نەخۆشی، ئارامی و میهرەبانیی خوا

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

واتە: بەندە و پێغەمبەرەکەمان، ئەیوب، بیر بکەرەوە؛ بە ستایش و ڕێزەوە، پایە و پلەی بەرز بکەرەوە؛ ئەو کاتەی بە تاقیکردنەوەیەکی سەخت تاقی کرایەوە. بینییان کە ئارامگر و ڕازی بە قەزای خوایە. ئەوەش بەم شێوەیە بوو کە شەیتان بە فەرمانی خوا، بۆ تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوەی ئیمانی، دەسەڵاتی بەسەر جەستەیدا درا؛ شەیتان لە جەستەیدا فووی کرد، جا برین و قورحەی گەورەی تێدا دروست بوو و ماوەیەکی درێژ بەو حاڵەوە مایەوە. تاقیکردنەوەکەی سەختتر بوو؛ خێزانەکەی مردن و سامانەکەی لەدەست چوو.

لەو کاتەدا پاڕایەوە لە پەروەردگاری: «پەروەردگارم، زیان و نەخۆشی پێم گەیشتووە، و تۆ بەزەییترین بەزەییکەرانی»؛ بە باسکردنی حاڵی خۆی پاڕایەوە لە خوا، کە زیان و ناخۆشی بە تەواوی گەیشتبووە ئەو.

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

خواى گەورە باسی ئەوە دەکات کە چی بەڵا و تاقیکردنەوەیەک بە ئەیوب ـ سەلامی خوای لێ بێت ـ هات، لە سامان و منداڵ و لەشی. ئەویش ئەوە بوو کە ئاژەڵ و ماڵات و کێڵگەی زۆری هەبوو، منداڵی زۆر و ماڵی خۆش و گونجاوی هەبوو. پاشان لە هەموو ئەوانە تاقی کرایەوە و هەمووی لەدەست چوو، پاشان لە لەشی تاقی کرایەوە؛ دەگوترێت تووشی خۆرە بوو لە تەواوی لەشی، و هیچ ئەندامێکی تەندروستی بۆ نەما، جگە لە دڵ و زمانەکەی، کە بەو دووانەوە یادی خوای گەورەی دەکرد. تا ئەوەی هاونیشتەکانیشی بێزاریان لێی بوو، و لە گۆشەیەکی شارەکەدا بە تەنیا جێگیر کرا.

لە خەڵک کەس نەما کە دڵی پێی بسووتێت، جگە لە ژنەکەی، ئەویش کاری ئەوی ڕادەپەڕاند. دەگوترێت پێویستییەکانی زۆر بوو، بۆیە بۆ ئەوەی خزمەتی بکات، خزمەتی خەڵکی دەکرد. پێغەمبەر ـ صلی الله علیه وسلم ـ فەرموویەتی: «سەختترین تاقیکردنەوە بۆ پێغەمبەرانە، پاشان بۆ چاکان، پاشان بۆ ئەوەی لەوانەی پێش خۆی خێرترە، بە پێی پلەی خۆی». لە فەرموودەیەکی دیکەشدا هاتووە: «مرۆڤ بە پێی ئاستی ئایینەکەی تاقی دەکرێتەوە؛ ئەگەر لە ئایینەکەیدا بەهێز و بەردەوام بێت، بەڵاکەی بۆ زیاد دەکرێت».

پێغەمبەری خوای ئەیوب ـ سەلامی خوای لێ بێت ـ لە بەرگەگرتنی بەڵادا لە ئاستێکی زۆر بەرزدا بوو، و لەو بارەیەوە نموونەی پێ دەهێنرێت.

یزید کوڕی میسەرە دەڵێت: کاتێک خوا ئەیوبی ـ سەلامی خوای لێ بێت ـ بە لەدەستدانی خێزان و سامان و منداڵ تاقی کردەوە و هیچ شتێکی بۆ نەما، بە باشترین شێوە یادی خوای کرد، پاشان گوتی: «سوپاس و ستایش بۆ تۆ، ئەی پەروەردگاری پەروەردگاران؛ تۆ چاکەت لەگەڵم کرد، سامان و منداڵت پێدام. هیچ بەشێک لە دڵم نەما کە ئەو شتانە تێیدا نەچووبن. هەمووت لێ سەندمەوە و دڵمت بەتاڵ کردەوە، هیچ شتێک لە نێوان من و تۆدا ڕێگر نییە. ئەگەر دوژمنم ئیبلیس بزانێت تۆ چی کردووتە، پێم حەسوودی دەبات».

گوتی: ئیبلیس لەوە زۆر ناڕەحەت بوو. ئەیوب ـ سەلامی خوای لێ بێت ـ هەروەها گوتی: «پەروەردگارا، تۆ سامان و منداڵت پێدام، بەڵام هیچ کەسێک لەبەردەرگام نەوەستاوە و سکاڵای لێم نەکردووە بەهۆی ستەمێکەوە کە کردبێتم؛ تۆش ئەوە دەزانیت. هەروەها جێخەو بۆم ڕادەخرا، بەڵام بەجێم دەهێشت و بە خۆمم دەگوت: ئەی نەفس، تۆ بۆ ئەوە نەخوڵقاویت کە لەسەر جێخەوەکان بخەویت؛ من ئەوەم بەجێهێشت تەنها بۆ داوای ڕەزامەندی تۆ». ئەم ڕیوایەتەی ئیبن ئەبی حاتم گێڕاوەتەوە.

لە هەواڵەکانی وەهب کوڕی مونەببه‌دا چیرۆکێکی درێژ باس کراوە، ئیبن جەریر و ئیبن ئەبی حاتم بە زنجیرەی گێڕانەوە لە ئەودا گێڕاویانەتەوە. چەندین لە مفسیرەکانی دواڕۆژیش باسیان کردووە، بەڵام ئێمە بەهۆی درێژییەکەیەوە وازی لێ دەهێنین. ڕیوایەت کراوە کە ماوەیەکی درێژ لە بەڵادا مایەوە. پاشان لەوەدا جیاوازییان کردووە کە چی هۆکار بوو ئەو دوعایەی کرد.

حەسەن و قەتادە گوتوویانە: ئەیوب ـ سەلامی خوای لێ بێت ـ حەوت ساڵ و چەند مانگ تاقی کرایەوە، لەسەر زبڵدانی نەوەی ئیسرائیل کەوتبوو، ئاژەڵەکان بە لەشیاندا تێدەپەڕین؛ ئینجا خوا بەڵاکەی لێ دوورخستەوە، پاداشتی گەورەی پێدا و بە باشی باسی کرد. وەهب کوڕی مونەببه‌ گوتوویەتی: سێ ساڵ لە بەڵادا مایەوە، نە کەمتر و نە زیاتر. سەدی گوتوویەتی: گۆشتی ئەیوب بەردەوام دادەڕژا تا تەنها پەی و ئێسکەکانی مابوونەوە. ژنەکەی خزمەتی دەکرد و خواردنی بۆ دەهێنا.

کاتێک نەخۆشییەکەی درێژ بوو، ژنەکەی پێی گوت: «ئەی ئەیوب، ئەگەر لە پەروەردگارت دوعا بکەیت تا بەڵاکەت لێ دوور بخاتەوە؟» گوتی: «حەفتا ساڵ بە تەندروستی ژیاوم؛ ئایا زۆرە بۆ خوا ئەوەندەیەکی دیکە بەرگە بگرم؟» ژنەکەی بێتاقەت بوو و چووە دەرەوە، و بۆ خەڵکی کاری دەکرد و بەرامبەر پارە وەردەگرت، پاشان ئەوەی بەدەستی دەهێنا بۆ ئەیوبی دەهێنا و خواردنی پێ دەدا.

ئیبلیس چوو بۆ لای دوو پیاو لە فەلەستین کە هاوڕێ و برا بوون. هاتە لایان و گوتی: «براکەتان ئەیوب تووشی ئەم بەڵایە بووە». پاشان گوتی: «بڕۆن سەردانی بکەن و لەگەڵ خۆتان شەرابی خاکەکەتان بهێنن؛ ئەگەر لێی بخوات چاک دەبێتەوە». ئەوانیش چوون بۆ لای.

