الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ، إِنَّ. رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ، فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ، وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ.
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
سڀ ساراھ انھي الله کي جڳائي جنھن اسان کان ڏُک ٽاريا. بيشڪ اسان جو پالڻھار بخشڻھار، قدر ڄاڻندڙ آھي. جنھن اسان کي پنھنجي فضل سان سدائين رھڻ واري ھنڌ لاٿو؛ اتي نڪي اسان کي ڪو ڏک پھچندو ۽ نڪي ٿڪ.
صورت: جنت جي باغن ۾ داخل ٿيڻ وقت نيڪ بندن جي حمد ۽ دعائي شڪرگذاري.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
(جنهن اسان کي اتي جاءِ ڏني) يعني اسان کي اتي لهڻ ۽ هميشه رهڻ لاءِ آباد ڪيو، نه رڳو ٿوري وقت لاءِ گذرڻ ۽ عبرت وٺڻ لاءِ. (هميشه رهڻ واري گهر ۾) يعني اهو گهر جتي رهڻ دائمي آهي ۽ جنهن ۾ گهڻين ڀلائين، لڳاتار خوشين ۽ هر قسم جي اڻ وڻندڙ ڳالهين جي ختم ٿيڻ سبب رهڻ جي خواهش ڪئي وڃي ٿي. اهو اتي رهڻ (سندس فضل) ۽ اسان تي سندس ڪرم سان ٿيو، اسان جي عملن جي ڪري نه؛ جيڪڏهن سندس فضل نه هجي ها ته اسين اتي پهچي نه سگهون ها، جتي پهتا آهيون. (اتي اسان کي نه ڪا تڪليف پهچندي ۽ نه ڪا ٿڪاوٽ) يعني نه جسمن کي ٿڪ ٿيندو، نه دلين ۽ قوتن کي، ۽ نه ئي گهڻين نعمتن مان لطف اندوز ٿيڻ سبب.
هن مان معلوم ٿئي ٿو ته الله تعالى سندن جسمن کي ڪامل بناوت ۾ پيدا ڪندو ۽ کين هميشه آرام جا اهڙا سبب مهيا ڪندو، جو کين ڪا تڪليف، ٿڪاوٽ، ڳڻتي يا غم نه پهچندو. ان مان اهو به معلوم ٿئي ٿو ته جنت وارا نه سمهندا، ڇو ته ننڊ جو فائدو ٿڪ دور ڪرڻ ۽ آرام حاصل ڪرڻ آهي، جڏهن ته جنت وارن جي حالت ان جي ابتڙ هوندي. ۽ ننڊ هڪ ننڍڙي موت آهي، پر جنت وارا نه مرندا. الله پنهنجي فضل ۽ ڪرم سان اسان کي به انهن مان ڪري.
۽ جڏهن سندن نعمت مڪمل ۽ سندن لذت پوري ٿيندي، تڏهن (چوندا ته سڀ ساراهه الله لاءِ آهي، جنهن اسان کان غم دور ڪيو). هي هر قسم جي غم کي شامل آهي؛ سندن حسن، کاڌي پيتي، لذتن، جسمن يا اتي هميشه رهڻ ۾ ڪنهن به گهٽتائي سبب کين ڪو غم نه ٿيندو. اهي اهڙي نعمت ۾ هوندا، جنهن کان وڌيڪ ڪا نعمت ڏسڻ ۾ نه ايندي، ۽ اها سدائين وڌندي رهندي. (بيشڪ اسان جو پالڻهار گهڻو بخشيندڙ آهي) جو هن اسان جون لغزشون معاف ڪيون؛ (قدر ڄاڻندڙ آهي) جو هن اسان جون نيڪيون قبول ڪيون، انهن کي وڌايو ۽ پنهنجي فضل سان اسان کي اهو ڪجهه عطا ڪيو، جنهن تائين نه اسان جا عمل پهچندا هئا ۽ نه اسان جون اميدون.
