ايوب عليه السلام جي دعا

شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير

يعني: پنهنجي ٻانهي ۽ رسول ايوب کي ياد ڪر، سندس ساراهه ۽ تعظيم ڪندي ۽ سندس مرتبو بلند ڪندي. جڏهن الله کيس سخت آزمائش ۾ وڌو، تڏهن کيس صبر ڪندڙ ۽ الله جي فيصلي تي راضي ڏٺائين. اهو ان ڪري ٿيو جو الله جي آزمائش ۽ امتحان طور شيطان کي سندس جسم تي وس ڏنو ويو؛ هن سندس جسم ۾ ڦوڪ ڏني، جنهن ڪري کيس وڏا وڏا ڦٽ ٿي پيا ۽ هو گهڻي عرصي تائين ان حالت ۾ رهيو. مٿس آزمائش سخت ٿي وئي، سندس گهرڀاتي فوت ٿي ويا ۽ مال هليو ويو.

پوءِ هن پنهنجي پالڻهار کي سڏيو: «اي منهنجا پالڻهار، مون کي ڏک پهتو آهي ۽ تون سڀني کان وڌيڪ رحم ڪندڙ آهين.» هن الله جي حضور ۾ پنهنجي حال جو ذڪر ڪري عرض ڪيو ته ڏک کيس حد کان وڌيڪ پهچي چڪو آهي.

امام ابن ڪثير جي تفسير

الله تعالى ايوب عليه السلام بابت ٻڌائي ٿو ته کيس سندس مال، اولاد ۽ جسم ۾ ڪهڙي آزمائش پهتي. وٽس گهڻا چوپايا، مال مويشي، پوکون، گهڻا ٻار ۽ سهڻا گهر هئا. پوءِ انهن سڀني شين ۾ آزمائش آيس ۽ سڀ ڪجهه سندس هٿان هليو ويو. ان کان پوءِ سندس جسم ۾ آزمائش آئي.

چيو وڃي ٿو ته سندس سڄي بدن کي جذام ٿي ويو؛ رڳو سندس دل ۽ زبان سلامت رهيا، جن سان هو الله عزوجل جو ذڪر ڪندو هو. ايتري تائين جو ويهڻ وارو ساٿي به کانئس پري ڀڄڻ لڳو ۽ شهر جي هڪ ڪنڊ ۾ اڪيلو رهجي ويو. سندس زال کان سواءِ ڪو به مٿس شفقت نه ڪندو هو. اها سندس سار سنڀال ڪندي هئي.

چيو وڃي ٿو ته کيس ضرورت پئي ته هوءَ سندس خاطر ماڻهن وٽ ڪم ڪندي هئي. نبي صلى الله عليه وسلم فرمايو آهي: «سڀ کان وڌيڪ سخت آزمائش نبين تي ايندي آهي، پوءِ نيڪ ماڻهن تي، پوءِ انهن کان پوءِ درجي وار.» ٻي حديث ۾ آهي: «ماڻهوءَ تي سندس دين جي پختگيءَ جيتري آزمائش ايندي آهي؛ جيڪڏهن سندس دين مضبوط هجي ته سندس آزمائش وڌائي ويندي آهي.» الله جو نبي ايوب عليه السلام صبر جي انتها تي هو ۽ صبر ۾ سندس مثال ڏنو ويندو آهي.

يزيد بن ميسره چيو: جڏهن الله ايوب عليه السلام کي گهرڀاتين، مال ۽ اولاد وڃائڻ جي آزمائش ۾ وڌو ۽ وٽس ڪجهه به نه بچيو، تڏهن به هن سهڻو ذڪر ڪيو، پوءِ چيو: «مان سڀني پالڻهارن جي پالڻهار جي ساراهه ڪريان ٿو، جنهن مون سان ڀلائي ڪئي. تو مون کي مال ۽ اولاد ڏنو، ايتري قدر جو منهنجي دل جو ڪو به حصو اهڙو نه رهيو جنهن ۾ انهن شين جو اثر نه پهتو هجي. پوءِ تون اهي سڀ شيون مون کان وٺي ڇڏيون ۽ منهنجي دل کي انهن کان خالي ڪري ڇڏيو، تنهنڪري هاڻي ڪا شيءِ منهنجي ۽ تنهنجي وچ ۾ رڪاوٽ نه آهي. جيڪڏهن منهنجو دشمن ابليس ڄاڻي ها ته تون مون سان ڇا ڪيو آهي ته مون تي حسد ڪري ها.»

راوي چيو: ان ڳالهه ابليس کي وڏي تڪليف ڏني. ايوب عليه السلام چيو: «اي منهنجا پالڻهار، تو مون کي مال ۽ اولاد ڏنو، پر منهنجي دروازي تي ڪو به اهڙو ماڻهو نه آيو، جيڪو منهنجي ظلم ڪرڻ جي شڪايت ڪري، ۽ تون اهو ڄاڻين ٿو. منهنجي لاءِ بسترو وڇايو ويندو هو، پر مان ان کي ڇڏي پنهنجي نفس کي چوندو هوس: اي نفس، توکي بستري تي آرام ڪرڻ لاءِ پيدا نه ڪيو ويو آهي. مون اهو ڪم رڳو تنهنجي رضا حاصل ڪرڻ لاءِ ڇڏيو.» اهو ابن ابي حاتم روايت ڪيو آهي.

وهب بن منبه کان سندس بيان ۾ هڪ ڊگهو قصو نقل ڪيو ويو آهي، جيڪو ابن جرير ۽ ابن ابي حاتم سند سان بيان ڪيو آهي ۽ ڪيترن پوئين مفسرن به ذڪر ڪيو آهي. ان ۾ عجيب ڳالهيون آهن، تنهنڪري ڊگهي هجڻ سبب اسان ان کي ڇڏي ڏنو آهي. روايت ٿيل آهي ته هو گهڻي عرصي تائين آزمائش ۾ رهيو. پوءِ هن دعا ڪرڻ جو سبب بڻجندڙ ڳالهه بابت اختلاف ٿيو.

حسن ۽ قتاده چيو ته ايوب عليه السلام ست سال ۽ ڪجهه مهينا آزمائش ۾ رهيو. هو بني اسرائيل جي ڪچري واري جاءِ تي پيو هوندو هو ۽ جانور سندس جسم تي هلندا هئا. پوءِ الله سندس تڪليف دور ڪئي، کيس وڏو اجر ڏنو ۽ سندس سهڻي ساراهه ڪئي. وهب بن منبه چيو ته هو ٽي سال آزمائش ۾ رهيو، نه وڌيا نه گهٽيا.

سدي چيو: ايوب جو گوشت ڳرندو ۽ ڪري پوندو ويو، تان جو رڳو نسون ۽ هڏا بچيا. سندس زال سندس سار سنڀال ڪندي ۽ کاڌو کڻي ايندي هئي. جڏهن سندس بيماري ڊگهي ٿي وئي ته زال چيو: «اي ايوب، تون پنهنجي پالڻهار کان دعا ڇو نٿو گهرين ته توکي راحت ڏئي؟» هن چيو: «مان ستر سال صحتياب رهيو آهيان؛ ڇا الله لاءِ اهو ٿورو آهي ته مان سندس خاطر ستر سال صبر ڪريان؟»

هوءَ ان ڳالهه تي بي صبري ٿي ۽ اتان هلي وئي. پوءِ ماڻهن وٽ مزدوري ڪندي هئي ۽ جيڪا شيءِ ڪمائي، سا کڻي اچي کيس کارائيندي هئي.

ابليس فلسطين جي ٻن ماڻهن وٽ ويو، جيڪي سندس دوست ۽ ڀائر هئا، ۽ کين چيو: «توهان جي ڀاءُ ايوب تي اهڙي ۽ اهڙي مصيبت آئي آهي.» پوءِ کين وٽس اچڻ، سندس عيادت ڪرڻ ۽ پنهنجي زمين جي شراب کڻي وڃڻ لاءِ چيائين، ۽ ٻڌايائين ته جيڪڏهن ايوب اها پيئندو ته صحتياب ٿي ويندو. اهي وٽس آيا. جڏهن کيس ڏٺائون ته روئي پيا.