کاتێک ئەیوبیان بینی، گریان. ئەیوب گوتی: «ئێوە کێن؟» گوتیان: «ئێمە فلان و فلانین». پێشوازی لێیان کرد و گوتی: «بەخێربێن، ئەو کەسانەی لە کاتی بەڵادا دڵم ناخۆش ناکەن». ئەوان گوتیان: «ئەی ئەیوب، لەوانەیە شتێکت بە نهێنی کردبێت و شتێکی دیکەت پیشان دابێت؛ بۆیە خوا تاقی کردوویتەوە».

ئەیوب سەری بەرز کردەوە بۆ ئاسمان و گوتی: «ئەو دەزانێت، هیچ شتێکم نەکردووە کە بە شێوەیەکی دیکە پیشانم دابێت. بەڵکو پەروەردگارم تاقیم دەکاتەوە تا بزانێت ئایا خۆڕاگر دەبم یان بێتاقەت». ئەوان پێیان گوت: «ئەی ئەیوب، لە شەرابەکەمان بخۆ، چونکە ئەگەر لێی بخۆیت چاک دەبیتەوە». ئەیوب تووڕە بوو و گوتی: «ئەو خراپەکارە هاتووەتانە لاتان و فەرمانی بەوە کردوون؟

قسە و خواردن و خواردنەوەتان لەسەرم حەرامە». ئەوان لای ئەویان جێهێشت.

ژنەکەی چووە دەرەوە بۆ ئەوەی بۆ خەڵک کار بکات. نانی بۆ خێزانێک دروست کرد کە منداڵێکیان هەبوو، نانێکی گەردی بۆیان دانا. کوڕەکەیان خەوتبوو و حەزیان نەکرد بە خەبەری بهێننەوە، بۆیە ئەو نانەیان پێ بەخشێت. ژنەکە نانەکەی بۆ ئەیوب هێنا.

ئەیوب نەیناسی و گوتی: «پێشتر ئەم نانەت بۆ نەدەهێنام؛ ئەمڕۆ چی ڕوویداوە؟» ژنەکە هەواڵەکەی پێ گوت. ئەیوب گوتی: «لەوانەیە منداڵەکە بە خەبەر هاتبێتەوە و داوای نانەکەی کردبێت، بەڵام نەیدۆزیبێتەوە و بۆ خێزانەکەی بگریێت، و هیچ شتێکی دیکەیان قبوڵ نەکات». ژنەکە گوتی: «خوا بە ئەیوب ڕەحم بکات»، و نانەکەی پێدا و گەڕایەوە.

پاشان ئیبلیس بە شێوەی پزیشکێک هاتە لای، و پێی گوت: «نەخۆشیی هاوسەرەکەت زۆر درێژ بووەتەوە. ئەگەر دەیەوێت چاک ببێتەوە، با مێشێک بگرێت و بە ناوی بوتی فلان هۆز سەری ببڕێت، ئەوسا چاک دەبێتەوە و دواتر تاوەس دێنێت». ژنەکە ئەوەی بۆ ئەیوب باس کرد. ئەیوب گوتی: «ئەو خراپەکارە هاتووەتە لات».

پاشان بەڵێنی بە خوا دا کە ئەگەر چاک بووەوە، سەد قامچی لێی بدات. ژنەکەی چوو بۆ ئەوەی بۆی کار بکات، بەڵام ڕزق و ڕۆزی لێ قەدەغە کرا؛ هیچ خێزانێک نەیدەویست بەکاری بگرێت. کاتێک ئەو بارودۆخەی لێ سەخت بوو و لە برسێتیی ئەیوب ترسا، بەشێک لە قژی خۆی لێ کردەوە و فرۆشتی بە کچێک لە کچەکانی خێزانە دەوڵەمەندەکان. ئەوانیش خواردنی خۆش و زۆریان پێدا، ئەو خواردنەی بۆ ئەیوب هێنا.

کاتێک ئەیوب بینی، نەیناسی و گوتی: «ئەمەت لە کوێوە هێناوە؟» گوتی: «بۆ کەسانێکم کار کرد و ئەوانیش خواردنیان پێدام». ئەیوب لێی خوارد. ڕۆژی دواتر چوو بۆ ئەوەی کار بکات، بەڵام نەیدۆزییەوە؛ جارێکی دیکە قژی لێ کردەوە و فرۆشتی بەو کچە، ئەویش لەو خواردنەی پێدا.

ژنەکە خواردنەکەی بۆ ئەیوب هێنا. ئەیوب گوتی: «سوێند بە خوا، نایخۆم تا بزانم لە کوێوە هاتووە». ژنەکە پەردەکەی لەسەر لابرد. کاتێک ئەیوب سەری تراشراوی بینی، بە توندی تووڕە بوو. لەو کاتەدا دوعای بۆ خوای گەورە کرد: «أني مسني الضر وأنت أرحم الراحمين» [بەڕاستی زیان و ئازار گەیشتووم، و تۆش بەخشندەترین بەخشندەکانیت].

ئیبن ئەبی حاتم گوتی: باوکم بۆمانی گێڕایەوە، موسا کوڕی ئیسماعیل بۆمانی گێڕایەوە، حەمماد بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو عیمران جەونی لە نوفی بەکالییەوە گێڕایەوە: ئەو شەیتانەی کە بە ئەیوبدا هاتبوو، ناوی «سەوت» بوو. گوتی: ژنی ئەیوب پێی دەگوت: «لە خوا داوا بکە چاکت بکاتەوە»، بەڵام ئەیوب دوعای نەدەکرد، تا کۆمەڵێک لە نەوەی ئیسرائیل بە لایدا تێپەڕین. یەکێکیان بەوی دیکەی گوت: «ئەو بەڵایەی ئەیوبی تووش بووە، تەنها بەهۆی گوناهێکی گەورەوەیە کە کردوویەتی». لەو کاتەدا گوتی: «پەروەردگارم، بەڕاستی زیان و ئازارم پێ گەیشتووە و تۆش بەخشندەترین بەخشندەکانیت».

هەروەها باوکم بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو سەلەمە بۆمانی گێڕایەوە، جەریر کوڕی حازم بۆمانی گێڕایەوە، لە عەبدوڵڵا کوڕی عوبەید کوڕی عومەیرەوە، کە گوتی: ئەیوب ـ سەلامی خوای لێ بێت ـ دوو برای هەبوو. ڕۆژێک هاتن، بەهۆی بۆنی ئەوەوە نەیانتوانی نزیکی ببنەوە، بۆیە لە دوورەوە وەستان. یەکێکیان بەوی دیکەی گوت: «ئەگەر خوا بزانایە لە ئەیوبدا هیچ خێرێک هەیە، ئەم بەڵایەی بەسەر نەدەهێنا». ئەیوب لە قسەکەیان زۆر خەمگین بوو، خەمێک کە هەرگیز بە هیچ شتێک ئەوەندە خەمگین نەبووبوو.

گوتی: «خوایە، ئەگەر تۆ دەزانیت من هەرگیز شەوێک بە تێری نەخەوتووم، لە کاتێکدا دەزانم کەسێک برسێتییە، ئەوە پشتڕاستم بکەرەوە». لە ئاسمانەوە پشتڕاست کرایەوە، لە کاتێکدا ئەوان گوێیان لێ بوو. پاشان گوتی: «خوایە، ئەگەر تۆ دەزانیت هەرگیز دوو جلەم نەبووە، لە کاتێکدا دەزانم کەسێک بێ‌جلییە، ئەوە پشتڕاستم بکەرەوە». لە ئاسمانەوە پشتڕاست کرایەوە، لە کاتێکدا ئەوان گوێیان لێ بوو.