سندس بخشش سان اهي هر ناپسنديده ۽ خوفناڪ شيءِ کان بچي ويا، ۽ سندس شڪر ۽ فضل سان کين هر پسنديده ۽ گهربل شيءِ حاصل ٿي.
امام ابن ڪثير جي تفسير
(۽ چوندا ته سڀ ساراهه الله لاءِ آهي، جنهن اسان کان غم دور ڪيو) يعني اهو خوف، جنهن کان کين خطرو هو، الله ان کي کانئن پري ڪري ڇڏيو ۽ کين انهن پريشانين کان آرام ڏنو، جن بابت اهي دنيا ۽ آخرت ۾ ڊڄندا ۽ انديشو ڪندا هئا. عبدالرحمان بن زيد بن اسلم پنهنجي پيءُ کان، ۽ هن ابن عمر کان روايت ڪئي آهي ته رسول الله ﷺ فرمايو: ”لا إله إلا الله“ وارن کي سندن قبرن ۾ ۽ قبرن مان اٿارڻ وقت ڪا وحشت نه ٿيندي. ڄڻ ته مان ”لا إله إلا الله“ وارن کي ڏسي رهيو آهيان، جيڪي پنهنجن مٿن تان مٽي ڇنڊي رهيا هوندا ۽ چوندا: (سڀ ساراهه الله لاءِ آهي، جنهن اسان کان غم دور ڪيو). هي روايت ابن ابي حاتم سندن حديث مان نقل ڪئي آهي.
طبراني چيو: اسان سان جعفر بن محمد الفريابي بيان ڪيو، هن سان يحيى بن موسى المروزي، هن سان سليمان بن عبدالله بن وهب الڪوڦي، عبدالعزيز بن حڪيم کان، ۽ هن ابن عمر کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايو: ”لا إله إلا الله“ وارن کي موت وقت، سندن قبرن ۾ ۽ جيئرا ڪري اٿارڻ وقت ڪا وحشت نه ٿيندي. ڄڻ ته مان صور ڦوڪجڻ وقت کين ڏسي رهيو آهيان، جو اهي پنهنجن مٿن تان مٽي ڇنڊي رهيا هوندا ۽ چوندا: (سڀ ساراهه الله لاءِ آهي، جنهن اسان کان غم دور ڪيو؛ بيشڪ اسان جو پالڻهار گهڻو بخشيندڙ، قدر ڄاڻندڙ آهي). ابن عباس ۽ ٻين چيو آهي ته الله سندن گهڻيون برايون معاف ڪيون ۽ سندن ٿورين نيڪين جو قدر ڪيو.
(جنهن اسان کي پنهنجي فضل سان هميشه رهڻ واري گهر ۾ جاءِ ڏني) يعني اهي چوندا: جنهن پنهنجي فضل، احسان ۽ رحمت سان اسان کي هيءَ منزل ۽ هيءَ جاءِ عطا ڪئي؛ اسان جا عمل ان جي برابر نه هئا. جيئن صحيح حديث ۾ ثابت آهي ته رسول الله ﷺ فرمايو: ”توهان مان ڪنهن کي به سندس عمل جنت ۾ داخل نه ڪندو.“ صحابه عرض ڪيو: ”۽ توهان کي به نه، اي الله جا رسول؟“ پاڻ ﷺ فرمايو: ”مون کي به نه، سواءِ ان جي ته الله مون کي پنهنجي رحمت ۽ فضل سان ڍڪي.“
(اتي اسان کي نه ڪا تڪليف پهچندي ۽ نه ڪا ٿڪاوٽ) يعني اتي اسان کي نه مشقت پهچندي ۽ نه ئي ٿڪ. تڪليف ۽ ٿڪاوٽ، ٻنهي لفظن جو استعمال ٿڪ لاءِ ٿيندو آهي. شايد مراد اها آهي ته سندن جسمن ۽ روحن کي ڪا ٿڪاوٽ نه پهچندي؛ الله وڌيڪ ڄاڻندڙ آهي. ان ۾ اها ڳالهه به شامل آهي ته دنيا ۾ اهي عبادت لاءِ پاڻ کي مشقت ۾ وجهندا هئا، پر جنت ۾ داخل ٿيڻ سان مٿن کان ذميواريون ختم ٿي وينديون ۽ اهي هميشه رهندڙ آرام ۾ هوندا.