ايوب پڇيو: «توهان ڪير آهيو؟» چيائون: «اسين فلاڻو ۽ فلاڻو آهيون.» هن کين ڀليڪار چيو ۽ چيو: «ڀلي آيا، اهي ماڻهو جيڪي آزمائش وقت مون کان منهن نه موڙيندا آهن.» انهن چيو: «اي ايوب، شايد تون دل ۾ ڪا ٻي ڳالهه لڪائيندو هئين ۽ ظاهر ڪجهه ٻيو ڪندو هئين؛ تنهنڪري الله توکي آزمائش ۾ وڌو؟»

هن آسمان ڏانهن مٿو کڻي چيو: «هو ڄاڻي ٿو ته مون ڪا ڳالهه به نه لڪائي آهي، جنهن جي ابتڙ ظاهر ڪئي هجي. پر منهنجي پالڻهار مون کي آزمائش ۾ وڌو آهي ته ڏسي ته صبر ڪريان ٿو يا بي صبري.» انهن چيو: «اي ايوب، اسان جي شراب مان پيءُ، تون صحتياب ٿي ويندين.» هن ڪاوڙجي چيو: «ڇا خبيث اوهان وٽ آيو آهي ۽ اوهان کي اهو ڪرڻ جو حڪم ڏنو اٿس؟

اوهان جي ڳالهه، کاڌو ۽ شراب مون تي حرام آهن.» اهي اتان هليا ويا.

سندس زال ماڻهن وٽ ڪم ڪرڻ وئي. هڪ گهر جي ٻار لاءِ ماني پچائي، ۽ انهن لاءِ هڪ مانيءَ جو ٽڪرو ٺاهيو. سندن پٽ سمهي رهيو هو ۽ انهن کي اهو پسند نه آيو ته کيس جاڳائين، تنهنڪري اها ماني سندس زال کي ڏئي ڇڏيائون. هوءَ اها ايوب وٽ کڻي آئي.

هن ان کي سڃاتو نه ۽ چيائين: «تون اڳ مون وٽ اهڙي شيءِ نه آڻيندي هئين؛ اڄ توکي ڇا ٿيو آهي؟» هن کيس سڄي ڳالهه ٻڌائي. ايوب چيو: «شايد اهو ٻار جاڳي پيو هجي ۽ ماني نه لڀڻ ڪري پنهنجي گهر وارن اڳيان روئي رهيو هجي، ۽ ٻي ڪا شيءِ قبول نه ڪندو هجي.» هن چيو: «الله ايوب تي رحم ڪري» ۽ مانيءَ جو ٽڪرو کيس ڏئي، واپس هلي وئي.

پوءِ ابليس طبيب جي صورت ۾ سندس زال وٽ آيو ۽ چيائين: «تنهنجو مڙس گهڻي وقت کان بيمار آهي. جيڪڏهن هو صحتياب ٿيڻ چاهي ته فلاڻي بُت جي نالي سان هڪ مک ذبح ڪري؛ هو صحتياب ٿي ويندو.» هن اها ڳالهه ايوب کي ٻڌائي. ايوب چيو: «خبيث تو وٽ آيو آهي.

الله جي قسم، جيڪڏهن مان صحتياب ٿيس ته توکي سؤ ڪوڙا هڻندس.» هوءَ سندس لاءِ ڪم ڳولڻ نڪتي، پر سندس رزق ۾ رڪاوٽ وڌي وئي؛ هوءَ جنهن گهر ۾ ويندي هئي، اهي کيس ڪم ڏيڻ نه چاهيندا هئا. جڏهن مٿس ڏکيائي وڌي ۽ ايوب جي بک کان ڊني، تڏهن مٿي جي وارن جو هڪ حصو ڪٽي، وڏن ماڻهن جي هڪ ڇوڪريءَ کي وڪڻي ڇڏيو. انهن کيس گهڻو ۽ سٺو کاڌو ڏنو، جيڪو هوءَ ايوب وٽ کڻي آئي.

هن ڏسي چيو: «هي توکي ڪٿان مليو؟» هن چيو: «مون ڪجهه ماڻهن وٽ ڪم ڪيو، انهن مون کي کاڌو ڏنو.» هن کاڌو. ٻئي ڏينهن هوءَ ڪم ڳولڻ وئي، پر نه مليو. پوءِ ٻيهر وارن جو هڪ حصو ڪٽي ساڳئي ڇوڪريءَ کي وڪڻيائين ۽ کاڌو وٺي ايوب وٽ آئي. هن چيو: «الله جو قسم، جيستائين مون کي خبر نه پوي ته هي ڪٿان آيو آهي، مان نه کائيندس.»

هن پنهنجو مٿو ڍڪڻ وارو ڪپڙو لاٿو. جڏهن ايوب ڏٺو ته سندس مٿو ڪٽيل هو ته سخت ڏک ۾ پئجي ويو. تڏهن پنهنجي پالڻهار عزوجل کي سڏيائين: «مون کي ڏک پهتو آهي ۽ تون سڀني کان وڌيڪ رحم ڪندڙ آهين.»

ابن ابي حاتم چيو: اسان کي منهنجي پيءُ، موسى بن اسماعيل کان، حماد کان، ابو عمران جوني کان، نوف بکالي کان حديث بيان ڪئي. هن چيو ته اهو شيطان جيڪو ايوب تي نازل ٿيو هو، تنهن کي «سوط» چوندا هئا. ايوب جي زال چوندي هئي: «الله کان دعا گهر، هو توکي شفا ڏيندو.» پر ايوب دعا نه گهري، تان جو بني اسرائيل جا ڪجهه ماڻهو وٽس آيا.

انهن مان هڪ ٻئي کي چيو: «ايوب کي جيڪا مصيبت پهتي آهي، سا ڪنهن وڏي گناهه سبب ئي پهتي هوندي.» تڏهن هن چيو: «اي منهنجا پالڻهار، مون کي ڏک پهتو آهي ۽ تون سڀني کان وڌيڪ رحم ڪندڙ آهين.»

اسان کي منهنجي پيءُ، ابو سلمه کان، جرير بن حازم کان، عبدالله بن عبيد بن عمير کان روايت بيان ڪئي. هن چيو: ايوب عليه السلام جا ٻه ڀائر هئا. اهي هڪ ڏينهن وٽس آيا، پر سندس بدبوءَ سبب ويجهو نه اچي سگهيا، تنهنڪري پري بيٺا. انهن مان هڪ ٻئي کي چيو: «جيڪڏهن الله ايوب ۾ ڪا ڀلائي ڄاڻي ها ته کيس هن مصيبت ۾ نه وجهي ها.»

ايوب سندن ڳالهه تي ايترو ڏکيو ٿيو، جيترو ڪنهن ٻي ڳالهه تي نه ٿيو هو. پوءِ چيائين: «اي الله، جيڪڏهن تون ڄاڻين ٿو ته مون ڪڏهن به اهڙي حالت ۾ رات نه گذاري آهي جو پيٽ ڀريل هجان ۽ مون کي خبر هجي ته ڪو بکيو آهي، ته منهنجي ڳالهه سچي ثابت ڪر.» آسمان مان سندس سچائيءَ جي تصديق ٿي ۽ اهي ٻئي ٻڌي رهيا هئا. پوءِ چيائين: «اي الله، جيڪڏهن تون ڄاڻين ٿو ته مون وٽ ڪڏهن ٻه قميصون نه رهيون آهن، جڏهن ته مون کي خبر هجي ته ڪو اگهاڙو آهي، ته منهنجي ڳالهه سچي ثابت ڪر.»

آسمان مان سندس سچائيءَ جي تصديق ٿي ۽ اهي ٻئي ٻڌي رهيا هئا. پوءِ چيائين: «اي الله، تنهنجي عزت جو قسم!» پوءِ سجدي ۾ ڪري پيو ۽ چيائين: «اي الله، تنهنجي عزت جو قسم، جيستائين تون مون تان مصيبت نه لاهيندين، مان پنهنجو مٿو نه کڻندس.» هن پنهنجو مٿو نه کنيو، تان جو سندس مصيبت دور ڪئي وئي.

اهڙي روايت ابن ابي حاتم ٻئي سند سان مرفوع انداز ۾ به بيان ڪئي آهي. هن چيو: اسان کي يونس بن عبدالاعلى خبر ڏني، اسان کي ابن وهب خبر ڏني، نافع بن يزيد، عقيل کان، زُهري کان، انس بن مالڪ کان روايت ڪئي ته رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايو: «الله جي نبي ايوب تي ارڙهن سال آزمائش رهي. ويجهن ۽ پري وارن سڀني کيس ڇڏي ڏنو، سواءِ سندس ٻن دوستن جي، جيڪي سندس سڀ کان ويجها ڀائر هئا. اهي صبح ۽ شام وٽس ايندا هئا.