پاشان گوتی: «خوایە، بە شکۆ و دەسەڵاتی تۆ سوێند...» پاشان کەوتە سوجدە و گوتی: «خوایە، بە شکۆ و دەسەڵاتی تۆ سوێند، هەرگیز سەرم هەڵناگرمەوە تا بەڵاکەم لێ دوور نەخەیتەوە». پێش ئەوەی بەڵاکەی لێ دوور بخرێتەوە سەری هەڵنەگرتەوە.

ئیبن ئەبی حاتم ئەم ڕیوایەتەی لە ڕێگایەکی دیکەوە بە شێوەی مرفوع [واتە بە پێغەمبەرەوە بەستراوە] بە نزیکەی ئەم دەقە گێڕاوەتەوە. گوتی: یونسی کوڕی عەبدولئەعلای بۆمانی گێڕایەوە، ئیبن وەهب بۆمانی گێڕایەوە، نافع کوڕی یەزید پێی ڕاگەیاندین، لە عوقەیلەوە، لە زوهرەوە، لە ئەنس کوڕی مالیکەوە، کە پێغەمبەری خوا ـ صلی الله علیه وسلم ـ فەرمووی: «بەڵای پێغەمبەری خوا ئەیوب هەژدە ساڵ بەردەوام بوو؛ خزم و بێگانە هەموویان وازیان لێهێنا، جگە لە دوو پیاو لە براکانی، کە نزیکترین براکانی بوون. ئەوان بەیانی و ئێواران سەردانی دەکرد. ڕۆژێک یەکێکیان بە هاوڕێکەی گوت: “بە خوا سوێند، ئەیوب گوناهێکی کردووە کە هیچ کەسێک لە جیهانیان نەیکردووە”.

هاوڕێکەی پێی گوت: “ئەو چییە؟” گوتی: “هەژدە ساڵە خوا ڕەحم و بەزەیی پێی نەکردووە و بەڵاکەی لێ دوور نەخستووەتەوە”. کاتێک چوونە لای، ئەو پیاوە خۆی نەگرت و ئەو قسەیەی پێی گوت. ئەیوب ـ سەلامی خوای لێ بێت ـ گوتی: “نازانم مەبەستت چییە، بەڵام خوا دەزانێت کە من بەسەر دوو پیاوێکدا تێدەپەڕیم کە مشتومڕیان دەکرد، ئەوان یادی خوا دەکرد؛ منیش دەگەڕامەوە ماڵەوە و کفارەتی بۆیان دەدامەوە، چونکە ناخۆشم دەزانی ناوی خوا بهێنن، مەگەر بە حەق”.

[ئەیوب] بۆ پێویستییەکانی دەچووە دەرەوە؛ کاتێک پێویستییەکەی جێبەجێ دەکرد، ژنەکەی دەستی دەگرت تا دەیگەیاندە شوێنی خۆی. ڕۆژێک درەنگی کرد، لە شوێنی خۆیدا وەحی بۆ ئەیوب هات: “پێت بە زەویدا بکێشە؛ ئەمەش حەمامێکی سارد و خواردنەوەیە”». ئەم فەرموودەیە بە شێوەی مرفوع زۆر نامۆیە.

ئیبن ئەبی حاتم گوتی: باوکم بۆمانی گێڕایەوە، موسا کوڕی ئیسماعیل بۆمانی گێڕایەوە، حەمماد بۆمانی گێڕایەوە، عەلی کوڕی زەید پێی ڕاگەیاندین، لە یوسف کوڕی مەهرانەوە، لە ئیبن عەبباسەوە، کە گوتی: خوا جلێکی بەهەشتی لەبەر ئەیوب کرد، ئەیوبیش لایەک چوو و دانیشت. ژنەکەی هات و نەیناسییەوە، پێی گوت: «ئەی بەندەی خوا، ئەو نەخۆشەی کە لێرە بوو چووە کوێ؟ لەوانەیە سەگەکان یان گورگەکان بردبێتی». ماوەیەک قسەی لەگەڵ کرد.

ئەیوب گوتی: «ئەی تۆ، من ئەیوبم!» ژنەکەی گوتی: «ئەی بەندەی خوا، گاڵتە بە من دەکەیت؟» گوتی: «من ئەیوبم؛ خوا لەشم بۆ گەڕاندووەتەوە». ئیبن عەبباس هەروەها گوتی: سامانی و منداڵەکانی بەرچاویان پێ گەڕێندرایەوە، و هەمانەندەی دیکەش لەگەڵیاندا.

وەهب کوڕی مونەببه‌ گوتی: خوا وەحی بۆ ئەیوب کرد: «خێزان و سامانەکەت و هەمانەندەی ئەوانم بۆ گەڕاندوویتەوە. بەو ئاوە خۆت بشۆ، چونکە چاکبوونەوەت تێدایە؛ بۆ هاوسەرەکەت قوربانییەک پێشکەش بکە و بۆ ئەوانیش داوای لێخۆشبوون بکە، چونکە لەبارەت بە تۆ فەرمانی منیان پێشێل کرد». ئیبن ئەبی حاتم ئەمەشی گێڕاوەتەوە.

هەروەها ئەبو زُرعە بۆمانی گێڕایەوە، عەمر کوڕی مەرزوق بۆمانی گێڕایەوە، هەممام بۆمانی گێڕایەوە، لە قەتادەوە، لە نەزر کوڕی ئەنسەوە، لە بەشیر کوڕی نەهیکەوە، لە ئەبو هورەیرەوە، لە پێغەمبەر ـ صلی الله علیه وسلم ـ کە فەرمووی: «کاتێک خوا ئەیوبی چاک کردەوە، بارانێک لە ملخە زێڕینەکان بەسەریدا باراند؛ ئەویش بە دەستی دەیگرتن و دەیخستە ناو جلەکەی». فەرمووی: «پێی گوترا: ئەی ئەیوب، ئایا تێر نابیت؟ گوتی: پەروەردگارم، کێ لە ڕەحمەتی تۆ تێر دەبێت؟» بنەڕەتی ئەم ڕیوایەتە لە سەحیحەینی [سەحیحی بوخاری و سەحیحی موسلیم]دا هاتووە، و لە شوێنێکی دیکەدا دێت.

[پاشان ئەو ژنە] چووە لای و ڕۆیشت تا گەیشتە پلەی ئەو کۆمەڵە؛ مەڕێکی ئەوان لێی دا و گوتی: «ئەی ئەیوبی هەڵەکار، نەفرەت لێت!» کاتێک سەرکەوتەوە، بینی منداڵەکە بە خەبەر هاتووەتەوە و داوای نانەکە دەکات، و بۆ خێزانەکەی دەگریێت؛ ...

تەفسیری بەغەوی

فەرموودەی خوای گەورە: «و ئەیوب، کاتێک پاڕایەوە لە پەروەردگاری»؛ واتە داوای لێکرد. وەهبی کوڕی مونەببەه گوتی: ئەیوب، سەلامی خوای لێ بێت، پیاوێک بوو لە ڕۆم، ئەیوبی کوڕی ئەمووس، کوڕی ڕازخ، کوڕی ڕۆم، کوڕی عیس، کوڕی ئیسحاق، کوڕی ئیبراهیم بوو. دایکی لە نەوەی لووتی کوڕی هاران بوو. خوای گەورە هەڵیبژارد، پێغەمبەرایەتی پێدا و دونیای بۆ فراوان کرد.

زەوییەکانی بەشنیە لە خاکی شام هەمووی هی ئەو بوو، دۆڵ و شاخەکانی. هەموو جۆرە ماڵ و سامانێکی لەوێ هەبوو؛ لە مانگا و وشتر و مەڕ و ئەسپ و گوێدرێژ، بەوەی هیچ پیاوێک لە ڕووی ئامادەیی و زۆرییانەوە لەو باشتر نەبوو. پێنج سەد کێڵگەی هەبوو، پێنج سەد بەندە کاریان تێدا دەکرد؛ هەر بەندەیەک ژن و منداڵ و سامانێکی هەبوو. بۆ هەر کێڵگەیەک کەرێک هەبوو کە ئامێرەکانی هەڵدەگرت، هەر کەرێکیش کرێکەی هەبوو لە دوو و سێ و چوار و پێنج کرێ و زیاتر.