الله تعالى فرمايو آهي: (انهن ڏينهن ۾ جيڪي عمل اڳتي موڪليا هئا، تن جي بدلي ۾ مزو وٺندي کائو ۽ پيئو) (الحاقة: 24).
البغوي جي تفسير
(۽ چوندا) يعني جنت ۾ داخل ٿيڻ وقت چوندا: (سڀ ساراهه الله لاءِ آهي، جنهن اسان کان غم دور ڪيو). «الحَزَن» ۽ «الحُزْن» هڪ ئي معنيٰ وارا آهن، جيئن «البَخَل» ۽ «البُخْل». ابن عباس چيو: ان مان مراد باهه جو غم آهي. قتاده چيو: موت جو غم.
مقاتل چيو: اهي ان ڪري غمگين هئا، جو کين خبر نه هئي ته الله انهن سان ڇا ڪندو. عڪرمه چيو: گناهن ۽ براين جو غم، ۽ عبادتن جي قبول نه ٿيڻ جو خوف. قاسم چيو: نعمتن جي زوال ۽ دل جي ڦرڻ جو غم، ۽ انجام جو خوف. هڪ قول آهي ته ان مان مراد قيامت جي ڏينهن جي هولناڪين جو غم آهي.
ڪلبي چيو: دنيا ۾ قيامت جي ڏينهن بابت جيڪي ڳالهيون کين غمگين ڪنديون هيون، سي مراد آهن. سعيد بن جبير چيو: دنيا ۾ مانيءَ جي فڪر جو غم. هڪ قول آهي ته روزي ۽ گذران جو فڪر. زجاج چيو: الله جنت وارن کان هر قسم جا غم دور ڪري ڇڏيا؛ پوءِ اهي گذران سان لاڳاپيل هجن يا آخرت سان.
اسان کي ابو الحسن علي بن محمد بن الضحاك الخطيب خبر ڏني؛ هن کي ابو اسحاق ابراهيم بن محمد الإسفرايني بيان ڪيو؛ هن کي ابو بڪر احمد بن ابراهيم الإسماعيلي خبر ڏني؛ هن کي ابو العباس احمد بن محمد الترابي خبر ڏني؛ اسان سان يحيى بن عبد الحميد بيان ڪيو؛ هن سان عبدالرحمان بن زيد بن اسلم، پنهنجي پيءُ کان ۽ هن ابن عمر کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايو: ”لا إله إلا الله“ وارن کي سندن قبرن ۾ ۽ قبرن مان اٿارڻ وقت ڪا وحشت نه ٿيندي. ڄڻ ته مان ”لا إله إلا الله“ وارن کي ڏسي رهيو آهيان، جيڪي پنهنجن مٿن تان مٽي ڇنڊي رهيا آهن ۽ چوندا آهن: ”سڀ ساراهه الله لاءِ آهي، جنهن اسان کان غم دور ڪيو.“
الله تعالى جو فرمان آهي: (بيشڪ اسان جو پالڻهار گهڻو بخشيندڙ، قدر ڄاڻندڙ آهي).
(جنهن اسان کي جاءِ ڏني) يعني اسان کي لاٿو. (هميشه رهڻ واري گهر ۾) يعني رهائش واري گهر ۾. (اتي اسان کي ڪا تڪليف نه پهچندي) يعني اتي ڪا مشقت يا ڏکيائي نه پهچندي. (۽ نه ڪا ٿڪاوٽ) يعني ٿڪ سبب نٻلائي نه ٿيندي.
«صحيح البخاري» (6549) ۾ روايت آهي: جنت ۾ هڪ سڏيندڙ سڏ ڏيندو: ”بيشڪ اوهان تندرست رهندا ۽ ڪڏهن به بيمار نه ٿيندا، جيئرا رهندا ۽ ڪڏهن به نه مرندا!“