انهن مان هڪ پنهنجي ساٿيءَ کي چيو: الله جو قسم، ايوب اهڙو گناهه ڪيو آهي، جيڪو جهانن ۾ ڪنهن ٻئي نه ڪيو آهي. سندس ساٿي پڇيو: اهو ڪهڙو؟ هن چيو: ارڙهن سالن کان الله مٿس رحم نه ڪيو آهي، جو سندس تڪليف دور ڪري. جڏهن اهي شام جو وٽس آيا ته ان ماڻهوءَ کان صبر نه ٿيو ۽ اها ڳالهه ايوب کي ٻڌايائين.

ايوب عليه السلام چيو: مون کي خبر ناهي ته تون ڇا ٿو چوين، پر الله عزوجل ڄاڻي ٿو ته مان ٻن ماڻهن وٽان لنگهندو هوس، جيڪي پاڻ ۾ جهيڙو ڪندا هئا ۽ الله جو ذڪر ڪندا هئا. پوءِ مان گهر موٽي انهن ٻنهي جي طرفان ڪا خيراتي ڪفارو ادا ڪندو هوس، ڇاڪاڻ ته مون کي اهو پسند نه هو ته اهي الله جو ذڪر ناحق ڪن. ايوب پنهنجي ضرورت لاءِ ٻاهر ويندو هو، ۽ جڏهن ضرورت پوري ڪندو هو ته سندس زال سندس هٿ جهلي کيس گهر تائين وٺي ويندي هئي. هڪ ڏينهن هوءَ دير سان آئي.

پوءِ ايوب کي سندس جاءِ تي وحي ڪئي وئي: ‘پنهنجي پير سان زمين تي ڌڪ هڻ؛ هي ٿڌو غسل ڪرڻ جو پاڻي ۽ پيئڻ جو پاڻي آهي.’» هي حديث مرفوع هجڻ جي لحاظ کان ڏاڍي عجيب آهي.

ابن ابي حاتم چيو: اسان کي منهنجي پيءُ، موسى بن اسماعيل کان، حماد کان، علي بن زيد کان، يوسف بن مهران کان، ابن عباس کان حديث بيان ڪئي. هن چيو: الله کيس جنت جو لباس پارايو. ايوب هڪ پاسي ٿي ويهي رهيو. سندس زال آئي، پر کيس سڃاڻي نه سگهي.

چيائين: «اي الله جا ٻانها، اهو آزمائش ۾ ورتل ماڻهو ڪٿي ويو، جيڪو هتي هوندو هو؟ شايد ڪتا يا بگهڙ کيس کڻي ويا.» هوءَ ڪجهه دير ساڻس ڳالهائيندي رهي. هن چيو: «افسوس توتي! مان ايوب آهيان.» هن چيو: «اي الله جا ٻانها، ڇا تون مون سان ٺٺولي ٿو ڪرين؟»

هن چيو: «افسوس توتي! مان ايوب آهيان؛ الله منهنجو جسم موٽائي ڏنو آهي.» ابن عباس به چيو ته الله سندس مال ۽ اولاد کيس اکين اڳيان موٽائي ڏنو، بلڪه انهن جيترو وڌيڪ به ڏنو. وهب بن منبه چيو: الله ايوب تي وحي ڪئي: «مون تنهنجا گهرڀاتي ۽ مال توکي موٽائي ڏنا آهن، ۽ انهن جيترو وڌيڪ به ڏنو آهي.

هن پاڻيءَ سان غسل ڪر، ڇو ته ان ۾ تنهنجي شفا آهي، ۽ پنهنجي زال جي طرفان قرباني ڪر ۽ انهن لاءِ بخشش گهر، ڇو ته انهن تنهنجي معاملي ۾ منهنجي نافرماني ڪئي آهي.» اهو ابن ابي حاتم روايت ڪيو آهي.

پڻ هن روايت ڪئي: اسان کي ابو زرعه، عمرو بن مرزوق کان، همام کان، قتاده کان، نضر بن انس کان، بشير بن نهيڪ کان، ابو هريره کان روايت ڪئي ته نبي صلى الله عليه وسلم فرمايو: «جڏهن الله ايوب کي عافيت ڏني ته مٿس سون جون مڪڙيون وسايائين. هو انهن کي هٿ سان کڻي پنهنجي ڪپڙي ۾ وجهڻ لڳو.» کيس چيو ويو: «اي ايوب، ڇا توکي ڪافي نٿو ٿئي؟» هن چيو: «اي منهنجا پالڻهار، تنهنجي رحمت مان ڪير ڪڏهن ڍاپندو؟» هن حديث جو اصل صحيحين ۾ آهي ۽ اڳتي ٻي جاءِ تي ايندي.

پوءِ هوءَ ان کي کڻي وٽس هلي. جڏهن ماڻهن جي ڏاڪڻ وٽ پهتي ته انهن جي هڪ رڍ کيس ڌڪ هنيو. هن چيو: «اي خطاڪار ايوب، برباد ٿي!» هوءَ مٿي چڙهي ته ڏٺائين ته ٻار جاڳي پيو آهي ۽ مانيءَ جو ٽڪرو گهري رهيو آهي، ۽ پنهنجي گهر وارن اڳيان روئي رهيو آهي. ...

البغوي جي تفسير

الله عزوجل جي فرمان «۽ ايوب کي، جڏهن هن پنهنجي پالڻهار کي سڏيو» جو مطلب آهي ته هن پنهنجي پالڻهار کان دعا گهري. وهب بن منبه چيو: ايوب عليه السلام روم جو ماڻهو هو. هو ايوب بن اموص بن رازخ بن روم بن عيص بن اسحاق بن ابراهيم هو، ۽ سندس ماءُ لوط بن هاران جي اولاد مان هئي. الله کيس چونڊيو، نبوت ڏني ۽ دنيا ۾ وسعت عطا ڪئي.

شام جي سرزمين مان بثنيه سڄي سندس ملڪيت هئي، ان جا ميدان ۽ جبل به. وٽس هر قسم جو تمام گهڻو مال هو: ڍڳيون، اٺ، رڍون، گهوڙا ۽ گڏهه؛ تعداد ۽ سامان جي لحاظ کان ڪنهن به ماڻهوءَ وٽ ان کان وڌيڪ نه هو. وٽس پنج سؤ زمين جا کيت هئا، انهن جي سنڀال لاءِ پنج سؤ غلام هئا، ۽ هر غلام وٽ زال، اولاد ۽ مال هو. هر کيت جا اوزار هڪ گڏهه تي کڄندا هئا، ۽ هر گڏهه کي ٻه، ٽي، چار، پنج يا ان کان به وڌيڪ ٻچا هئا.

الله عزوجل کيس مردن ۽ عورتن مان گهرڀاتي ۽ اولاد ڏنا هئا. هو نيڪ، پرهيزگار ۽ رحم دل هو؛ مسڪينن کي کاڌو کارائيندو، بيواهن ۽ يتيمن جي ذميواري کڻندو، مهمان جي عزت ڪندو ۽ مسافر جي مدد ڪندو هو. الله جي نعمتن جو شڪر ادا ڪندو ۽ الله جا حق ادا ڪندو هو. دنيا جي مال ۾ مشغول ٿي الله جي حڪم کان غافل رهڻ واري اميرن جي غفلت ۽ بي خبريءَ مان ابليس کي مٿس ڪو وس نه هو.

ساڻس ٽي ماڻهو هئا، جن مٿس ايمان آندو ۽ کيس سچو مڃيو. يمن جو هڪ ماڻهو، جنهن کي يقن چوندا هئا، ۽ سندس شهر جا ٻه ماڻهو، جن مان هڪ جو نالو يلدد ۽ ٻئي جو صافر هو. اهي پوڙها هئا. ابليس کي آسمانن ۾ وڃڻ کان نه روڪيو ويندو هو؛ هو جتي چاهيندو هو، اتي بيهندو هو، تان جو الله عيسى عليه السلام کي مٿي کنيو، تڏهن کيس چئن آسمانن کان روڪيو ويو.

جڏهن محمد صلى الله عليه وسلم کي موڪليو ويو، تڏهن باقي ٽن آسمانن کان به روڪيو ويو. ابليس ملائڪن کي ايوب تي درود ۽ دعا ڪندي ٻڌو. اهو تڏهن ٿيو، جڏهن الله سندس ذڪر ڪيو ۽ سندس ساراهه ڪئي. تڏهن ابليس ۾ بغاوت ۽ حسد پيدا ٿيو. هو جلدي آسمان تي چڙهي، ان جاءِ تي بيٺو جتي اڳ بيهندو هو ۽ چيائين: «اي منهنجا معبود، مون تنهنجي ٻانهي ايوب جي معاملي تي غور ڪيو آهي.