خوای گەورە خێزان و منداڵی پیاو و ژنی پێ بەخشیبوو. پیاوێکی چاک و پارێزگار بوو، بە بەزەیی بە هەژارانەوە؛ هەژارانی خواردن دەدا، پشتیوانی بێوەژنان و هەتیوانی دەکرد، میوانی ڕێزی دەگرت و یارمەتی ڕێبوارانی دەدا. سوپاسگوزاری نیعمەتەکانی خوا بوو و مافی خوا جێبەجێ دەکرد. ڕێگری لە دوژمنی خوا، ئیبلیس، کردبوو لەوەی ئەوەی بە دەوڵەمەندان دەیکرد لێی بکات؛ واتە بە فریودان و بێئاگایی و سەرقاڵبوون بە کاروباری دونیا لە فەرمانی خوا دووری بخاتەوە، لەبەر ئەو دنیایەی تێیدا بوو.

سێ کەسیش لەگەڵی بوون کە باوەڕیان پێی هێنابوو و پەسەندیان دەکرد: پیاوێک لە خەڵکی یەمەن بە ناوی یەقەن، و دوو پیاو لە شارێک؛ یەکێکیان یەلدد و ئەویتریان سافەر ناویان بوو. ئەوان هەموویان تەمەنیان لە گەنجی تێپەڕیبوو.

ئیبلیس لە هیچ شتێک لە ئاسمانەکاندا ڕێگری نەکرابوو؛ هەر شوێنێکی دەویست لەواندا وەستایە. تا ئەو کاتەی خوا عیسای بەرزکردەوە، لە چوار ئاسمان ڕێگری لێکرا؛ کاتێکیش محەممەد، ﷺ، نێردرا، لە سێ ئاسمانی ماوەش ڕێگری لێکرا. ئیبلیس گوێی لە یەکتریگرتنی فریشتەکان بوو لەسەر ئەیوب، بە دروود ناردن و ستایشکردنی؛ ئەوەش کاتێک بوو خوا ناوی هێنا و ستایشی کرد. ئەم بارەی هەڵچوواند و حەسودیی لە دڵیدا پەیدا کرد.

بە خێرایی بەرەو ئاسمان چوو و لەو شوێنەی هەمیشە لێی دەوەستایە وەستا و گوتی: «پەروەردگارم، سەیری دۆخی بەندەکەت ئەیوبم کرد؛ دۆزیمەوە بەندەیەکە نیعمەتت پێبەخشیوە و سوپاسی تۆی کردووە، تەندروستت کردووە و ستایشی تۆی کردووە. ئەگەر تاقی بکەیتەوە بەوەی ئەوەی پێت داوە لێی بستێنیت، لەو سوپاسگوزاری و عیبادەتەی ئێستای دەگۆڕێت و لە فەرمانت دەردەچێت». خوای گەورە فەرمووی: «بڕۆ؛ بەسەر سامانەکەیدا دەسەڵاتم پێداویت».

دوژمنی خوا، ئیبلیس، خێرا هاتە خوارەوە بۆ زەوی. پاشان عەفریتەکانی جین و شەیتانە یاخیبووەکانی کۆکردەوە و پێی گوتن: «هێزتان چییە؟ چونکە دەسەڵاتم بەسەر سامانەکەی ئەیوبدا پێدراوە؛ ئەمەش کارەساتێکی گەورە و تاقیکردنەوەیەکە کە پیاوان ناتوانن لەبەردەمی خۆڕاگر بن». عەفریتێک لە شەیتانەکان گوتی: «ئەوەندە هێزم هەیە، کە هەرکات بیەوێم دەبمە هەورێکی ئاگرین و هەر شتێک پێی بگات دەیسووتێنم».

ئیبلیس پێی گوت: «بڕۆ بۆ وشترەکان و شوانەکانیان». ئەوەش چوو بۆ لای وشترەکان، کاتێک سەریان لەسەر زەوی دانابوو و لە چراکانیان جێگیر بووبوون. خەڵک هیچ ئاگادار نەبوون، تا هەورێکی ئاگرین لە ژێر زەویەوە هەستا؛ هیچ کەسێک نزیکی نەدەبووەوە، مەگەر دەسووتا. وشترەکان و شوانەکانی سووتاند، تا هەموویانی کۆتایی پێ هێنا.

پاشان دوژمنی خوا ئیبلیس بە شێوەیەکی ناشیرین، لەسەر مەرەکەبێک، هاتە لای ئەیوب؛ ئەیوبی لە کاتی نوێژکردندا دۆزییەوە. گوتی: «ئەی ئەیوب، ئاگرێک هات و وشترەکانت و ئەوانەی لەگەڵیان بوون گرتییەوە و سووتاندی؛ تەنیا من ڕزگار بووم». ئەیوبی فەرمووی: «سوپاس بۆ ئەو خوایەی داینا و ئەوەی بردەوە. من لە کۆنەوە خۆم و سامانم بۆ لەناوچوون ئامادە کردووە».

ئیبلیس گوتی: «پەروەردگارت ئاگرێکی لە ئاسمانەوە نارد بۆیان و سووتان؛ خەڵکی بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر مات و حەپەسان ماونەتەوە. هەندێکیان دەڵێن ئەیوب هیچ شتێکی عیبادەت نەدەکرد و تەنیا فریو بوو؛ هەندێکیان دەڵێن ئەگەر خوای ئەیوب توانای کردنی شتێکی هەبووایە، ڕێگری لێدەکرد؛ هەندێکیش دەڵێن خودی ئەو کردوویەتی، بۆ ئەوەی دوژمنەکەی دڵشاد بکات و هاوڕێکەی بە تاڵی بەرێت». ئەیوبی فەرمووی: «سوپاس بۆ خوا، کاتێک پێیدام و کاتێکیش لێمی ستاندەوە. بە ڕووتی لە سکێکی دایکمەوە هاتمە دونیا، بە ڕووتی دەگەڕێمەوە بۆ ناو خاک و بە ڕووتی حەشر دەکرێم بۆ لای خوا.

تۆ مافی ئەوەت نییە دڵشاد بیت کاتێک خوا شتێکی بە عارەتی پێدەدات، و تووڕە بیت کاتێک ئەو شتەی بە عارەتی داوە دەیبباتەوە. خوا لە تۆ و لەوەی پێی بەخشیت، شایستەترە. ئەگەر خوا لە تۆ، ئەی بەندە، چاکەیەکی زانیبا، ڕۆحتی لەگەڵ ئەو ڕۆحانە دەبرد و شەهید دەبوویت؛ بەڵام شەڕی لە تۆدا زانی و دواخستی». ئیبلیس بێئومێد و زەلیلانە گەڕایەوە بۆ لای هاوڕێکانی و پێی گوتن: «هێزتان چییە؟

من لەگەڵ دڵی ئەو قسەم نەکرد». عەفریتێک گوتی: «ئەوەندە هێزم هەیە کە بە هاوارێک هەر زیندەوەرێک بیبیستێت، ڕۆحی دەردەچێت». ئیبلیس گوتی: «بڕۆ بۆ مەڕەکان و شوانەکانیان». چووە ناو مەڕەکان و هاوارێکی کرد؛ هەموویان تەرم و مردوو کەوتن و شوانەکانیانیش مردن.

پاشان ئیبلیس بە شێوەی سەرپەرشتیاری شوانەکان هاتە لای ئەیوب، کە نوێژی دەکرد؛ هەمان قسەی پێی گوت کە پێشتر گوتبووی و ئەیوبیش هەمان وەڵامی پێدا.

ئیبلیس گەڕایەوە بۆ لای هاوڕێکانی و گوتی: «هێزتان چییە؟ من لەگەڵ دڵی ئەیوب قسەم نەکرد». عەفریتێک گوتی: «هێزێکم هەیە کە هەرکات بیەوێم دەبمە بايەکی توند کە هەر شتێک پێی بگات هەڵیدەفڕێنێت». گوتی: «بڕۆ بۆ کێڵگەکان و کشتوکاڵەکە».

