ત નથી. તેઓ વાક્પટુ, વિદ્વાન, સમજદાર અને અલ્લાહને જાણનારા છે; પરંતુ જ્યારે તેઓ અલ્લાહની મહાનતા યાદ કરે છે, ત્યારે તેમની જીભ અટકી જાય છે, તેમની ચામડી કંપી ઊઠે છે, તેમના હૃદય નમી જાય છે અને અલ્લાહના ગૌરવ તથા મહિમાને કારણે તેમની બુદ્ધિ ભ્રમિત થઈ જાય છે. જ્યારે તેઓ આ સ્થિતિમાંથી બહાર આવે છે, ત્યારે પવિત્ર સદ્કર્મો દ્વારા અલ્લાહ તરફ દોડે છે. પોતાને જુલમ કરનારા અને ગુનેગારોમાં ગણે છે, જ્યારે તેઓ તો સદાચારી અને નિર્દોષ હોય છે; અને પોતાને કચાશ તથા બેદરકારી રાખનારા ગણે છે, જ્યારે તેઓ બુદ્ધિશાળી અને મજબૂત હોય છે.»

અય્યૂબે કહ્યું: «નાના અને મોટા, બંનેના હૃદયમાં અલ્લાહ રહેમત દ્વારા હિકમત ઉગાડે છે. જ્યારે તે હૃદયમાં ઊગે છે, ત્યારે અલ્લાહ તેને જીભ પર પ્રગટ કરે છે. હિકમત માત્ર ઉંમર, વૃદ્ધાવસ્થા કે લાંબા અનુભવથી આવતી નથી. અલ્લાહ કોઈ બંદાને બાળપણમાં જ હિકમત આપે, તો જ્ઞાની લોકોની નજરમાં તેનો દરજ્જો ઓછો થતો નથી; તેઓ તેના પર અલ્લાહ તરફથી આવેલી પ્રતિષ્ઠાનો નૂર જુએ છે.»

પછી અય્યૂબે તેમની તરફથી મોઢું ફેરવ્યું અને પોતાના રબ તરફ ધ્યાન કરીને મદદ માગી અને નમ્રતાથી દુઆ કરી: «હે મારા રબ, તેં મને શા માટે સર્જ્યો? જો તને હું અપ્રિય હતો, તો કાશ તેં મને સર્જ્યો જ ન હોત! કાશ, મેં જાણ્યું હોત કે મેં કયો ગુનો કર્યો અને કયું કામ કર્યું, જેના કારણે તેં તારા પવિત્ર મુખને મારાથી ફેરવી લીધું. કાશ, તેં મને મૃત્યુ આપ્યું હોત અને મારા સદાચારી પૂર્વજો સાથે ભેળવી દીધો હોત; મૃત્યુ મારા માટે વધુ સારું હોત.

શું હું અજાણ્યા મુસાફર માટે આશ્રય, ગરીબ માટે ઠેકાણું, અનાથ માટે વાલી અને વિધવા માટે સંભાળ રાખનાર ન હતો? હે મારા ઇલાહ! હું તારો બંદો છું. જો મેં સદ્કર્મ કર્યું હોય, તો એ તારી જ કૃપા છે; અને જો મેં ખરાબી કરી હોય, તો સજા આપવાનો અધિકાર તારો છે.

તેં મને પરીક્ષા માટે રજૂ કર્યો અને આપત્તિનો નિશાન બનાવ્યો. મારા પર એવી આફત આવી છે કે જો તેને પર્વત પર નાખવામાં આવે, તો તે પણ તેને વહન કરવામાં અસમર્થ થઈ જાય; તો મારું નબળું શરીર તેને કેવી રીતે વહન કરશે? તારા નિર્ણયે જ મને પરાજિત કર્યો છે; તારી સત્તાએ જ મને બીમાર અને કૃશ કર્યો છે. જો તું મારા હૃદયમાં રહેલો ભય દૂર કરી દે અને મારી જીભ ખોલી દે, જેથી એક બંદાએ પોતાના બચાવમાં જે કહેવું જોઈએ તે હું પૂરેપૂરું કહી શકું, તો મને આશા છે કે તું મારી આ પીડા દૂર કરીશ.

પરંતુ તેં મને પછાડી દીધો છે અને મારાથી દૂર થઈ ગયો છે. તું મને જુએ છે, પણ હું તને જોતો નથી; તું મને સાંભળે છે, પણ હું તને સાંભળતો નથી. તું મારી તરફ જોતો નથી કે મારા પર દયા કરે; મારી નજીક આવતો નથી અને મને પોતાની નજીક કરતો નથી, જેથી હું મારું કારણ રજૂ કરું, નિર્દોષતા કહું અને મારા વતી દલીલ કરું.»