ڏٺم ته تون مٿس نعمتون ڪيون، هن تنهنجو شڪر ادا ڪيو؛ کيس عافيت ڏني، هن تنهنجي حمد ڪئي. جيڪڏهن تون کانئس ڏنل نعمتون کسي کيس آزمائيندين ته هو پنهنجي شڪر ۽ عبادت واري حالت کان ڦري ويندو ۽ تنهنجي فرمانبرداري ڇڏي ڏيندو.» الله تعالى فرمايو: «وڃ، مون توکي سندس مال تي وس ڏنو آهي.» الله جو دشمن ابليس هيٺ لهي زمين تي آيو، پوءِ جنن جي سرڪشن ۽ شيطانن جي باغين کي گڏ ڪري چيائين: «اوهان وٽ ڪهڙي طاقت آهي؟

مون کي ايوب جي مال تي وس ڏنو ويو آهي. اهو وڏو نقصان ۽ اهڙي آزمائش آهي، جنهن تي مرد صبر نه ڪري سگهندا.» شيطانن مان هڪ سرڪش چيو: «مون کي اهڙي طاقت ڏني وئي آهي جو جڏهن چاهيان ته باهه جي طوفان ۾ بدلجي، جنهن شيءِ وٽان لنگهان تنهن کي ساڙي ڇڏيان.» ابليس کيس چيو: «اٺن ۽ انهن جي ڌنارن وٽ وڃ.»

هو اٺن وٽ تڏهن پهتو، جڏهن انهن مٿا هيٺ ڪري چراگاهه ۾ چرڻ شروع ڪيو هو. ماڻهن کي ڪجهه به سمجهه ۾ نه آيو، تان جو زمين جي هيٺان باهه جو طوفان اٿيو. جيڪو به ويجهو آيو سو سڙي ويو. اٺ ۽ سندن ڌنار سڀ سڙي ويا.

پوءِ الله جو دشمن ابليس هڪ بدصورت شڪل ۾، هڪ اٺ تي سوار ٿي ايوب وٽ آيو. ايوب بيٺو نماز پڙهي رهيو هو. ابليس چيو: «اي ايوب، باهه آئي ۽ تنهنجن اٺن ۽ انهن تي موجود ماڻهن کي وڪوڙي ساڙي ڇڏيو؛ مون کان سواءِ ڪو به نه بچيو.» ايوب چيو: «سڀ ساراهه الله لاءِ آهي، جنهن اهي ڏنا ۽ جنهن اهي واپس ورتا.

مون اڳي ئي پنهنجي مال ۽ جان کي فنا لاءِ تيار ڪري ڇڏيو هو.» ابليس چيو: «تنهنجي پالڻهار آسمان کان باهه موڪلي، پوءِ اهي سڙي ويا.» ماڻهو حيران ٿي ويا. انهن مان ڪي چوڻ لڳا: «ايوب ڪنهن شيءِ جي عبادت نه ڪندو هو; هو رڳو فريب ۾ ئي هو.»

ڪي چيو: «جيڪڏهن ايوب جو معبود ڪنهن ڪم جو هجي ها ته کيس بچائي ها.» ۽ ڪن چيو: «بلڪه اهو ئي ڪيو اٿس، ته جيئن پنهنجي دشمن کي خوش ۽ دوست کي ڏکيو ڪري.» ايوب چيو: «الله جي ساراهه آهي، جڏهن هن مون کي ڏنو ۽ جڏهن مون کان واپس ورتو. مان ماءُ جي پيٽ مان اگهاڙو نڪتس، مٽيءَ ۾ اگهاڙو موٽندس ۽ الله وٽ اگهاڙو اٿاريو ويندس.

توکي ان وقت خوش ٿيڻ جو حق ناهي، جڏهن الله توکي ڪا شيءِ عارضي طور ڏني، ۽ ان کي واپس وٺڻ وقت ڏک ڪرڻ جو به. الله توکان ۽ جيڪو توکي ڏنو ويو، تنهن بابت وڌيڪ حق رکي ٿو. جيڪڏهن الله تو ۾ ڪا ڀلائي ڄاڻي ها ته انهن روحن سان گڏ تنهنجو روح به وٺي ها ۽ تون شهيد ٿي وڃين ها؛ پر هن تو ۾ بڇڙائي ڄاتي، تنهنڪري توکي پوئتي رکيو.» ابليس ناڪام ۽ ذليل ٿي پنهنجن ساٿين وٽ موٽيو ۽ چيائين: «اوهان وٽ ڪهڙي طاقت آهي؟ مان سندس دل کي ڳالهائڻ تي آماده نه ڪري سگهيس.»

شيطانن مان هڪ چيو: «مون وٽ اها طاقت آهي جو جڏهن چاهيان هڪ رڙ ڪريان؛ ڪو به ساهه وارو اها ٻڌندو ته سندس جان نڪري ويندي.» ابليس چيو: «رڍن ۽ انهن جي ڌنارن وٽ وڃ.» اهو انهن جي وچ ۾ پهچي رڙ ڪيائين، ته سڀ رڍون مري ڪري پيون ۽ سندن ڌنار به مري ويا. پوءِ ابليس ڌنارن جي نگران جي صورت ۾ ايوب وٽ آيو، جڏهن هو نماز پڙهي رهيو هو.

هن پهرين ڳالهه جهڙي ڳالهه ڪئي، ۽ ايوب پهرين جواب جهڙو جواب ڏنو. ابليس ساٿين وٽ موٽي چيائين: «اوهان وٽ ڪهڙي طاقت آهي؟ مان ايوب جي دل کي ڳالهائڻ تي آماده نه ڪري سگهيس.» هڪ سرڪش چيو: «مون وٽ اها طاقت آهي ته جڏهن چاهيان تيز طوفاني هوا ٿيان ۽ جيڪا شيءِ وٽان لنگهان، سا اڏائي ڇڏيان.»

ابليس چيو: «زمين جوتيندڙن ۽ پوک وٽ وڃ.» اهو ويو، پر ماڻهن کي خبر به نه پئي ته تيز طوفاني هوا لڳي ۽ هر شيءِ اڏائي وئي، ڄڻ ته ڪڏهن هئي ئي ڪانه. پوءِ ابليس پوک جي نگران جي صورت ۾ ايوب وٽ آيو، جيڪو بيٺو نماز پڙهي رهيو هو، ۽ پهرين ڳالهه وانگر چيو. ايوب به اڳئين جواب وانگر جواب ڏنو.

سندس مال مان جڏهن به ڪا شيءِ تباهه ٿي، ته هو الله جي حمد ڪندو، سندس سٺي ساراهه ڪندو، فيصلي تي راضي رهندو ۽ آزمائش تي صبر لاءِ پاڻ کي تيار ڪندو رهيو، تان جو وٽس ڪوبه مال نه بچيو.

جڏهن ابليس ڏٺو ته سندس مال ختم ڪري ڇڏيو آهي، تڏهن آسمان تي چڙهي چيائين: «اي منهنجا معبود، ايوب سمجهي ٿو ته تون کيس اولاد جي ذريعي خوشحال رکيو آهي، تنهنڪري کيس مال به ڏيندين. ڇا تون مون کي سندس اولاد تي وس ڏيندين؟ اها اهڙي مصيبت آهي، جنهن کي مردن جون دليون برداشت نه ڪنديون.» الله تعالى فرمايو: «وڃ، مون توکي سندس اولاد تي وس ڏنو آهي.»

الله جو دشمن تڪڙو هيٺ لهي، ايوب جي اولاد وٽ پهتو، جيڪي پنهنجي محل ۾ هئا. هو انهن کي لوڏي ٿو رهيو، تان جو محل جا بنياد ڊهي پيا. پوءِ ديوارن کي هڪ ٻئي سان ٽڪرائڻ لڳو ۽ ڪاٺين ۽ پٿرن سان کين هڻڻ لڳو. جڏهن کين هر طرح سان زخمي ڪري چڪو، تڏهن محل کي مٿي کڻي اونڌو ڪري ڇڏيائين، جنهن ڪري اهي مٿن ڀر ڪريا.