ئەوەش ڕۆیشت؛ خەڵک ئاگادار نەبوون تا بايەکی توند هەڵیکرد و هەموو شتەکانی ڕەواندەوە، وەک ئەوەی هەرگیز نەبووبێت. پاشان ئیبلیس بە شێوەی سەرپەرشتیاری کێڵگە هاتە لای ئەیوب، کە لە نوێژدا وەستابوو، و هەمان قسەی پێی گوت. ئەیوبیش هەمان وەڵامی پێدا. هەرکات لەناوچوونی سامانێکی لە سامانەکانی دەبیست، سوپاسی خوا و ستایشی دەکرد، بە قەدەرەکەی ڕازی دەبوو و خۆی بۆ خۆڕاگری لە تاقیکردنەوە ئامادە دەکرد، تا هیچ سامانێکی نەما.

کاتێک ئیبلیس بینی سامانەکەی لەناوبردووە، چووە ئاسمان و گوتی: «پەروەردگارم، ئەیوب وا دەزانێت ئەوەی منداڵی پێ نەداوە، تۆ سامانەکەی پێدەدەیتەوە؛ ئایا دەسەڵاتم بەسەر منداڵەکانیەوە دەدەیت؟ ئەمە ئەو کارەساتەیە کە دڵی پیاوانی پێوە ناوەستێت». خوای گەورە فەرمووی: «بڕۆ؛ دەسەڵاتم بەسەر منداڵەکانیەوە پێداویت». دوژمنی خوا بە خێرایی هاتە خوارەوە و گەیشتە لای کوڕەکانی ئەیوب؛ ئەوان لە قەڵایەکدا بوون.

ئەو بەردەوام بوو لە هەژاندنیان، تا بناغەکانی قەڵاکە یەک لە دوای یەک ڕووخان. پاشان دیوارەکانی بە یەکدا دەدا و دار و بەردی بەسەریاندا دەهاویشت. کاتێک بە شێوەیەکی زۆر خراپ لەناوی بردن، قەڵاکەی بەرزکردەوە و پێچەوانەی کردەوە، جا هەموویان سەروژێر کەوتن. پاشان بە شێوەی مامۆستایەک کە حیکمەتی فێری دەکردن، هاتە لای ئەیوب؛ ڕووخساری بریندار و خراشاو بوو و خوێن و مێشکی لێ دەهات.

هەواڵی پێدا و گوتی: «ئەگەر کوڕەکانتت ببینی چۆن ئازار دران و سەروژێر کران، سەریان لەسەرەوە و خوێن و مێشکیان دەرچوو؛ ئەگەر ببینی سکەکانیان چۆن دڕاون و ڕوودەکانیان چۆن بە زەویدا پەرتەوازە بوون، دڵت دەبڕێت». ئەوەندە قسەی لەم جۆرەی کرد تا ئەیوب دڵی بە حاڵی خۆی سووتا؛ گریا و دەستێک خاکی هەڵگرت و خستیە سەر سەری و گوتی: «خۆزگە دایکم نەیبام». ئیبلیس ئەو هەلەی قۆستەوە و بە خۆشحاڵییەوە بە خێرایی چووە سەرەوە، بەوەی بینی ئەیوب بێتاقەت بووە.

بەڵام زۆر نەخایاند، ئەیوب خۆی کۆکردەوە، هۆشیار بووەوە و داوای لێخۆشبوونی کرد؛ فریشتە هاوڕێکانی هەڵیانکشا و تۆبەکەی بردیانەوە بۆ لای خوا، کە خوا خۆی زاناتر بوو. ئیبلیس بە زەلیلی وەستا و گوتی: «پەروەردگارم، ئەوەی بۆ ئەیوب ئاسان کرد، لەناوچوونی سامان و منداڵ بوو، چونکە دەزانێت تۆ هەرگیز لە خۆی بێبەشی ناکەیت و سامان و منداڵەکانی بۆ دەگەڕێنیتەوە؛ ئایا دەسەڵاتم بەسەر جەستەیەوە دەدەیت؟» خوای گەورە فەرمووی: «بڕۆ؛ دەسەڵاتم بەسەر جەستەیەوە پێداویت، بەڵام لەسەر زمان و دڵی دەسەڵاتت نییە».

خوای گەورە بە باشی لە دۆخی ئەیوب ئاگادار بوو؛ دەسەڵاتی بەسەریەوە نەدا، مەگەر بۆ ڕەحمەتێک بۆ ئەوەی پاداشتی بەرز بکاتەوە و بیکاتە ئایەتێک بۆ خۆڕاگران و بیرخەرەوەیەک بۆ عیبادەتکاران لە هەر تاقیکردنەوەیەکدا کە تووشیان دەبێت، تا لە خۆڕاگری و هیواخوازیی پاداشتی خوا پەیڕەوی لێ بکەن.

دوژمنی خوا بە خێرایی هاتە خوارەوە و ئەیوبی لە سوجدەدا دۆزییەوە. پێش ئەوەی سەری هەڵبگرێت، پێی گەیشت؛ لەبەرەوڕوویەوە هات و هەناسەیەکی بە لوتیدا کرد، کە بەهۆیەوە جەستەی ئاگری گرت. لە سەری تا پێی پڕ بوو لە پەڵە و شینەیەکی وەک قاپی مەڕ. خارشێکی توندی گرت و بە ناخنەکانی خۆی خۆی دەخست تا هەموو ناخنەکانی کەوتن؛ پاشان بە جۆل و قوماشە زبرەکان خۆی دەخست تا پوستی لێ بڕا؛ دواتر بە گڵۆپ و بەردی زبر خۆی دەخست، تا گۆشتەکەی زیانی پێگەیشت و پەرتەوازە بوو، گۆڕا و بۆنی ناخۆشی لێ هات.

خەڵکی گوند دەرکردیان و خستیانە سەر گڵێنەیەک، سەربانێکیان بۆ دروست کرد. هەموو خەڵکی خوا ڕەتیان کردەوە جگە لە ژنەکەی، ڕەحمە، کچی ئەفراثیم، کوڕی یوسف، کوڕی یەعقوب؛ ئەو بەردەوام دەهاتە لای و پێداویستییەکانی بۆ دەهێنا و لەگەڵیدا دەمابوو.

کاتێک سێ هاوڕێکەی، یەقەن و یەلدد و سافەر، بینییان خوا چۆن تاقی کردووەتەوە، گومانیان لێی کرد و وازیان لێ هێنا، بەبێ ئەوەی ئایینیان بەجێبهێڵن. کاتێک تاقیکردنەوەکەی درێژ بوو، چوونە لای و سەرزەنشتیان کرد و لۆمەیان کرد، و گوتیان: «تۆبە بکە لەو گوناهەی بەهۆیەوە سزا دراویت». لەگەڵیاندا گەنجێکی تازەلاو ئامادە بوو، کە باوەڕی پێ هێنابوو و باوەڕی پێی هەبوو. ئەو پێی گوتن: «ئەی پیرەکان، ئێوە قسەتان کرد و بەهۆی تەمەنتانەوە شایستەتر بوون لە من قسە بکەن، بەڵام بەشی باشترتان لە قسەکەتان بەجێهێشت؛ بۆچوونێکی دروستترتان لە بۆچوونی خۆتان لەبەرچاو نەگرت و شێوازێکی جوانترتان لەوەی ئەنجامتان دا، هەبوو.