અય્યૂબે આ કહ્યું ત્યારે તેમના સાથીઓ તેમની પાસે હતા. એક વાદળે તેમને ઢાંકી લીધા, જેથી તેમના સાથીઓએ વિચાર્યું કે કોઈ ભારે અઝાબ આવવાનો છે. પછી અવાજ આવ્યો: «હે અય્યૂબ! અલ્લાહ તઆલા કહે છે: ‘હું તારી નજીક આવી ગયો છું અને હંમેશાં તારી નજીક જ હતો.

ઊભો થા, તારો બચાવ રજૂ કર અને તારી નિર્દોષતા જણાવ; પોતાના માટે દલીલ કર. પોતાની કમર બાંધીને એવા શાસકની જેમ ઊભો થા, જે બીજા શાસક સામે દલીલ કરે—જો તું તેમ કરી શકે; કારણ કે મારી સામે મારા જેવો જ પરાક્રમી દલીલ કરી શકે. હે અય્યૂબ, તારી ઇચ્છાએ તને એવા કામનું વચન આપ્યું છે, જે તારી શક્તિથી શક્ય નથી. જ્યારે મેં ધરતી સર્જી અને તેના પાયા નાખ્યા, ત્યારે તું ક્યાં હતો?

શું તું તેની બાજુઓ પકડીને તેને લંબાવવામાં મારી સાથે હતો? તેને કેટલા માપની બનાવી તે જાણતો હતો? તેની સીમાઓ શેના પર મૂકી તે જાણતો હતો? ધરતીને તેના પરનું પાણી તારી આજ્ઞાપાલનથી વહન કરવું પડ્યું હતું કે તારી હિકમતથી ધરતી પાણી માટે આવરણ બની હતી?

જ્યારે મેં આકાશને હવામાં છતની જેમ ઊંચું કર્યું—તે ઉપરથી કોઈ આધાર સાથે જોડાયેલું ન હતું અને નીચે કોઈ ટેકો તેને ધારણ કરતો ન હતો—ત્યારે તું ક્યાં હતો? શું તારી હિકમત એટલી છે કે તું તેનો પ્રકાશ ચલાવે, તેના તારાઓને ગતિ આપે કે તારી આજ્ઞાથી તેની રાત અને દિવસ બદલાય? જ્યારે નદીઓ વહાવી અને સમુદ્રોને રોક્યા, ત્યારે તું ક્યાં હતો? સમુદ્રનાં મોજાંઓને તેમની સીમાઓમાં કોણે રોક્યાં—તારી સત્તાએ?

કે જ્યારે ગર્ભ પોતાની અવધિએ પહોંચે ત્યારે તારી શક્તિએ તેને ખોલ્યો? જ્યારે મેં માટી પર પાણી વરસાવ્યું અને ઊંચા પર્વતો ઊભા કર્યા, ત્યારે તું ક્યાં હતો? મેં તેમને કઈ વસ્તુ પર સ્થાપિત કર્યા તે જાણે છે? કયા વજનથી તેમને તોલ્યા તે જાણે છે?

શું તારી પાસે એવો હાથ છે, જે તેમને વહન કરી શકે? આકાશમાંથી વરસાવેલું પાણી ક્યાંથી આવે છે તે જાણે છે? વાદળો કઈ વસ્તુમાંથી રચાય છે તે જાણે છે? બરફના ભંડાર ક્યાં છે? કરાની પહાડીઓ ક્યાં છે? રાતનો ભંડાર દિવસમાં ક્યાં છે અને દિવસનો ભંડાર રાતમાં ક્યાં છે?

પવનનો ભંડાર ક્યાં છે? વૃક્ષો કઈ ભાષામાં બોલે છે? પુરુષોના શરીરમાં બુદ્ધિ કોણે મૂકી? કાન અને આંખો કોણે ચીર્યાં? ફરિશ્તાઓ કોના રાજ્યને આધીન છે? પરાક્રમી શાસકોને પોતાની મહાસત્તાથી કોણે વશ કર્યા? પોતાની હિકમતથી રોજી કોણે વહેંચી?’» અય્યૂબને અલ્લાહે તેની શક્તિના બીજા ઘણા પુરાવાઓ કહ્યા.

