જન્નતમાં અલ્લાહની પ્રશંસા

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

(الَّذِي أَحَلَّنَا) એટલે કે તેણે અમને ત્યાં કાયમી નિવાસ અને સ્થિરતા સાથે ઉતાર્યા; પસાર થવા કે વિચાર કરવા માટેનું ઉતરાણ નહીં. (دَارَ الْمُقَامَةِ) એટલે એવો નિવાસ, જ્યાં વસવાટ કાયમી રહે અને જ્યાં રહેવાની ઇચ્છા થાય; કારણ કે ત્યાં વિપુલ કલ્યાણ છે, આનંદ સતત મળતો રહે છે અને દુઃખદ બાબતો દૂર થઈ જાય છે. આ નિવાસ (مِنْ فَضْلِهِ) તેની અમારી પરની કૃપા અને ઉદારતાથી મળ્યો છે, અમારા અમલના કારણે નહીં. જો તેની કૃપા ન હોત, તો અમે જ્યાં પહોંચ્યા છીએ ત્યાં પહોંચી શક્યા ન હોત.

(لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ) એટલે કે શરીર, હૃદય કે શક્તિઓને કોઈ થાક નહીં લાગે; આનંદની વિપુલતાથી પણ થાક નહીં થાય. આ દર્શાવે છે કે અલ્લાહ તઆલા તેમનાં શરીરોને સંપૂર્ણ રચનામાં બનાવશે અને તેમને સતત આરામનાં એવા સાધનો આપશે કે તેઓ આ હાલતમાં રહેશે: તેમને ન થાક લાગશે, ન કંટાળો, ન ચિંતા અને ન દુઃખ. આ એ પણ દર્શાવે છે કે જન્નતવાસીઓ ઊંઘશે નહીં, કારણ કે ઊંઘનો હેતુ થાક દૂર કરવો અને આરામ મેળવવો છે, જ્યારે જન્નતવાસીઓની સ્થિતિ તેનાથી જુદી છે. ઊંઘ નાનું મૃત્યુ છે, જ્યારે જન્નતવાસીઓ મૃત્યુ પામશે નહીં. અલ્લાહ પોતાની કૃપા અને ઉદારતાથી અમને પણ તેમનામાં સામેલ કરે.

અને જ્યારે તેમનો આનંદ પૂર્ણ થશે અને તેમનું સુખ સંપૂર્ણ બનશે, ત્યારે તેઓ (قَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ) કહેશે. આમાં દરેક પ્રકારનું દુઃખ સામેલ છે: તેમની સુંદરતામાં, ખાવા-પીવામાં, આનંદોમાં, શરીરોમાં કે તેમના નિવાસની કાયમી અવધિમાં કોઈ ખામીના કારણે તેમને કોઈ દુઃખ નહીં થાય. તેઓ એવા આનંદમાં હશે, જેમાં તેમને વધુ કોઈ વધારો દેખાશે નહીં, છતાં તે સદાકાળ વધતો રહેશે. (إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ) અમારાં પાપો માફ કરનાર છે; (شَكُورٌ) અમારી સદ્કર્મોને સ્વીકારનાર અને તેમનો બદલો અનેકગણો આપનાર છે, અને પોતાની કૃપાથી અમને તેવું આપનાર છે જ્યાં સુધી અમારાં અમલ કે અમારી આશાઓ પણ પહોંચી શકતાં નહોતાં.

તેની માફીથી તેઓ દરેક અપ્રિય અને ભયજનક બાબતથી બચ્યા, અને તેની કદર તથા કૃપાથી તેમને દરેક ઇચ્છિત અને પ્રિય વસ્તુ મળી.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

(وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ) એટલે કે જેનો ભય હતો તે બાબતનો ડર તેણે અમારાથી દૂર કર્યો. દુનિયા અને આખિરતની જે ચિંતાઓથી અમને ભય લાગતો અને અમે સાવચેત રહેતા, તેમાંથી તેણે અમને મુક્ત કરીને આરામ આપ્યો.