مافی ئەیوب بەسەر ئێوەدا و ئەو پەیمانەی لەگەڵتاندا هەبوو، لەوەی ئێوە باسیتان کرد، گەورەتر بوو. ئەی پیرەکان، دەزانن مافی کێتان پێشێل کردووە و حورمەتی کێتان شکاندووە؟ دەزانن ئەو پیاوەی عەیبەکەتان لێ گرت و تۆمەتتان کرد، کێیە؟ ئایا نازانن ئەیوب پێغەمبەری خوایە، هەڵبژێردراو و پاکترین لە دروستکراوەکانی و خاوێنترین خەڵکی زەوییە تا ئەمڕۆتان؟

هێشتا نازانن و خوا هیچ لە دۆخی ئەو ئاشکرا نەکردووە، کە لەو کاتەوەی خوا ئەو نیعمەتانەی پێ بەخشیوە تا ئەمڕۆ، لە کارێکی خوا تووڕە بووبێت؛ هەروەها نەزانراوە خوا هیچ لەو ڕێزەی لێی گرتووە لێی ستاندبێتەوە، یان ئەیوب لە ماوەی هاوڕێیەتیتاندا تا ئەمڕۆ هیچ قسەیەکی ناحەقی لەسەر خوا کردبێت. ئەگەر تاقیکردنەوەکە وای کردووە لەلاتان کەمبایەخ بێت و لە دڵتاندا نزم ببێتەوە، دەزانن خوا باوەڕداران و ڕاستگۆیان و شەهیدان و چاکەکاران تاقی دەکاتەوە. تاقیکردنەوەی ئەوان بەڵگەی تووڕەبوونی خوا لێیان نییە و نە بۆ ئەوەی لەلای خوا بێبایەخ بن؛ بەڵکو ڕێز و هەڵبژاردنی خوا بۆیانە.

ئەگەر ئەیوب لەلای خوا ئەم پلەیەی نەبووایە، تەنیا برایەکی هاوڕێیەتیتان بووایە، ئەوا بۆ پیاوی ئارام و دانا شایستە نەبوو کە لە کاتی تاقیکردنەوەدا برای خۆی جێبهێڵێت و بە کارەساتەکەی سەرزەنشتی بکات، یان بە شتێک کە نایزانێت عەیبەی لێ بگرێت. بەڵکو شایستەی ئەوە بوو بەزەیی پێیدا بهێنێت، لەگەڵیدا بگریێت، داوای لێخۆشبوونی بۆ بکات، بە غەم و پەژارەکەی خەمگین بێت و ڕێگای دروستی کاروبارەکەی نیشان بدات. ئەوەی ئەمە نازانێت، نە دانایە و نە ڕێنماییکراوە. ئەی پیرەکان، لە شکۆ و مەزنیی خوا و بیرکردنەوەی مردن، ئەوەندە شت هەیە کە زمانەکانتان دەبڕێت و دڵەکانتان دەشکێنێت.

ئایا نازانن خوا بەندەی هەیە کە ترسی خوا بێ ئەوەی گونگییان هەبێت، بێدەنگی کردوون؟ ئەوان خۆیان خاوەنی قسەی ڕەوان و بلیغ و بەڕێز و ژیر و زانا بە خوا بوون؛ بەڵام کاتێک مەزنیی خوا دەهێننەوە بەرچاو، زمانەکانیان دەبڕێت، پێستیان دەچڕێت، دڵیان دەشکێت و عەقڵیان سەرسام دەبێت، لەبەر گەورەیی و ڕێزی خوای گەورە. کاتێکیش لەو دۆخە بەئاگا دێنەوە، لە کارە چاک و پاکەکاندا پێشبڕکێ دەکەن؛ خۆیان لەگەڵ زۆرداران و هەڵەکاران دادەنێن، لە کاتێکدا بەڕاستی چاک و پاکن؛ خۆیان لەگەڵ کەمتەرخەم و تێپەڕاندنەوان دادەنێن، لە کاتێکدا زیرەک و بەهێزن». ئەیوبی فەرمووی: «خوای گەورە بە ڕەحمەتی خۆی دانایی لە دڵی بچووک و گەورە دەچێنێت.

کاتێک دانایی لە دڵدا گەشە دەکات، خوا لەسەر زاری دەری دەخات. دانایی بە تەمەنی زۆر و پیری و درێژی ئەزموون بەدەست نایەت. ئەگەر خوا لە منداڵیدا بەندەیەک دانا بکات، پلەکەی لەلای زانایاندا نزم نابێتەوە؛ چونکە لەسەری ڕووناکیی ڕێزی خوا دەبینن». پاشان ئەیوب ڕووی لەوان وەرگێڕا و بەرەو پەروەردگاری خۆی کرد، بە هاوار و نوێژ و پاڕانەوە: «پەروەردگارم، بۆ چی منت خوڵقاند؟

خۆزگە، کاتێک منت ڕەتی دەکردەوە، منت نەخوڵقاندبا. خۆزگە، ئەو گوناهەم زانیبا کە کردم و ئەو کردارەم زانیبا کە ئەنجامم دا، کە ڕووی پیرۆزتت لێم وەرگێڕا. خۆزگە، منت مردن بدابا و بە باوباپیرانی بەڕێزم دەگەیاند. مردن بۆ من جوانتر بوو.

ئایا من پەناگەی نامۆ نەبووم؟ بۆ هەژار ئارامگا نەبووم؟ بۆ هەتیو سەرپەرشت نەبووم؟ بۆ بێوەژن چاودێر نەبووم؟ خودایە، من بەندەی تۆم؛ ئەگەر چاکە بکەم، لە تۆوەیە؛ ئەگەر خراپە بکەم، سزاکەم لە دەستی تۆدایە. منت کردووەتە ئامانج و نیشانەی تاقیکردنەوە؛ کارەساتێکم بەسەردا هاتووە، کە ئەگەر بخەیتە سەر شاخێک، ناتوانێت هەڵیگرێت؛ جا لاوازیی من چۆن هەڵیگرێت؟

قەزا و قەدەرەکەتە کە منت زەلیل کردووە، دەسەڵاتەکەتە کە منت نەخۆش کردووە و جەستەمی لاغر کردووە. ئەگەر پەروەردگارم ئەو ترسەی لە دڵمدایە لابردبا و زمانمی ئازاد کردبا، تا بە تەواوی قسە بکەم و بەو شێوەیەی شایستەیە بەندەکە بەرگری لە خۆی بکات، لەو کاتەدا هیوا دەکەم لەم دۆخە ڕزگارم بکەیت. بەڵام تۆ منت فڕێداوە و لێم دوور کەوتوویتەوە؛ تۆ منت دەبینیت و من تۆ نابینم، گوێم لێ دەگریت و من گوێم لێت نابێت؛ سەیرم ناکەیت تا بەزەییم پێدا بهێنیت، نە نزیک دەبیتەوە و نە منت نزیک دەکەیتەوە، تا عوزرم بخەمەڕوو و بێتاوانی خۆم بسەلمێنم و لە خۆم بەرگری بکەم».

کاتێک ئەیوب ئەو قسانەی کرد و هاوڕێکانیشی لە لای بوون، هەورێک سێبەری بەسەریاندا کرد؛ هاوڕێکانی وایان زانی سزا و کارەساتێکی ئازاربەخشە. پاشان بانگکرایەوە: «ئەی ئەیوب، خوا دەفەرموێت: من لێت نزیک بووم و هەمیشە لێت نزیک بووم. هەستە و عوزرت بخەرەڕوو، بێتاوانی خۆت بسەلمێنە و بەرگری لە خۆت بکە؛ پشتت بەستە و وەک پاڵەوانێک هەستە، کە لەگەڵ پاڵەوانێکی تر مشتومڕ دەکات، ئەگەر بتوانیت؛ چونکە شایستە نییە لەگەڵ من مشتومڕ بکات، جگە لە پاڵەوانێکی وەک خۆم. ئەی ئەیوب، خۆت بەو شتانە خۆشحاڵ کردووە کە بە هێزی خۆت ناتوانیت پێیان بگەیت.