અય્યૂબે કહ્યું: «હે મારા ઇલાહ! મારી મહત્તા, મારી જીભ, મારી બુદ્ધિ અને મારું જ્ઞાન—બધું જ નાનું પડી ગયું છે; આ વાત સામે મારી શક્તિ નબળી પડી છે. હે મારા ઇલાહ, હું જાણું છું કે તેં જે કંઈ કહ્યું તે તારા હાથની બનાવટ અને તારી હિકમતનું આયોજન છે; અને તેનાથી પણ વધુ મહાન તથા આશ્ચર્યજનક વસ્તુઓ તું ઇચ્છે તો બનાવી શકે છે. તને કંઈ અસમર્થ કરી શકતું નથી અને તારી નજરથી કોઈ વાત છુપાયેલી નથી.

જ્યારે આપત્તિ મને સ્પર્શી, ત્યારે મેં બોલી નાખ્યું, પણ મારી જીભ મારા કાબૂમાં ન રહી. આપત્તિએ જ મને બોલાવ્યો. કાશ, ધરતી મારા માટે ફાટી હોત અને હું તેમાં ઊતરી ગયો હોત, અને મારા રબને નારાજ કરે એવી એક પણ વાત ન કહી હોત! કાશ, આ પહેલાંની મારી સૌથી કઠિન આપત્તિમાં હું દુઃખથી મૃત્યુ પામ્યો હોત!

હું બોલ્યો ત્યારે માત્ર એટલા માટે બોલ્યો કે તું મને માફીનો અવકાશ આપે; અને મૌન રહ્યો ત્યારે તું મારા પર દયા કરે એ આશાથી રહ્યો. મારી પાસેથી એક શબ્દ ભૂલથી નીકળી ગયો; હવે હું ફરી એવું નહીં કરું. મેં મારા હાથ મોં પર મૂકી દીધો છે, જીભને દાંત નીચે દબાવી છે અને ગાલને જમીન પર લગાડ્યો છે. આજે હું તારી પાસેથી જ તારાથી આશ્રય માગું છું.

કઠિન આપત્તિથી તારી પાસે રક્ષણ માગું છું; મને રક્ષણ આપ. તારી સજાથી તારી જ પાસે મદદ માગું છું; મારી મદદ કર. મારા મામલામાં તારી મદદ માગું છું; મારી સહાય કર. તારા પર ભરોસો રાખું છું; મારા માટે પૂરતો થા. તારો આશ્રય પકડું છું; મને સુરક્ષિત રાખ.

તારી પાસે માફી માગું છું; મને માફ કર. તને નાપસંદ હોય એવું કંઈ હું ફરી નહીં કરું.»

અલ્લાહે કહ્યું: «હે અય્યૂબ! મારું જ્ઞાન તારા વિષે અમલમાં આવી ચૂક્યું હતું અને મારી રહેમત મારા ગુસ્સા કરતાં આગળ વધી ગઈ હતી. મેં તને માફ કર્યો અને તારો પરિવાર તથા સંપત્તિ તને પાછાં આપ્યાં; એટલાં જ વધુ પણ આપ્યાં, જેથી તારા સર્જેલા લોકો માટે તું નિશાની બને, આપત્તિવાળાઓ માટે દૃષ્ટાંત અને ધીરજ રાખનારાઓ માટે સાંત્વના બને. તારા પગથી જમીન પર પ્રહાર કર; આ ઠંડું સ્નાનનું પાણી અને પીવાનું પાણી છે, જેમાં તારી સાજા થવાની શક્તિ છે.

તારા સાથીઓ વતી બલિદાન આપ અને તેમના માટે માફી માગ, કારણ કે તેમણે તારા મામલે મારી અવજ્ઞા કરી છે.» અય્યૂબે પગથી જમીન પર પ્રહાર કર્યો અને તેમના માટે એક ઝરો ફૂટી નીકળ્યો. તેઓ તેમાં સ્નાન કરવા ઊતર્યા; અલ્લાહે તેમની બધી આપત્તિ દૂર કરી. પછી તેઓ બહાર આવ્યા અને બેઠા.

તેમની પત્ની તેમને તેમના સુવાના સ્થળે શોધવા આવી, પણ તેમને જોયા નહીં. તે વ્યાકુળ સ્ત્રીની જેમ આમતેમ ભટકતી રહી. પછી તેણે કહ્યું: «હે અલ્લાહના બંદા, અહીં જે બીમાર માણસ હતો તેના વિષે તને કંઈ ખબર છે?» તેમણે પૂછ્યું: «જો તું તેને જુએ તો ઓળખી શકશે?»