અબ્દુર રહમાન ઇબ્ન ઝૈદ ઇબ્ન અસ્લમે પોતાના પિતા દ્વારા ઇબ્ન ઉમરથી વર્ણવ્યું છે કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺએ કહ્યું: “લા ઇલાહ ઇલ્લલ્લાહ કહેનારા લોકોને તેમની કબરોમાં અને કબરમાંથી ઊઠાડવામાં આવે ત્યારે કોઈ એકલતા કે ભય નહીં હોય. જાણે હું લા ઇલાહ ઇલ્લલ્લાહ કહેનારાઓને જોઈ રહ્યો છું કે તેઓ પોતાનાં માથાં પરથી ધૂળ ખંખેરીને કહે છે: (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ).” ઇબ્ન અબી હાતિમે તેમની પાસેથી આ હદીસ વર્ણવી છે.

તબરાની કહે છે: અમને જઅફર ઇબ્ન મુહમ્મદ અલ-ફિરયાબીએ વર્ણવ્યું; તેમને યહ્યા ઇબ્ન મૂસા અલ-મરુઝીએ; તેમને સુલયમાન ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન વહબ અલ-કૂફીએ, અબ્દુલ અઝીઝ ઇબ્ન હકીમ દ્વારા, ઇબ્ન ઉમરથી વર્ણવ્યું કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺએ કહ્યું: “લા ઇલાહ ઇલ્લલ્લાહ કહેનારાઓને મૃત્યુ વખતે, તેમની કબરોમાં કે પુનરુત્થાન વખતે કોઈ એકલતા કે ભય નહીં હોય. જાણે હું તેમને શંખનાદ વખતે જોઈ રહ્યો છું કે તેઓ પોતાનાં માથાં પરથી ધૂળ ખંખેરીને કહે છે: (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ).” ઇબ્ન અબ્બાસ અને બીજા વિદ્વાનોએ કહ્યું: અલ્લાહે તેમનાં ઘણાં પાપો માફ કર્યા અને થોડાં સદ્કર્મોની કદર કરી.

(الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ) એટલે કે તેઓ કહેશે: તેણે પોતાની કૃપા, અનુગ્રહ અને દયાથી અમને આ દરજ્જો અને આ નિવાસ આપ્યો; અમારા અમલો તેના યોગ્ય નહોતા. જેમ કે સહિહ હદીસમાં પ્રમાણિત છે કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺએ કહ્યું: “તમારામાંથી કોઈને તેનો અમલ જન્નતમાં દાખલ નહીં કરે.” સહાબાઓએ પૂછ્યું: “હે અલ્લાહના રસૂલ, તમને પણ નહીં?” તેમણે કહ્યું: “મને પણ નહીં, સિવાય કે અલ્લાહ પોતાની દયા અને કૃપાથી મને ઢાંકી લે.”

(لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ) એટલે કે ત્યાં અમને ન કષ્ટ થશે, ન થાક લાગશે. (النَّصَبُ) અને (اللُّغُوبُ), બન્ને શબ્દો થાક માટે વપરાય છે. જાણે અહીં આ બન્નેનો ઉલ્લેખ કરીને તેમનાથી થતો દરેક થાક નકારવામાં આવ્યો છે: તેમના શરીરોને કે આત્માઓને કોઈ થાક નહીં થાય. અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

આમાં એ પણ સામેલ છે કે દુનિયામાં તેઓ ઇબાદતમાં પોતાને પરિશ્રમ કરાવતા હતા; જન્નતમાં પ્રવેશતાં જ તેમના પરનાં કર્તવ્યો સમાપ્ત થઈ જશે અને તેઓ સતત કાયમી આરામમાં રહેશે. અલ્લાહ તઆલા કહે છે: “તમે જે સારા કાર્યો ભૂતકાળના દિવસોમાં કર્યા તેના બદલામાં આનંદથી ખાઓ અને પીઓ.” (સૂરા અલ-હાક્કા, 69:24)

અલ-બગવીની તફસીર

(وَقَالُوا) એટલે કે જન્નતમાં પ્રવેશ્યા પછી તેઓ કહેશે: (الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ). (الْحَزَنُ) અને (الْحُزْنُ) એક જ અર્થ ધરાવે છે, જેમ (الْبُخْلُ) અને (الْبُخْلُ) એક જ છે. ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: તેનો અર્થ નરકનું દુઃખ છે. કતાદાએ કહ્યું: મૃત્યુનું દુઃખ.