پوءِ استاد جي صورت ۾ ايوب وٽ آيو. سندس منهن زخمي هو ۽ رت ۽ دماغ وهي رهيو هو. هن ٻڌايو: «جيڪڏهن تون ڏسين ها ته تنهنجا پٽ ڪيئن عذابيا ويا ۽ اونڌا ڪيا ويا، سندن مٿن تان رت ۽ دماغ وهي رهيو هو؛ سندن پيٽ ڪيئن چيرجي ويا ۽ آنڊا ڪيئن پکڙجي ويا، ته تنهنجي دل ٽٽي پوي ها.» هو اهڙيون ڳالهيون ڪندو رهيو، تان جو ايوب جو دل نرم ٿيو، هو روئڻ لڳو، مٽيءَ جي مٺ کڻي پنهنجي مٿي تي وڌائين ۽ چيائين: «ڪاش، منهنجي ماءُ مون کي ڄڻيو ئي نه هجي ها.»

ابليس انهيءَ موقعي مان فائدو وٺي خوشيءَ سان تڪڙو آسمان تي چڙهي ويو، ڇاڪاڻ ته ايوب بي صبري ڏيکاري هئي. پر ايوب جلد ئي پاڻ سنڀالي، سمجهه ۾ آيو ۽ استغفار ڪيائين. ملائڪن سندس توبه جي خبر کڻي مٿي چڙهيا. سندس توبه الله وٽ پهچي وئي، جيڪو ان کان اڳ ئي چڱيءَ طرح ڄاڻندڙ هو.

ابليس ذليل ٿي بيٺو ۽ چيائين: «اي منهنجا معبود، ايوب لاءِ مال ۽ اولاد جي مصيبت آسان هئي، ڇو ته هو سمجهي ٿو ته تون کيس پاڻ سان سلامت رکيو آهي، تنهنڪري مال ۽ اولاد کيس وري موٽائيندين. ڇا تون مون کي سندس جسم تي وس ڏيندين؟» الله عزوجل فرمايو: «وڃ، مون توکي سندس جسم تي وس ڏنو، پر سندس زبان ۽ دل تي توکي ڪو اختيار ناهي.» الله عزوجل سندس حال کان چڱيءَ طرح واقف هو ۽ ابليس کي مٿس وس رڳو مٿس رحمت ڪرڻ لاءِ ڏنو هو، ته جيئن سندس ثواب وڏو ٿئي ۽ صبر ڪندڙن لاءِ عبرت ۽ عبادت ڪندڙن لاءِ نصيحت بڻجي، ۽ هر مصيبت ۾ مبتلا ماڻهو سندس صبر ۽ ثواب جي اميد ۾ سندس پيروي ڪن.

الله جو دشمن جلدي هيٺ لٿو ۽ ايوب کي سجدي ۾ ڏٺائين. سندس مٿو کڻڻ کان اڳ ئي جلدبازيءَ سان منهن واري پاسي کان اچي، سندس نڪ ۾ ڦوڪ ڏنائين. ان جي شعلن سان سندس جسم باهه وانگر ٿي ويو. مٿي کان پيرن تائين رڍن جي ٿڻن جهڙا ڦڙا ۽ ڦٽ نڪري آيس.

کيس خارش ٿي، تنهنڪري ناخنن سان ايترو کنهيائين جو اهي سڀ ڪري پيا. پوءِ ٿلهي اوني ڪپڙي سان کنهيائين، تان جو چمڙي ڪٽي پيس؛ پوءِ ٺڪر ۽ کهرا پٿر کڻي کنهيائين، ايتري تائين جو سندس گوشت زخمي ٿي، ڦاٽي، رنگ بدلائي ۽ بدبودار ٿي ويو. ڳوٺ وارن کيس ٻاهر ڪڍي ڇڏيو ۽ ڪچري واري جاءِ تي رکي ڇڏيائونس، جتي سندس لاءِ ڇپرو ٺاهيائون. سندس زال رحمت بنت افراثيم بن يوسف بن يعقوب کان سواءِ سڀني مخلوق کيس ڇڏي ڏنو. هوءَ سندس ضرورتون کڻي وٽس ايندي ۽ سندس ڀرسان رهندي هئي.

جڏهن سندس ٽن دوستن، يقن، يلدد ۽ صافر، ڏٺو ته الله کيس آزمائش ۾ وڌو آهي، تڏهن هن تي الزام هڻي کيس ڇڏي ڏنائون، جيتوڻيڪ هنن پنهنجو دين نه ڇڏيو هو. آزمائش ڊگهي ٿيڻ تي اهي وٽس آيا، مٿس ملامت ڪرڻ لڳا ۽ چيائون: «ان گناهه کان الله وٽ توبه ڪر، جنهن جي سزا توکي ملي آهي.» انهن سان گڏ هڪ ننڍي عمر جو ڇوڪرو به هو، جنهن ايوب تي ايمان آندو ۽ کيس سچو ڄاتو هو. هن چيو: «اي پوڙها، اوهان ڳالهائي چڪا آهيو ۽ عمر جي لحاظ کان ڳالهائڻ جا وڌيڪ حقدار به اوهين هئا؛ پر اوهان پنهنجي ڳالهه کان وڌيڪ سٺي ڳالهه، پنهنجي راءِ کان وڌيڪ درست راءِ ۽ پنهنجي عمل کان وڌيڪ سهڻو عمل ڇڏي ڏنو آهي.

ايوب جو اوهان تي حق ۽ ذمو اوهان جي بيان کان به وڌيڪ آهي. اي پوڙها، ڇا اوهان ڄاڻو ٿا ته اوهان ڪنهن جو حق گهٽايو، ڪنهن جي حرمت ڀڃي، ۽ ڪهڙي ماڻهوءَ تي عيب ۽ الزام هنيو؟ ڇا اوهان کي خبر ناهي ته ايوب الله جو نبي، سندس مخلوق مان چونڊيل ۽ پنهنجي زماني تائين زمين جي ماڻهن مان پاڪ ٿيل هو؟ ڇا اوهان کي خبر ناهي، ۽ الله اوهان کي سندس معاملي بابت اهو نه ٻڌايو آهي، ته الله کيس نعمتون ڏيڻ کان پوءِ اڄ تائين سندس ڪنهن ڳالهه تي ناراض ٿيو هجي؟

نه اوهان ڄاڻو ٿا ته الله کيس ڏنل عزت مان ڪا شيءِ کسي آهي، ۽ نه اهو ته اوهان سان گڏ رهڻ جي سڄي عرصي ۾ ايوب الله بابت ڪوڙ چيو هجي. جيڪڏهن آزمائش سبب اوهان جي نظر ۾ سندس قدر گهٽيو آهي ته اوهان ڄاڻو ٿا ته الله مؤمنن، سچن، شهيدن ۽ نيڪ ماڻهن کي آزمائي ٿو. انهن جي آزمائش ان ڳالهه جو ثبوت ناهي ته الله انهن کان ناراض آهي يا کين گهٽ سمجهي ٿو؛ بلڪه اها سندن لاءِ عزت ۽ چونڊ آهي. جيڪڏهن ايوب الله وٽ ان مرتبي تي نه به هجي ها، تڏهن به هو اوهان جو اهڙو ڀاءُ آهي، جنهن سان صحبت جي ڪري محبت ڪئي اٿوَ.

پوءِ ڪنهن نرم دل ماڻهوءَ لاءِ اهو مناسب ناهي ته آزمائش وقت پنهنجي ڀاءُ کي ڇڏي ڏئي، مصيبت جو طعنو هڻي يا اهڙي ڳالهه تي عيب لڳائي جنهن جي کيس خبر ناهي. کيس گهرجي ته مٿس رحم ڪري، ساڻس روئي، سندس لاءِ بخشش گهري، سندس ڏک تي ڏک ڪري ۽ کيس سٺي راهه ڏيکاري. جيڪو اهو نه ڄاڻي، سو نه نرم دل آهي ۽ نه سڌي رستي وارو. اي پوڙها، الله کان ڊڄو!

الله جي عظمت، سندس جلال ۽ موت جي ياد اوهان جون زبانون بند ڪرڻ ۽ دليون ٽوڙڻ لاءِ ڪافي آهي. ڇا اوهان کي خبر ناهي ته الله جا اهڙا ٻانها آهن، جن کي الله جو خوف خاموش ڪري ڇڏي ٿو، نه ڪي گونگا يا ڳالهائڻ کان لاچار هئڻ سبب؟ اهي نهايت فصيح، ڳالهائڻ ۾ ماهر، شريف ۽ الله کي ڄاڻندڙ آهن. پر جڏهن الله جي عظمت جو ذڪر ٿيندو آهي ته سندن زبانون بند ٿي وينديون، چمڙيون ڏڪي وينديون، دليون ڀڄي پونديون ۽ عقل حيران ٿي ويندو آهي، الله عزوجل جي تعظيم ۽ جلال سبب.