તેણે કહ્યું: «હા; હું તેને કેમ ન ઓળખું?» અય્યૂબે સ્મિત કર્યું અને કહ્યું: «હું જ તે છું.» તે તેમના હાસ્યથી તેમને ઓળખી ગઈ અને તેમને ભેટી પડી. ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: અબ્દુલ્લાહના જીવના સોગંદ! તેઓ એકબીજાથી અલગ થાય તે પહેલાં જ તેમની આખી સંપત્તિ અને સંતાનો તેમની પાસે પાછાં આવી ગયાં.

આ જ અલ્લાહના વચનનો અર્થ છે: «અને અય્યૂબને યાદ કરો, જ્યારે તેમણે પોતાના રબને પોકાર્યા: ‘મને દુઃખે ઘેરી લીધો છે’» (અલ-અંબિયા 21:83). તેમણે ક્યારે દુઆ કરી, «મને દુઃખે ઘેરી લીધું છે» એમ કહેવાનું કારણ શું હતું અને તેમની આપત્તિ કેટલો સમય ચાલી—આ બાબતોમાં મતભેદ છે. ઇબ્ન શિહાબે અનસ પાસેથી મરફૂઅ રિવાયત વર્ણવી કે અય્યૂબ અ. સ.

અઢાર વર્ષ સુધી આપત્તિમાં રહ્યા. વહબે કહ્યું: તેઓ ત્રણ વર્ષ સુધી આપત્તિમાં રહ્યા; એક દિવસ પણ વધારે નહીં. કઅબે કહ્યું: અય્યૂબ સાત વર્ષ, સાત મહિના અને સાત દિવસ આપત્તિમાં રહ્યા. હસને કહ્યું: અય્યૂબ બની ઇસરાઈલના કચરાના ઢગલા પર સાત વર્ષથી વધુ સમય પડ્યા રહ્યા.

પ્રાણીઓ તેમના શરીર પર અવરજવર કરતાં. રહમા સિવાય કોઈ તેમની નજીક ન આવતું. રહમાએ તેમની સાથે નિષ્ઠાપૂર્વક ધીરજ રાખી; તેમને ખાવાનું લાવી આપતી અને તેઓ અલ્લાહની પ્રશંસા કરે ત્યારે તેમની સાથે અલ્લાહની પ્રશંસા કરતી. અય્યૂબ સતત અલ્લાહનું સ્મરણ કરતા અને તેની પરીક્ષામાં ધીરજ રાખતા.

ત્યારે ઇબ્લીસે ચીસ પાડી અને ધરતીના વિવિધ વિસ્તારોમાંથી પોતાના સૈન્યને ભેગું કર્યું. તેઓ ભેગા થયા ત્યારે તેમણે પૂછ્યું: «તને શાનું દુઃખ છે?» તેણે કહ્યું: «આ બંદાએ મને થકવી નાખ્યો. મેં તેની પાસે સંપત્તિ કે સંતાન કંઈ બાકી રાખ્યું નથી, છતાં તે ધીરજથી જ રહ્યો.

પછી મેં તેના શરીર પર સત્તા મેળવી, તેને કચરાના ઢગલા પર પડેલો ચાંદાવાળો બનાવી દીધો; તેની પત્ની સિવાય કોઈ તેની નજીક આવતું નથી. તેને હરાવવામાં મારી મદદ કરવા માટે મેં તમને બોલાવ્યા છે.» તેમણે પૂછ્યું: «આદમને જન્નતમાંથી કાઢવા માટે જે મકરથી કામ લીધું હતું તે ક્યાં ગયું?» ઇબ્લીસે કહ્યું: «તે બધું અય્યૂબની બાબતમાં નિષ્ફળ ગયું.

તમે જ મને સલાહ આપો.» તેમણે કહ્યું: «આદમને જન્નતમાંથી કાઢતી વખતે તું તેમની પત્નીના માધ્યમથી સફળ થયો હતો. અય્યૂબની બાબતમાં પણ તેની પત્ની દ્વારા પ્રયાસ કર; તે તેની આજ્ઞાનો ભંગ કરી શકશે નહીં, અને તેના સિવાય કોઈ તેની પાસે આવતું નથી.» ઇબ્લીસે કહ્યું: «તમે સાચું કહ્યું.»

તે અય્યૂબની પત્ની પાસે ગયો, જ્યારે તે તેની સાથે સત્ય બોલતી હતી. તેણે માણસના રૂપમાં પોતાને પ્રગટ કર્યો અને પૂછ્યું: «હે અલ્લાહની બંદી, તારો પતિ ક્યાં છે?» તેણે કહ્યું: «આ રહ્યો; પોતાના ચાંદાં ખંજવાળી રહ્યો છે અને પ્રાણીઓ તેના શરીર પર અવરજવર કરે છે.» આ સાંભળીને ઇબ્લીસને આશા જાગી કે કદાચ તે નિરાશાના શબ્દો બોલશે.