મુકાતિલે કહ્યું: તેઓ દુઃખી હતા, કારણ કે અલ્લાહ તેમની સાથે શું કરશે તે તેમને ખબર નહોતી. ઇકરિમાએ કહ્યું: પાપો અને દુષ્કર્મોનું દુઃખ, તથા ઇબાદતો સ્વીકારવામાં ન આવે તેવો ભય. અલ-કાસિમે કહ્યું: નિયામતો દૂર થઈ જવાની ચિંતા, હૃદયમાં થતા ફેરફારો અને પરિણામનો ભય. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તેનો અર્થ કિયામતના દિવસની ભયાનકતાઓનું દુઃખ છે.

અલ-કલબીએ કહ્યું: કિયામતના દિવસને લગતી જે બાબતો દુનિયામાં તેમને ચિંતિત કરતી હતી તે. સઈદ ઇબ્ન જુબૈરે કહ્યું: દુનિયામાં રોટલીની ચિંતા. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તેનો અર્થ જીવનનિર્વાહની ચિંતા છે. અઝ્-ઝજ્જાજે કહ્યું: અલ્લાહે જન્નતવાસીઓ પાસેથી જીવનનિર્વાહ કે આખિરતને લગતાં—બધાં જ દુઃખો દૂર કરી દીધાં છે.

અબુ અલ-હસન અલી ઇબ્ન મુહમ્મદ ઇબ્ન અદ્-દહ્હાક અલ-ખતીબે અમને વર્ણવ્યું; તેમને અબુ ઇસ્હાક ઇબ્રાહીમ ઇબ્ન મુહમ્મદ અલ-ઇસ્ફરાયનીએ; તેમને અબુ બક્ર અહમદ ઇબ્ન ઇબ્રાહીમ અલ-ઇસ્માઈલીએ; તેમને અબુ અલ-અબ્બાસ અહમદ ઇબ્ન મુહમ્મદ એટ્-તુરાબીએ; તેમને યહ્યા ઇબ્ન અબ્દુલ હમીદે; તેમને અબ્દુર રહમાન ઇબ્ન ઝૈદ ઇબ્ન અસ્લમે પોતાના પિતા દ્વારા ઇબ્ન ઉમરથી વર્ણવ્યું કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺએ કહ્યું: “લા ઇલાહ ઇલ્લલ્લાહ કહેનારાઓને તેમની કબરોમાં કે કબરમાંથી ઊઠાડવામાં આવે ત્યારે કોઈ એકલતા કે ભય નહીં હોય. જાણે હું લા ઇલાહ ઇલ્લલ્લાહ કહેનારાઓને જોઈ રહ્યો છું કે તેઓ પોતાનાં માથાં પરથી ધૂળ ખંખેરીને કહે છે: ‘અલ્લાહનો આભાર, જેણે અમારાથી દુઃખ દૂર કર્યું.’” અલ્લાહ તઆલાનું વચન: (إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ).

(الَّذِي أَحَلَّنَا) એટલે કે અમને ઉતાર્યા અને નિવાસ આપ્યો. (دَارَ الْمُقَامَةِ) એટલે કાયમી નિવાસનું સ્થાન. (مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ) એટલે ત્યાં અમને કોઈ કષ્ટ કે મુશ્કેલી નહીં પહોંચે. (وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ) એટલે થાકથી થતી અશક્તિ અમને નહીં થાય.