تۆ لە کوێ بوویت کاتێک زەویم دروست کرد و لەسەر بناغەکەی دانام؟ ئایا لەگەڵم بوویت و لایەکانی درێژ دەکردەوە؟ دەزانیت بە چەندەری پێوەری قەبارەی دیاریکرد؟ یان لەسەر چی کونجەکانی دانا؟ ئایا بە فەرمانبرداریتەوە زەوی ئاوی هەڵگرت؟

یان بە داناییت زەوی بوو بە پۆشەر بۆ ئاو؟ تۆ لە کوێ بوویت کاتێک ئاسمانم کردە سەقفێک لە بۆشایی‌دا، نە بە هیچ پەیوەندییەک لە سەرەوە پەیوەست بوو و نە بە هیچ پشتیوانییەک لە خوارەوە هەڵدەگیرا؛ تا بتوانیت بە داناییت ڕووناکییەکەی بجوڵێنیت، یان ئەستێرەکانی بخەیتە گەڕ، یان بە فەرمانی تۆ شەو و ڕۆژ بگۆڕن؟ تۆ لە کوێ بوویت کاتێک ڕووبارەکانم سەرچاوەیان پەیدا کرد و دەریاکانم بە سنوورەکانیاندا بەست؟ ئایا دەسەڵاتی تۆ شەپۆلەکانی دەریای لە سنوورەکانیاندا ڕاگرت؟

یان توانای تۆ کاتێک کۆتایی تەمەنیان گەیشت، منداڵدانەکانی کردەوە؟ تۆ لە کوێ بوویت کاتێک ئاوەکەم بەسەر خاکدا ڕشت و چیا بەرزەکانم هەڵچنی؟ دەزانیت لەسەر چی داین و بە چ قەبارەیەک کێشم کرد؟ یان باڵێکت هەیە بتوانیت هەڵیانگریت؟ دەزانیت ئەو ئاوەی لە ئاسمانەوە دایبەزاند، لە کوێوە هاتووە؟

دەزانیت هەور لە چی دروست دەبێت؟ دەزانیت گەنجینەکانی بەفر لە کوێن؟ چیاکانی تەرزە کوێن؟ گەنجینەی ڕۆژ و شەو لە کوێیە؟ گەنجینەی شەو لە ڕۆژدا لە کوێیە؟ گەنجینەی با لە کوێیە؟ دارەکان بە چ زمانێک قسە دەکەن؟ کێ عەقڵی لە ناو مێشکی پیاواندا داناوە؟

کێ گوێ و چاوەکانی کردووەتەوە؟ کێ فریشتەکانی خستووەتە ژێر دەسەڵاتی خۆی و زۆرداران بە توانای خۆیەوە زاڵ بووە؟ کێ بە دانایی خۆی ڕزقەکانی دابەش کردووە؟» لە قسەی زۆری لەم جۆرەدا، لە نیشانەکانی توانای خۆی بۆ ئەیوب باس کرد.

ئەیوبی فەرمووی: «ئەی خودایە، شەنی من بچووک بووە، زمان و عەقڵ و تێگەیشتنم کەوتووە و هێزم لەو کارەی تۆ باسی دەکەیت لاواز بووە. خودایە، دەزانم هەموو ئەوەی باسی کردت، کاری دەستی تۆ و بەڕێوەبردنی دانایی تۆیە؛ ئەوەی لەوەش گەورەتر و سەرسوڕهێنەرتر بێت، ئەگەر بیەوێت دروستی دەکەیت. هیچ شتێک ناتوانێت تۆ بێهێز بکات و هیچ شتێک لە تۆ شاراوە نییە. کاتێک تاقیکردنەوەکەم بەسەردا هات، قسەم کرد و خاوەنی زمانم نەبووم؛ تاقیکردنەوەکە بوو هۆی قسەکردنم.

خۆزگە زەوی بۆم کرابایەوە و تێیدا ون بووبام و هیچ شتێکم نەگوتبا کە پەروەردگارم تووڕە بکات. خۆزگە پێشتر، لە توندترین تاقیکردنەوەکەمدا، بە غەمەوە مردبام. من تەنیا بۆ ئەوە قسەم کرد کە عوزرم بۆ بهێنیت، و بێدەنگ بووم بۆ ئەوەی بەزەییم پێدا بهێنیت. وشەیەک لە دەستم هەڵە چوو؛ چیتر ناگەڕێمەوە بۆی.

دەستم خستووەتە سەر دەمم، زمانم گاز دەگرم و ڕووم خستووەتە سەر خاک. ئەمڕۆ پەنا بە تۆ دەهێنم لە خۆت، داوات لێ دەکەم لە قورسایی تاقیکردنەوە بمپارێزیت، یارمەتیت دەوێم لە سزا و ئەزیەتت و یارمەتیم بدە؛ لە کاروبارەکەم یارمەتیت دەوێم و یارمەتیم بدە؛ پشت بە تۆ دەبەستم، بۆم بەس بە؛ پەنا بە تۆ دەهێنم، بمپارێزە؛ داوای لێخۆشبوونت لێ دەکەم، لێم خۆش ببە. چیتر هیچ کارێک ناکەم کە تۆ پێی ڕازی نەبیت».

خوای گەورە فەرمووی: «ئەی ئەیوب، زانستی من لەسەرت جێبەجێ بوو و ڕەحمەتم پێش تووڕەییم کەوت؛ لێت خۆش بووم و خێزان و سامانەکەتم پێ گەڕاندەوە، لەگەڵ هاوشێوەی ئەوانیشدا، تا ببیتە نیشانەیەک بۆ ئەوانەی من دروستم کردوون و پەندێک بۆ خاوەنانی تاقیکردنەوە و دڵنەواییەک بۆ خۆڕاگران. بە پێت زەوی بکوتە؛ ئەمە چاوەسەرێکی سارد و خواردنەوەیەکە کە چاکبوونەوەی تێدایە. بۆ هاوڕێکانت قوربانی بکە و داوای لێخۆشبوونیان بۆ بکە، چونکە لەبارەی تۆوە نافرمانییان کردم». ئەیوب پێی بە زەوی دا؛ سەرچاوەیەکی بۆ فواره هاتە دەرەوە.

تێیدا چوو و خۆی شۆرد؛ خوا هەموو ئەو تاقیکردنەوە و نەخۆشییەی لێی لابرد. دەرچوو و دانیشت. ژنەکەی هاتە لای جێگاکەی تا بەدوایدا بگەڕێت، بەڵام نەیدۆزییەوە. وەک ژنێکی دڵشکاو و سەرلێشێواو لە لایەکەوە بۆ لایەک دەگەڕا و گوتی: «ئەی بەندەی خوا، هیچ ئاگاداریت لەو پیاوە نەخۆشەی کە لێرە بوو؟»

پێی گوت: «ئەگەر ببینیت، دەیناسیتەوە؟» گوتی: «بەڵێ، چۆن نەیناسم؟» ئەیوب پێکەنی و گوتی: «من خۆمم». بە پێکەنینەکەی ناسێتەوە و باوەشی پێدا کرد. ئیبن عەبباس گوتی: «سوێند بەو خوایەی گیانی عەبدولڵا لە دەستی دایە، هێشتا لە باوەشی نەبوو کە هەموو سامان و منداڵەکانیان بەسەریاندا تێپەڕی».

ئەمەش فەرموودەی خوای گەورەیە: «و ئەیوب، کاتێک پاڕایەوە لە پەروەردگاری و گوتی: بەڕاستی زیان و ناخۆشی گەیشتووم».

لە کاتی پاڕانەوەکەی و هۆکاری ئەوەی بۆچی گوتی «زیان و ناخۆشی گەیشتووم» و ماوەی تاقیکردنەوەکەی، جیاوازییان کردووە. ئیبن شِهاب لە ئەنسەوە، بە زنجیرەی گێڕانەوە بۆ پێغەمبەر، ﷺ، دەگێڕێتەوە کە ئەیوب هەژدە ساڵ لە تاقیکردنەوەدا مایەوە. وەهب گوتی: «ئەیوب سێ ساڵ لە تاقیکردنەوەدا مایەوە، ڕۆژێکی زیاتر نەبوو». کەعب گوتی: «ئەیوب حەوت ساڵ و حەوت مانگ و حەوت ڕۆژ لە تاقیکردنەوەدا بوو».