તેણે તેની પાસે વસવસો નાખ્યો અને તેને તેમની પહેલાની નેઅમતો તથા સંપત્તિ યાદ કરાવી; અય્યૂબની સુંદરતા અને યુવાની તથા હાલના દુઃખની વાત કરી અને સમજાવ્યું કે આ હાલત કદી દૂર નહીં થાય. હસને કહ્યું: તે બૂમ પાડી. તેની બૂમ સાંભળીને ઇબ્લીસને ખબર પડી કે તે વ્યાકુળ થઈ ગઈ છે. તે તેની પાસે એક બકરીનું બચ્ચું લઈને આવ્યો અને કહ્યું: «અય્યૂબ આનું બલિદાન કરે તો સાજા થઈ જશે.»

તે બૂમો પાડતી અય્યૂબ પાસે આવી: «હે અય્યૂબ, તારો રબ તને કેટલા સમય સુધી યાતના આપશે? સંપત્તિ ક્યાં છે, સંતાનો ક્યાં છે, મિત્રો ક્યાં છે, તારો સુંદર રંગ અને શરીર ક્યાં છે? આ બચ્ચાનું બલિદાન આપ અને આરામ પામ.» અય્યૂબે કહ્યું: «અલ્લાહનો શત્રુ તારી પાસે આવ્યો છે અને તેણે તને ઉશ્કેરી છે.

અફસોસ તારા પર! જે સંપત્તિ, સંતાનો અને તંદુરસ્તી માટે તું રડે છે, તે મને કોણે આપ્યું હતું?» તેણે કહ્યું: «અલ્લાહે.» તેમણે પૂછ્યું: «આ નેઅમતોનો આપણે કેટલો સમય આનંદ માણ્યો?» તેણે કહ્યું: «એંસી વર્ષ.» તેમણે પૂછ્યું: «અને ક્યારથી તે આપણી પરીક્ષા લઈ રહ્યો છે?»

તેણે કહ્યું: «સાત વર્ષ અને કેટલાક મહિના.» તેમણે કહ્યું: «અફસોસ તારા પર! તું ન્યાયી થઈ નહીં. સુખમાં આપણે એંસી વર્ષ વિતાવ્યાં; તો આપત્તિમાં પણ એંસી વર્ષ ધીરજ રાખી હોત! અલ્લાહે મને સાજો કર્યો તો હું તને સો કોરડા મારીશ. તેં મને અલ્લાહ સિવાય બીજા માટે બલિદાન આપવાનું કહ્યું છે.

તું જે ખાવાનું અને પીવાનું લાવી છે તે મારા માટે હરામ છે; તું હવે પછી જે લાવીશ તેમાંથી હું કંઈ ચાખીશ નહીં. મારાથી દૂર જા, હવે તને ન જોઉં!» તેમણે તેને કાઢી મૂકી. તે ચાલી ગઈ. જ્યારે અય્યૂબે જોયું કે તેમની પાસે ન ખાવાનું હતું, ન પીવાનું, ન કોઈ મિત્ર, ત્યારે તેઓ સજદામાં પડી ગયા અને કહ્યું: «હે મારા રબ, મને દુઃખે ઘેરી લીધું છે અને તું દયા કરનારાઓમાં સૌથી વધુ દયાળુ છે.»

તેમને કહેવામાં આવ્યું: «માથું ઊંચું કરો, તમારી દુઆ કબૂલ થઈ છે. પગથી જમીન પર પ્રહાર કરો.» તેમણે પગથી પ્રહાર કર્યો અને એક ઝરો ફૂટી નીકળ્યો. તેમણે તે પાણીથી સ્નાન કર્યું અને તેમના રોગની કોઈ દેખાતી નિશાની બાકી ન રહી. બધાં ચાંદાં ખરી પડ્યાં અને તેમની યુવાની તથા સુંદરતા પહેલાં કરતાં પણ ઉત્તમ થઈને પાછાં આવ્યાં.

પછી તેમણે પગથી ફરી પ્રહાર કર્યો અને બીજો ઝરો ફૂટી નીકળ્યો. તેમણે તે પાણી પીધું; તેમના શરીરની અંદરનો રોગ પણ નીકળી ગયો. તેઓ તંદુરસ્ત ઊભા થયા અને તેમને વસ્ત્ર પહેરાવવામાં આવ્યું. તેમણે આજુબાજુ જોયું; પહેલાં જે પરિવાર અને સંપત્તિ તેમની પાસે હતી, તેના કરતાં અલ્લાહે તેમને બમણું પાછું આપ્યું હતું.