جڏهن هو ان حالت مان سنڀلندا آهن ته پاڪ عملن ۾ الله ڏانهن هڪ ٻئي کان اڳتي وڌڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. اهي پاڻ کي ظالمن ۽ خطاوارن ۾ شمار ڪندا آهن، جيتوڻيڪ پاڻ نيڪ ۽ بيگناهه هوندا آهن؛ پاڻ کي گهٽتائي ۽ ڪوتاهي ڪندڙن ۾ سمجهندا آهن، جيتوڻيڪ هو هوشيار ۽ طاقتور هوندا آهن.» ايوب چيو: «الله عزوجل ننڍي ۽ وڏي جي دل ۾ رحمت سان حڪمت پيدا ڪري ٿو. جڏهن اها دل ۾ ڄمي ٿي ته الله ان کي زبان تي ظاهر ڪري ٿو.

حڪمت عمر يا پوڙهائپ ۽ ڊگهي تجربي سبب نه ٿيندي آهي. جڏهن الله ڪنهن ٻانهي کي ننڍپڻ ۾ حڪمت ڏئي ٿو ته حڪمت وارن وٽ سندس مرتبو گهٽ نٿو ٿئي؛ اهي الله جي طرفان مٿس عزت جي نور کي ڏسن ٿا.» پوءِ ايوب انهن کان منهن موڙي پنهنجي پالڻهار ڏانهن متوجه ٿيو ۽ فرياد ڪندي، عاجزيءَ سان چيائين: «اي منهنجا پالڻهار، تو مون کي ڪهڙي شيءِ لاءِ پيدا ڪيو؟ ڪاش، جڏهن مون کي ناپسند ڪيئي ته پيدا ئي نه ڪرين ها!

ڪاش، مون کي خبر پوي ها ته مون ڪهڙو گناهه يا ڪهڙو ڪم ڪيو، جنهن سبب تنهنجو ڪرم وارو منهن مون کان ڦري ويو. ڪاش، تون مون کي ماري منهنجي عزت وارن ابن ڏاڏن سان ملائين ها؛ موت منهنجي لاءِ وڌيڪ مناسب هجي ها. ڇا مان مسافر لاءِ گهر، مسڪين لاءِ پناهه، يتيمن لاءِ سنڀاليندڙ ۽ بيواهن لاءِ سهارو نه هوس؟ اي منهنجا معبود، مان تنهنجو ٻانهو آهيان؛ جيڪڏهن مون ڀلائي ڪئي ته اها تنهنجي ئي مهرباني آهي، ۽ جيڪڏهن مون بڇڙائي ڪئي ته سزا تنهنجي هٿ ۾ آهي.

تو مون کي آزمائش جو نشانو ۽ فتني جو هدف بڻايو آهي. مون تي اهڙي مصيبت آئي آهي جو جيڪڏهن ان کي جبل تي رکين ها ته اهو به ان جو بار کڻڻ کان ڪمزور ٿي وڃي ها، پوءِ منهنجو ڪمزور جسم اهو ڪيئن کڻي؟ تنهنجي فيصلي مون کي ذليل ڪيو ۽ تنهنجي قدرت مون کي بيمار ڪري منهنجو جسم ڪمزور ڪري ڇڏيو. جيڪڏهن منهنجي سيني مان هيبت ڪڍي ۽ منهنجي زبان کولين ها ته جيئن مان پنهنجي صفائيءَ لاءِ ٻانهي جي جائز ڳالهه پوريءَ طرح چوان، ته مون کي اميد هئي ته تون منهنجي تڪليف دور ڪري ڇڏين ها.

پر تو مون کي پري اڇلايو ۽ مون کان منهن موڙيو؛ تون مون کي ڏسين ٿو پر مان توکي نٿو ڏسان، تون مون کي ٻڌين ٿو پر مان توکي نٿو ٻڌان. تون مون ڏانهن نهاريو نٿو جو مون تي رحم ڪرين، نه مون وٽ ويجهو آئين، نه مون کي پاڻ وٽ آندءِ، ته جيئن مان پنهنجو عذر پيش ڪريان، پنهنجي بيگناهي بيان ڪريان ۽ پنهنجو بچاءُ ڪريان.»

جڏهن ايوب اها ڳالهه ڪئي ۽ سندس ساٿي وٽس ويٺا هئا، تڏهن مٿن هڪ ڪڪر ڇانئجي ويو، ايتري قدر جو سندس ساٿين سمجهيو ته اهو دردناڪ عذاب آهي. پوءِ سڏ ٿيو: «اي ايوب، الله عزوجل فرمائي ٿو: مان تو وٽ اچي پهتو آهيان ۽ هميشه توکي ويجهو رهيو آهيان. اٿ، پنهنجو عذر پيش ڪر، پنهنجي بيگناهي بيان ڪر ۽ پنهنجو بچاءُ ڪر. پنهنجو ڪمر ٻڌ ۽ هڪ زوراور جيان بيهه، جيڪو ٻئي زوراور سان جهڳڙو ڪري.

جيڪڏهن تون ڪري سگهين ٿو ته مون سان جهڳڙو ڪر؛ مون سان جهڳڙو ته رڳو منهنجي جهڙي زوراور کي ئي ڪرڻ گهرجي. اي ايوب، تنهنجي نفس توکي اهڙي ڳالهه جي اميد ڏياري، جيڪا تنهنجي طاقت سان حاصل نه ٿي سگهي. تون ان وقت ڪٿي هئين، جڏهن مون زمين پيدا ڪري ان جا بنياد رکيا؟ ڇا تون مون سان گڏ هئين ۽ ان جي پاسن کي پکيڙي رهيو هئين؟

ڇا توکي خبر هئي ته مون ان جو ڪيترو اندازو مقرر ڪيو، يا ان جي ڪنارن کي ڪهڙي شيءِ تي رکيو؟ ڇا زمين تنهنجي فرمانبرداريءَ سان پاڻيءَ کي کنيو، يا تنهنجي حڪمت سبب زمين پاڻيءَ لاءِ پردو بڻي؟ تون ان وقت ڪٿي هئين، جڏهن مون آسمان کي هوا ۾ ڇت وانگر بلند ڪيو، جنهن کي نه مٿي ڪا رسي جهلي ٿي ۽ نه هيٺان ڪو ٿنڀو سهارو ڏئي ٿو؟ ڇا تنهنجي حڪمت ايتري هئي جو تون ان جي روشني هلائين، يا تارن کي سير ڪرائين، يا رات ۽ ڏينهن کي پنهنجي حڪم سان هڪ ٻئي پٺيان آڻين؟

تون ان وقت ڪٿي هئين، جڏهن مون نهرون وهرايون ۽ سمنڊن کي بند ڪيو؟ ڇا تنهنجي حڪمراني سمنڊ جي لهرن کي سندن حدن ۾ روڪي ٿي، يا تنهنجي قدرت حملن کي سندن مدت پوري ٿيڻ تي کولي ٿي؟ تون ان وقت ڪٿي هئين، جڏهن مون پاڻيءَ کي مٽيءَ تي وسايو ۽ اوچا جبل کڙا ڪيا؟ ڇا توکي خبر آهي ته انهن کي ڪهڙي شيءِ تي بيهاريم، ۽ ڪهڙي وزن سان توريم؟

ڇا تو وٽ اهڙو ٻانهن جو گز آهي جو انهن کي کڻي سگهين؟ ڇا توکي خبر آهي ته آسمان مان وسايل پاڻي ڪٿان آيو، ڪڪرن کي ڪهڙي شيءِ مان ٺاهيو ويو، برف جا خزانا ڪٿي آهن، ڳڙن جا جبل ڪٿي آهن، رات جو خزانو ڏينهن ۾ ڪٿي آهي، ۽ هوا جو خزانو ڪٿي آهي؟ وڻ ڪهڙي ٻوليءَ ۾ ڳالهائين ٿا؟ مردن جي جسمن ۾ عقل ڪنهن رکيو؟

ٻڌڻ ۽ ڏسڻ جا عضوا ڪنهن چيرا؟ ملائڪ سندس بادشاهت اڳيان ڪنهن کي فرمانبردار ڪيو، سرڪشن کي پنهنجي جلال سان ڪنهن مغلوب ڪيو، ۽ حڪمت سان رزق ڪنهن ورهايو؟» پوءِ الله پنهنجي قدرت جي اهڙين ڪيترين نشانين جو ذڪر ڪيو.