અલ્લાહની કસમ, અમને એવું પણ કહેવામાં આવ્યું કે તેમણે જે પાણીથી સ્નાન કર્યું હતું, તેમાંથી સોનાની તીડો ઊડીને તેમની છાતી પર પડતી હતી. તેઓ તેને હાથથી ભેગી કરતા રહ્યા. અલ્લાહે તેમને વહી કરી: «હે અય્યૂબ, શું મેં તને સમૃદ્ધ કર્યો નથી?» તેમણે કહ્યું: «હા, પણ આ તો તારી બરકત છે. તેમાંથી કોણ ધરાઈ શકે?»

તેમની પત્નીએ વિચાર્યું: «જો તેમણે મને કાઢી મૂકી હોય, તો તેમને ખવડાવશે કોણ? શું હું તેમને ભૂખે મરવા દઉં અને જંગલી પ્રાણીઓ તેમને ખાઈ જાય? હું તેમની પાસે પાછી જઈશ.» તે પાછી આવી, પરંતુ ત્યાં કચરાનો ઢગલો કે પહેલાં જેવી સ્થિતિ દેખાતી નહોતી; બધું બદલાઈ ગયું હતું.

તે જૂના કચરાના ઢગલાની જગ્યાએ ફરતી અને રડતી. અય્યૂબ તેને જોઈ રહ્યા હતા. તેને સુંદર વસ્ત્ર પહેરેલા અય્યૂબ પાસે જઈને તેમના વિશે પૂછતાં સંકોચ થતો હતો. અય્યૂબે તેને બોલાવીને પૂછ્યું: «હે અલ્લાહની બંદી, તારે શું જોઈએ છે?» તે રડતાં બોલી: «હું એ બીમાર માણસને શોધું છું, જેને કચરાના ઢગલા પર ત્યજી દેવાયો હતો; મને ખબર નથી કે તે ખોવાઈ ગયો કે તેની સાથે શું થયું.»

અય્યૂબે કહ્યું: «તે તારી પાસેથી શું હતો?» તે રડતાં બોલી: «મારા પતિ.» તેમણે પૂછ્યું: «જો તું તેને જુએ, તો ઓળખી શકશે?» તેણે કહ્યું: «જે કોઈએ તેને જોયો હોય, તેને ઓળખવામાં શું મુશ્કેલી પડે?» તે તેમની તરફ જોતી રહી, પણ તેમને જોઈને સંકોચતી હતી.

પછી તેણે કહ્યું: «તંદુરસ્ત હતો ત્યારે તે તારા જેવો જ દેખાતો હતો.» તેમણે કહ્યું: «હું જ અય્યૂબ છું. તેં મને ઇબ્લીસ માટે બલિદાન આપવા કહ્યું હતું, પરંતુ મેં અલ્લાહની આજ્ઞા પાળી અને શેતાનની અવજ્ઞા કરી. મેં અલ્લાહને દુઆ કરી અને તેણે મને જે હાલતમાં જોઈ રહી છે તે પાછું આપ્યું.»

વહબે કહ્યું: અય્યૂબ ત્રણ વર્ષ સુધી આપત્તિમાં રહ્યા. જ્યારે અય્યૂબે ઇબ્લીસને હરાવી દીધો અને ઇબ્લીસ તેમની બાબતમાં કશું કરી શક્યો નહીં, ત્યારે તેણે તેમની પત્નીને એવા રૂપમાં રસ્તામાં અટકાવી, જે મનુષ્યો જેવું ન હતું—તેની કદાવરતા, શરીર અને સુંદરતા અદભુત હતાં. તે એવા સવારીના પ્રાણી પર હતો, જે સામાન્ય લોકોનાં પ્રાણીઓ જેવું નહોતું; તેમાં વિશાળતા, ભવ્યતા અને પૂર્ણતા હતી. તેણે પૂછ્યું: «શું તું આ બીમાર માણસ અય્યૂબની પત્ની છે?»

તેણે કહ્યું: «હા.» તેણે પૂછ્યું: «શું તું મને ઓળખે છે?» તેણે કહ્યું: «ના.» તેણે કહ્યું: «હું ધરતીનો ઇલાહ છું. તારા સાથી સાથે મેં જે કર્યું તે મેં એટલા માટે કર્યું કે તે આકાશના ઇલાહનો બંદો છે અને તેણે મને છોડી દીધો, તેથી મને ગુસ્સો આવ્યો.

જો તે મને એક સજદો કરે, તો હું તને અને તેને તમારી બધી સંપત્તિ તથા સંતાનો પાછાં આપી દઉં; તે બધું મારી પાસે છે.» પછી તેણે તેને એ ખીણમાં તેમના સંતાનો બતાવ્યાં, જ્યાં તેણે તેની સાથે મુલાકાત કરી હતી. વહબે કહ્યું: મેં એવું પણ સાંભળ્યું છે કે તેણે તેને કહ્યું હતું: «જો તારો પતિ બિસ્મિલ્લાહ કહ્યા વિના ખોરાક ખાય, તો તેની આપત્તિ દૂર થઈ જશે.» અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

કેટલીક કિતાબોમાં છે કે ઇબ્લીસે તેને કહ્યું: «મને એક સજદો કર, તો હું તને સંપત્તિ અને સંતાનો પાછાં આપું અને તારા પતિને સાજો કરું.» તે અય્યૂબ પાસે પાછી આવી અને તેણે જે કહ્યું હતું તે જણાવ્યું. અય્યૂબે કહ્યું: «અલ્લાહનો શત્રુ તારી પાસે આવ્યો છે અને તને તારા ધર્મથી ભટકાવવા માગે છે.» તેમણે સાજા થાય તો તેને સો કોરડા મારવાની કસમ ખાધી.

એ જ સમયે તેમણે કહ્યું: «મને દુઃખે ઘેરી લીધું છે»—ઇબ્લીસની એ આશાને કારણે કે તેની પત્ની તેને સજદો કરશે, અને તેણે તેને તથા અય્યૂબને કુફ્ર તરફ બોલાવી હતી. પછી અલ્લાહે અય્યૂબની પત્ની પર દયા કરી, કારણ કે તેણે આપત્તિમાં તેમની સાથે ધીરજ રાખી હતી. અલ્લાહે તેના પરની મુશ્કેલી હળવી કરી અને અય્યૂબની કસમ પૂરી કરાવવાની ઇચ્છા કરી. તેણે તેમને કહ્યું કે સો નાની ડાળીઓનો એક ઝૂડો હાથમાં લઈને તેની સાથે એક જ વાર પ્રહાર કરે, જેથી કસમ ન તૂટે.

અલ્લાહે કહ્યું: «અને તમારા હાથમાં ઘાસનો એક ઝૂડો લો અને તેની સાથે પ્રહાર કરો; કસમ ન તોડો» (સાદ 38:44).

એવું પણ વર્ણવાયું છે કે ઇબ્લીસે એક પેટી બનાવી, તેમાં દવાઓ મૂકી અને અય્યૂબની પત્ની જતા હોય તે રસ્તે બેસીને લોકોને સારવાર કરવા લાગ્યો. અય્યૂબની પત્ની તેની પાસે થઈને પસાર થઈ ત્યારે તેણે પૂછ્યું: «મારો એક બીમાર માણસ છે; શું તું તેની સારવાર કરીશ?» તેણે કહ્યું: «હા; હું કંઈ જ માગતો નથી, ફક્ત એટલું કે તે સાજો થાય ત્યારે કહે કે ‘તેં મને સાજો કર્યો’.» તેણે આ વાત અય્યૂબને જણાવી.

તેમણે કહ્યું: «આ ઇબ્લીસ છે, જેણે તને છેતરી છે.» અલ્લાહે તેમને સાજા કર્યા પછી તેમણે તેને સો કોરડા મારવાની કસમ ખાધી. વહબ અને બીજા લોકોએ કહ્યું: અય્યૂબની પત્ની લોકો માટે કામ કરતી અને તેમના ખોરાક માટે જે કમાતી તે લાવતી. તેમની આપત્તિ લાંબી થઈ અને લોકો તેમને કામે રાખતાં બંધ થયા.

એક દિવસ તે તેમને ખવડાવવા માટે કંઈ શોધતી હતી, પણ કંઈ મળ્યું નહીં. તેથી તેણે પોતાના માથાના વાળનો એક ભાગ કાપીને એક રોટલીના બદલામાં વેચ્યો અને તે રોટલી અય્યૂબ પાસે લાવી. તેમણે પૂછ્યું: «તારા વાળનો ભાગ ક્યાં છે?» તેણે કારણ જણાવ્યું.

ત્યારે જ તેમણે કહ્યું: «મને દુઃખે ઘેરી લીધું છે.» કેટલાકે કહ્યું: તેમના હૃદય અને જીભમાં કૃમિ પહોંચવા લાગ્યા ત્યારે તેમણે આ કહ્યું; તેમને ભય થયો કે કદાચ અલ્લાહના સ્મરણ અને વિચારથી તેમની જીભ અટકી જશે.