ايوب چيو: «اي منهنجا معبود، منهنجو مرتبو ننڍو آهي، منهنجي زبان، عقل ۽ سوچ سڀ ڪمزور ٿي ويا آهن؛ منهنجي طاقت هن معاملي لاءِ ڪافي ناهي، جيڪو تون مون اڳيان آندو آهي. اي منهنجا معبود، مون کي خبر آهي ته جيڪي ڪجهه تو بيان ڪيو، سو تنهنجي ئي هٿن جو ٺاهيل ۽ تنهنجي حڪمت جو انتظام آهي. ان کان به وڌيڪ ۽ عجيب شيون، جيڪڏهن تون چاهين ته ڪرين؛ ڪا شيءِ توکي عاجز نٿي ڪري ۽ ڪا ڳجهي ڳالهه توکان لڪل ناهي. جڏهن مون تي آزمائش آئي، تڏهن مون ڳالهائي ڇڏيو ۽ پنهنجي زبان تي وس نه رهيو؛ آزمائش ئي مون کي ڳالهائڻ تي آماده ڪيو.

ڪاش، زمين منهنجي لاءِ ڦاٽي پوي ها ته مان ان ۾ هليو وڃان ها ۽ پنهنجي پالڻهار کي ناراض ڪندڙ ڪا ڳالهه نه ڪريان ها. ڪاش، ان کان اڳ ئي سخت آزمائش ۾ ڏک سبب مري وڃان ها. مون تڏهن ڳالهايو، جڏهن پنهنجي عذر جي قبوليت جي اميد رکيم؛ ۽ تڏهن خاموش رهيس، جڏهن تنهنجي رحمت جي اميد رکيم. مون کان هڪ ڳالهه چُڪي وئي؛ هاڻي وري ائين نه ڪندس.

پنهنجو هٿ وات تي رکان ٿو، پنهنجي زبان کي چڪ پايان ٿو ۽ ڳل مٽيءَ تي رکان ٿو. اڄ توکان ئي تنهنجي پناهه گهران ٿو، سخت آزمائش کان تو وٽ امان گهران ٿو، تنهنڪري مون کي امان ڏي. تنهنجي عذاب کان فرياد ٿو ڪريان، تنهنڪري منهنجي فرياد ٻڌ. پنهنجي معاملي ۾ توکان مدد گهران ٿو، تنهنڪري منهنجي مدد ڪر.

توتي ڀروسو ڪريان ٿو، تنهنڪري منهنجي لاءِ ڪافي ٿيءُ. توسان چنبڙان ٿو، تنهنڪري منهنجي حفاظت ڪر. توکان بخشش گهران ٿو، تنهنڪري مون کي بخش. هاڻي اهڙو ڪو ڪم نه ڪندس جيڪو توکي ناپسند هجي.» الله تعالى فرمايو: «اي ايوب، منهنجو علم تنهنجي باري ۾ اڳواٽ جاري ٿي چڪو هو ۽ منهنجي رحمت منهنجي غضب کان اڳتي آهي.

مون توکي بخشيو ۽ تنهنجا گهرڀاتي ۽ مال، بلڪه انهن جيترا وڌيڪ، توکي واپس ڏنا آهن، ته جيئن تون منهنجي مخلوق لاءِ نشاني ۽ آزمائش وارن لاءِ عبرت، ۽ صبر ڪندڙن لاءِ تسلي بڻجين. پنهنجي پير سان ڌڪ هڻ؛ هي ٿڌو غسل ڪرڻ جو پاڻي ۽ پيئڻ جو پاڻي آهي. پنهنجي ساٿين جي طرفان قرباني ڪر ۽ انهن لاءِ بخشش گهر، ڇو ته انهن تنهنجي باري ۾ منهنجي نافرماني ڪئي آهي.» ايوب پير سان زمين تي ڌڪ هنيو، ته سندس لاءِ هڪ چشمو ڦاٽي نڪتو.

هو ان ۾ گهڙي غسل ڪيائين، پوءِ الله سندس سموري آزمائش دور ڪري ڇڏي. جڏهن ٻاهر نڪري ويٺو ته سندس زال پنهنجي بستري ۾ کيس ڳوليندي آئي، پر کيس نه ڏٺائين. هوءَ بيقرار ۽ پريشان ٿي اٿندي ويهندي رهي، پوءِ چيائين: «اي الله جا ٻانها، ڇا توکي ان آزمائش ۾ ورتل ماڻهوءَ جي خبر آهي، جيڪو هتي هوندو هو؟» هن پڇيو: «جيڪڏهن ڏسين ته سڃاڻي سگهندين؟»

هن چيو: «ها، مان کيس ڇو نه سڃاڻينديس؟» ايوب مرڪي چيو: «مان ئي اهو آهيان.» هن سندس مرڪ مان کيس سڃاتو ۽ کيس ڀاڪر پاتائين. ابن عباس چيو: عبدالله جي جان جنهن جي هٿ ۾ آهي، ان جو قسم، ايوب ۽ سندس زال ڀاڪر ۾ ئي هئا ته سندن سمورو مال ۽ اولاد وٽان گذريو.

اهو الله تعالى جو فرمان آهي: «۽ ايوب کي، جڏهن هن پنهنجي پالڻهار کي سڏيو: مون کي ڏک پهتو آهي...»

ايوب جي دعا جي وقت، ان جو سبب ۽ آزمائش جي مدت بابت اختلاف ڪيو ويو آهي. ابن شهاب انس کان مرفوع روايت ۾ بيان ڪيو ته ايوب ارڙهن سال آزمائش ۾ رهيو. وهب چيو: ايوب ٽي سال آزمائش ۾ رهيو، هڪ ڏينهن به وڌيڪ نه. ڪعب چيو: ايوب ست سال، ست مهينا ۽ ست ڏينهن آزمائش ۾ رهيو.

حسن چيو: ايوب بني اسرائيل جي ڪچري واري جاءِ تي ست سال ۽ ڪجهه مهينا پيو رهيو. جانور مٿس هلندا هئا؛ رحمت کان سواءِ ڪو وٽس نه ايندو هو. هوءَ سچائيءَ سان ساڻس صبر ڪندي ۽ کاڌو کڻي ايندي هئي. جڏهن ايوب الله جي حمد ڪندو هو ته اها به حمد ڪندي هئي.

ايوب ان حالت ۾ به الله جي ذڪر ۽ سندس آزمائش تي صبر کان ڪڏهن نه ٿڪيو.

ابليس هڪ رڙ ڪئي، جنهن سان زمين جي ڪنڊ ڪڙڇ مان سندس لشڪر گڏ ٿي ويو. جڏهن اهي گڏ ٿيا ته هنن پڇيو: «تنهنجو ڏک ڪهڙو آهي؟» هن چيو: «هي ٻانهو مون کي عاجز ڪري ڇڏيو آهي. مون وٽ سندس مال ۽ اولاد نه ڇڏيو، پر هو وڌيڪ صبر ڪندو رهيو.

پوءِ مون کي سندس جسم تي وس ڏنو ويو، ته کيس ڦٽيل حالت ۾ ڪچري واري جاءِ تي ڇڏي ڏنم؛ رڳو سندس زال وٽس اچي ٿي. مون اوهان کان مدد گهري آهي، ته هن خلاف منهنجي مدد ڪريو.» انهن پڇيو: «تنهنجي اها مڪر واري چال ڪٿي وئي، جنهن سان تو اڳين ماڻهن کي هلاڪ ڪيو؟» هن چيو: «ايوب ۾ اهي سڀ چالون بيڪار ٿي ويون.

سو مون کي صلاح ڏيو.» هنن چيو: «آدم کي جنت مان ڪڍڻ وقت تون وٽس ڪهڙي رستي کان پهتو هئين؟» هن چيو: «سندس زال جي رستي کان.» هنن چيو: «ته ايوب جي زال وٽان وڃ، ڇو ته هو زال جي ڳالهه نٿو ٽاري سگهي ۽ کانئس سواءِ ڪو به وٽس نٿو اچي.»

ابليس چيو: «اوهان درست چيو.» هو ايوب جي زال وٽ ويو، جيڪا خيرات ڏئي رهي هئي، ۽ هڪ اهڙي مرد جي شڪل اختيار ڪيائين، جيڪو انسانن جهڙو نه هو؛ قد، جسم ۽ حسن ۾ وڏو، ۽ اهڙي سواريءَ تي سوار، جيڪا ماڻهن جي سوارين جهڙي نه هئي، بلڪه عظيم، شان واري ۽ مڪمل هئي. هن پڇيو: «تون هن آزمائش ۾ ورتل ماڻهو ايوب جي زال آهين؟» هن چيو: «ها.»