હબીબ ઇબ્ન સાબિતે કહ્યું: અય્યૂબે તેમની આપત્તિ દૂર કરવા માટે અલ્લાહને દુઆ કરી, તે પહેલાં ત્રણ ઘટનાઓ બની હતી: પહેલી, બે મિત્રો તેમના સમાચાર સાંભળીને મુલાકાતે આવ્યા. તેમની પાસે આંખો સિવાય કંઈ બાકી રહ્યું નહોતું. તેમણે ભયાનક હાલત જોઈને કહ્યું: «જો તારી અલ્લાહ પાસે કોઈ પ્રતિષ્ઠા હોત, તો તને આ ન થયું હોત.» બીજી, તેમની પત્નીએ ખોરાક માગ્યો પણ તેને ખવડાવવા માટે કંઈ મળ્યું નહીં, તેથી તેણે પોતાના માથાના વાળનો એક ભાગ વેચીને ખોરાક લાવી આપ્યો.

ત્રીજી, ઇબ્લીસે કહ્યું: «હું તેની સારવાર કરીશ, પણ તેણે કહેવું પડશે કે ‘તેં મને સાજો કર્યો’.» એવું પણ કહેવાયું છે કે ઇબ્લીસે અય્યૂબના મનમાં વસવસો નાખ્યો કે તેમની પત્નીએ વ્યભિચાર કર્યો છે; તેથી તેમણે તેના વાળ કાપ્યા. ત્યાર બાદ તેમની ધીરજની હદ આવી ગઈ, તેમણે દુઆ કરી અને તેની ખોટી વાતને કારણે તેને સો કોરડા મારવાની કસમ ખાધી. કેટલાકે કહ્યું: તેમનો અર્થ હતો કે શત્રુઓ તેમની આપત્તિ પર આનંદ વ્યક્ત કરતા હોવાથી તેમને દુઃખે ઘેરી લીધા છે.

એવી રિવાયત પણ છે કે તેમને પૂછવામાં આવ્યું: «તમારી આપત્તિમાં સૌથી વધુ કઈ વાત દુઃખદ હતી?» તેમણે કહ્યું: «શત્રુઓનો આનંદ.» એવું પણ કહેવાયું છે કે તેમની જાંઘમાંથી એક કીડો પડ્યો; તેમણે તેને પાછો મૂકીને કહ્યું: «ખા, અલ્લાહે મને તારો ખોરાક બનાવ્યો છે.» તેણે તેમને કરડ્યું અને તેની પીડા તેમને કીડાઓના કરડવાથી થયેલી તમામ પીડા કરતાં વધુ લાગી.

જો કહેવામાં આવે કે અલ્લાહે તેમને ધીરજવાન કહ્યા છે, છતાં તેમણે «મને દુઃખે ઘેરી લીધું છે» અને «શેતાને મને થાક અને પીડાથી સ્પર્શ્યો છે» (સાદ 38:41) કહીને ફરિયાદ અને વ્યથા વ્યક્ત કરી, તો તેનો જવાબ એ છે કે આ ફરિયાદ નથી; તે તો દુઆ છે. તેનો પુરાવો અલ્લાહનું વચન છે: «તેથી અમે તેમની દુઆ કબૂલ કરી» (અલ-અંબિયા 21:84). વ્યથા તો સર્જનો સમક્ષ ફરિયાદ કરવામાં છે; અલ્લાહ સમક્ષ ફરિયાદ કરવી વ્યથા કે ધીરજનો ત્યાગ ગણાતી નથી. જેમ યઅકૂબે કહ્યું: «હું મારી વ્યથા અને દુઃખની ફરિયાદ માત્ર અલ્લાહ સમક્ષ કરું છું» (યૂસુફ 12:86).

સુફિયાન ઇબ્ન ઉયૈનાએ કહ્યું: જે માણસ લોકો સમક્ષ પોતાની ફરિયાદ વ્યક્ત કરે, છતાં અલ્લાહના નિર્ણયથી સંતુષ્ટ હોય, તેની ફરિયાદને વ્યથા ન ગણાય. જેમ જિબ્રીલ નબી ﷺની બીમારી દરમિયાન તેમની પાસે આવ્યા અને પૂછ્યું: «તમારી તબિયત કેવી છે?» તેમણે કહ્યું: «હું દુઃખી છું અને વ્યથિત છું.» અને જ્યારે આયિશા રઝિ. એ કહ્યું: «હાય મારું માથું!» ત્યારે નબી ﷺએ કહ્યું: «ના, મારું માથું!»