هن پڇيو: «ڇا تون مون کي سڃاڻين ٿي؟» هن چيو: «نه.» هن چيو: «مان زمين جو معبود آهيان. تنهنجي مڙس سان جيڪو ڪجهه ڪيو اٿم، سو مون ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته هو آسمان جي معبود جو ٻانهو بڻيو ۽ مون کي ڇڏي ڏنائين، جنهن ڪري مون کي ڪاوڙ آئي.

جيڪڏهن هو مون کي هڪ سجدو ڪري ته مان اوهان جو مال ۽ اولاد سڀ موٽائي ڏيان، ڇو ته اهي مون وٽ آهن.» پوءِ هن کيس انهيءَ واديءَ ۾ اهي سڀ شيون ڏيکاريون، جتي ساڻس ملاقات ڪئي هئائين. وهب چيو: مون ٻڌو آهي ته هن کيس چيو هو: «جيڪڏهن تنهنجو مڙس کاڌو کائي ۽ الله جو نالو نه وٺي ته هن جي آزمائش دور ٿي ويندي.» الله بهتر ڄاڻي ٿو.

ڪن ڪتابن ۾ آهي ته ابليس کيس چيو: «تون مون کي سجدو ڪر ته مان مال ۽ اولاد موٽائي ڏيان ۽ تنهنجي مڙس کي عافيت ڏيان.» هوءَ ايوب وٽ موٽي آئي ۽ کيس ٻڌايائين. هن چيو: «الله جو دشمن تو وٽ آيو آهي ته توکي تنهنجي دين کان ڦيرائي.» پوءِ قسم کاڌائين ته صحتياب ٿيڻ تي زال کي سؤ ڪوڙا هڻندو.

ان موقعي تي چيائين: «مون کي ڏک پهتو آهي» ــ يعني ابليس جي ان لالچ سبب ته سندس زال کيس سجدو ڪري، ۽ کيس ۽ ايوب کي ڪفر ڏانهن سڏڻ سبب.

پوءِ الله عزوجل ايوب جي زال تي رحم ڪيو، ڇاڪاڻ ته هوءَ آزمائش ۾ ساڻس گڏ صبر ڪندي رهي. الله سندس مشڪل آسان ڪرڻ ۽ ايوب جي قسم کي پورو ڪرائڻ گهريو. تنهنڪري کيس حڪم ڏنائين ته سؤ ننڍين ڪاٺين جو هڪ ٻڪرو کڻي، هڪ ئي ڌڪ سان کيس هڻي ۽ قسم نه ڀڃي. الله تعالى فرمايو: «پنهنجي هٿ ۾ ڪاٺين جو ٻڪرو وٺ، پوءِ ان سان هڻ ۽ قسم نه ڀڃ» (ص: 44).

روايت آهي ته ابليس هڪ صندوق ٺاهي، ان ۾ دوائون رکي، ماڻهن جو علاج ڪرڻ لاءِ سندس زال جي رستي تي ويهي رهيو. ايوب جي زال وٽان لنگهندي کانئس پڇيو: «منهنجو هڪ بيمار آهي، ڇا تون ان جو علاج ڪندين؟» هن چيو: «ها، پر منهنجي ڪا گهر نه آهي، سواءِ ان جي ته جڏهن هو صحتياب ٿئي ته چوي: تون مون کي شفا ڏني.» هن اها ڳالهه ايوب کي ٻڌائي.

ايوب چيو: «اهو ابليس آهي، جنهن توکي فريب ڏنو آهي.» هن قسم کاڌو ته الله کيس شفا ڏني ته زال کي سؤ ڪوڙا هڻندو.

وهب ۽ ٻين چيو: ايوب جي زال ماڻهن وٽ ڪم ڪندي ۽ سندس روزي کڻي ايندي هئي. جڏهن آزمائش ڊگهي ٿي ۽ ماڻهو بيزار ٿي ويا ته ڪنهن به کيس ڪم نه ڏنو. هڪ ڏينهن کيس کارائڻ لاءِ ڪجهه نه مليو، تنهنڪري مٿي جي وارن جو هڪ حصو ڪٽي، هڪ مانيءَ جي ٽڪري جي عيوض وڪڻيائين ۽ اها ايوب وٽ کڻي آئي. هن پڇيو: «تنهنجا وار ڪٿي آهن؟»

هن ٻڌايو ته ڇا ٿيو هو. تڏهن چيائين: «مون کي ڏک پهتو آهي.» ڪن ماڻهن چيو: هن اها ڳالهه تڏهن ڪئي، جڏهن ڪيڙا سندس دل ۽ زبان تائين پهتا ۽ کيس ڊپ ٿيو ته الله جي ذڪر ۽ فڪر کان غافل ٿي ويندو. حبيب بن ابي ثابت چيو: هن الله کان تڪليف دور ڪرڻ جي دعا تڏهن ڪئي، جڏهن ٽي ڳالهيون ٿيون.

پهرين، ٻه دوست سندس خبر ٻڌي وٽس آيا. سندس اکين کان سواءِ ڪجهه به باقي نه هو ۽ هنن وڏي تڪليف ڏٺي. چيائون: «جيڪڏهن توکي الله وٽ ڪا منزلت هجي ها ته هيءَ مصيبت توتي نه اچي ها.» ٻي ڳالهه اها ته سندس زال کاڌو گهريو، پر کيس کارائڻ لاءِ ڪجهه نه مليو، تنهنڪري هن پنهنجي وارن جي چوٽي وڪڻي، کاڌو وٺي آئي.

ٽين ڳالهه اها ته ابليس چيو: «مان سندس علاج ڪندس، پر شرط اهو آهي ته هو چوي: تون مون کي شفا ڏني.» ڪن چيو: ابليس کيس وسوسو وڌو ته تنهنجي زال زنا ڪيو آهي؛ تڏهن هن سندس چوٽي ڪٽي ڇڏي. ان وقت سندس صبر ختم ٿيو، تنهنڪري دعا گهري ۽ قسم کاڌائين ته زال کي سؤ ڪوڙا هڻندو. ٻيا چون ٿا ته سندس مطلب هو: «دشمنن جي خوش ٿيڻ ۽ ٺٺولي ڪرڻ سبب مون کي ڏک پهتو آهي.»

روايت آهي ته کانئس پڇيو ويو: «تنهنجي آزمائش ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏکي ڳالهه ڪهڙي هئي؟» چيائين: «دشمنن جي ٺٺولي.» ۽ چيو وڃي ٿو ته هن اها ڳالهه تڏهن ڪئي، جڏهن سندس ران تان هڪ ڪيڙو ڪري پيو. هن ان کي واپس پنهنجي جاءِ تي رکندي چيو: «کاءُ، الله مون کي تنهنجو کاڌو بڻايو آهي.»

پوءِ ڪيڙي اهڙو ڏنگ هنيو، جنهن جو درد سندس سموري آزمائش جي ڪيڙن جي ڏنگڻ کان وڌيڪ هو.

جيڪڏهن چيو وڃي ته الله کيس صبر ڪندڙ سڏيو، جڏهن ته هن «مون کي ڏک پهتو آهي» ۽ «شيطان مون کي تڪليف ۽ عذاب پهچايو آهي» (ص: 41) چئي شڪايت ۽ بي صبري ظاهر ڪئي، ته جواب آهي: هي شڪايت ناهي، بلڪه دعا آهي؛ ان جو دليل الله تعالى جو فرمان آهي: «پوءِ اسان سندس دعا قبول ڪئي.» ان کان سواءِ، بي صبري تڏهن ٿيندي آهي جڏهن مخلوق اڳيان شڪايت ڪئي وڃي. الله عزوجل اڳيان شڪايت ڪرڻ بي صبري ۽ صبر ڇڏي ڏيڻ ناهي، جيئن يعقوب چيو: «مان پنهنجي ڏک ۽ غم جي شڪايت رڳو الله وٽ ڪريان ٿو» (يوسف: 86). سفيان بن عيينه چيو: اهڙيءَ طرح، جيڪو ماڻهو ماڻهن اڳيان شڪايت ڪري، پر الله جي فيصلي تي راضي هجي، تنهن کي به بي صبر نه چئبو.

جيئن روايت آهي ته جبرائيل نبي صلى الله عليه وسلم جي بيماريءَ ۾ وٽس آيو ۽ پڇيائين: «توهان پاڻ کي ڪيئن ٿا محسوس ڪريو؟» پاڻ فرمايائون: «مان ڏک ۾ ۽ تڪليف ۾ آهيان.» ۽ جڏهن عائشه چيو: «هاءِ منهنجو مٿو!» ته پاڻ فرمايائون: «نه، هاءِ منهنجو مٿو!»