حەسەن گوتی: «ئەیوب حەوت ساڵ و چەند مانگێک لەسەر گڵێنەیەک لە زبڵدانییەک بۆ نەوەی ئیسرائیل پاڵکەوتبوو؛ ئاژەڵەکان بەسەریدا دەڕۆیشتن و هیچ کەسێک نزیکی نەدەبووەوە، جگە لە ڕەحمە کە بە دڵسۆزی لەگەڵیدا خۆڕاگر بوو، خواردنی بۆ دەهێنا و هەرکات ئەیوب سوپاسی خوا دەکرد، ئەویش لەگەڵیدا سوپاسی خوا دەکرد. ئەیوبیش بەردەوام لە یادی خوا و خۆڕاگری لە تاقیکردنەوەکەیدا بوو». ئیبلیس هاوارێکی کرد و لە هەموو لایەکی زەویەوە سوپا و لەشکری کۆکردەوە. کاتێک کۆبوونەوە، پێیان گوت: «چی غەمگینت کردووە؟»

گوتی: «ئەم بەندەیەی کە نە ماڵم بۆی هێشتووەتەوە و نە منداڵ، بەڵام تەنها زیاتر خۆڕاگر بوو؛ پاشان دەسەڵاتم بەسەر جەستەکەیدا پێدرا و کردم بە برینێکی فڕێدراو لەسەر گڵێنەیەک، تەنیا ژنەکەی نزیکی دەبێتەوە. یارمەتیتانم داوەتەوە بۆ ئەوەی یارمەتیم بدەن بەسەریدا». پێیان گوت: «ئەو فێڵەی کوێیە کە بەهۆیەوە ئەوانەی پێش خۆت لەناوبرد؟» گوتی: «هەمووی لە ئەیوبدا بێسوود بوو.

ئامۆژگارییم پێ بکەن». گوتیان: «ئامۆژگاریت دەکەین بەو شێوەیەی لە حەزرەتی ئادەمەوە هاتیت؛ کاتێک لە بەهەشت دەرکردت، لە ڕێی ژنەکەیەوە چوویت». گوتی: «بڕۆ بۆ لای ئەیوب و لە ڕێی ژنەکەیەوە کاری لەگەڵ بکە؛ چونکە ناتوانێت نافرمانی لێ بکات و هیچ کەسێکیش نزیکی نابێتەوە جگە لەو». گوتی: «ڕاست دەکەن».

ڕۆیشت و لە کاتێکدا ژنەکەی ئەیوب کاری دەکرد، هاتە لای؛ بە شێوەی پیاوێک خۆی نیشان دا و پێی گوت: «ئەی ژنی خودا، مێردەکەت لە کوێیە؟» گوتی: «ئەوەیە، برینەکانی دەخات و ئاژەڵەکان لە جەستەیدا دەسووڕێنەوە». کاتێک ئەوەی بیست، هیواخواز بوو کە وشەیەکی بێتاقەتیی لێ دەردەچێت؛ دەستی کرد بە وسوسەکردنی و نیعمەت و سامانە پێشوویانی بیر خستەوە، جوانی و گەنجیی ئەیوبی بە ئەوەی ئێستا تووشی بووەوە بەراورد کرد، و گوتی ئەم تاقیکردنەوەیە هەرگیز کۆتایی نایەت. حەسەن گوتی: «ژنەکە هاواری کرد؛ کاتێک هاواری کرد، زانی بێتاقەت بووە.

ئیبلیس بەرخێکی بۆ هێنا و گوتی: ئەیوب ئەمە بکوژێت بۆ من، چاک دەبێتەوە». ژنەکەی هاتە لای و هاواری کرد: «ئەی ئەیوب، تا کەی پەروەردگارت ئەشکەنجەت دەدات؟ سامانەکە کوێیە؟ منداڵەکان کوێن؟ هاوڕێکان کوێن؟ ڕەنگ و ڕووی جوانت کوێیە؟

جەستەکەت کوێیە؟ ئەم بەرخە بکوژە و ئارام بگرە». ئەیوبی فەرمووی: «دوژمنی خوا هاتووەتە لای تۆ و هەناسەی لێداویت. ئەو سامان و منداڵ و تەندروستییەی گریانی بۆ دەکەیت، کێ پێی دایە؟» گوتی: «خوا». فەرمووی: «چەند ماوەیەک پێی متعەمان کرد؟»

گوتی: «هەشتا ساڵ». فەرمووی: «لە چەند ماوەیەکەوە تاقیمان دەکاتەوە؟» گوتی: «حەوت ساڵ و چەند مانگێک». فەرمووی: «ئای بەدبەخت، دادپەروەر نەبوویت؛ ئایا نابوو لە تاقیکردنەوەدا هەشتا ساڵ خۆڕاگر بیت، وەک چۆن هەشتا ساڵ لە ئاسوودەییدا بووین؟

سوێند بە خوا، ئەگەر خوا چاکم بکاتەوە، بە سەد قامچی دەتدەدەم. ئەو خواردن و خواردنەوەیەی بۆم هێناویت، بەسەر تۆوە حەرامە تا لەوەی بۆم دێنیت هیچ نەخۆم و نەخۆمەوە. لێم دوور بکەوە و چیتر مەبینە». دووری خستەوە و ئەو ڕۆیشت. کاتێک ئەیوب بینی نە خواردنی لایە و نە خواردنەوە و نە هاوڕێ، کەوتە سوجدە و گوتی: «پەروەردگارم، بەڕاستی زیان و ناخۆشی گەیشتووم و تۆش بەخشندەترینی بەخشندەکانیت».

پێی گوترا: «سەرت بەرز بکەرەوە؛ پاڕانەوەکەت وەڵام درایەوە. بە پێت زەوی بکوتە». پێی لە زەوی دا و سەرچاوەیەک فوارەی کرد. خۆی لەو ئاوەدا شۆرد؛ هیچ نیشانەیەکی دەرەکی لە نەخۆشییەکەی نەما، جگە لەوەی پووستەکەی کەوت؛ گەنجی و جوانییەکەی گەڕایەوە، باشتر لەوەی پێشتر بوو.

پاشان بە پێی لە زەوی دا و سەرچاوەیەکی تری بۆ فوارەی کرد. لێی خواردەوە و هیچ نەخۆشییەک لە ناوەوەی جەستەیدا نەما، مەگەر دەرچوو؛ بە تەندروستی هەستا و جلێکی جوانی لەبەر کرا. جا سەیری دەکرد و هیچ لە خێزان و سامانەکەی نەدەبینی، مەگەر خوا چەند هێندەی کردبوون. سوێند بە خوا، بۆمان گێڕایەوە کە ئەو ئاوەی کە پێی شۆردبوو، وەک ملخوڕی زێڕین لەسەر سنگی دەفڕی.

بە دەستی کۆی دەکردەوە. خوا وەحیی بۆ نارد: «ئەی ئەیوب، ئایا بێنیازت نەکردم؟» گوتی: «بەڵێ، بەڵام ئەمە بەرەکەتەکەتە؛ کێ لە بەرەکەتی تۆ تێر دەبێت؟» لەوێوە چوو و لە شوێنێکی بەرز دانیشت.

ژنی گوتی: «ئەگەر ئەو تاوانبارە دەرکردبێتی، من بۆ کێی خواردن دەهێنم؟ ئایا وازی لێبهێڵم بە برسێتی بمرێت و لەناو بچێت و دڕندەکان بیخۆن؟ دەبێت بگەڕێمەوە لای». گەڕایەوە و لە شوێنەکەدا نە گڵێنەکەی بینی و نە ئەو دۆخەی پێشوو؛ هەموو شتێک گۆڕابوو.

دەستی کرد بە گەڕان لە دەوری ئەو شوێنەی کە گڵێنەکەی لێ بوو، دەیگریا؛ ئەمەش لەبەرچاوی ئەیوب بوو. لە پیاوەکەی جلە جوانەکەی ترسا و نەیدەوێرا بێتە لای و لێی بپرسێت. ئەیوب بانگی کرد و فەرمووی: «چی دەوێت، ئەی ژنی خودا؟» گریا و گوتی: «هاتووم بەدوای ئەو نەخۆشەدا بگەڕێم کە لەسەر گڵێنە فڕێدرابوو؛ نازانم لەناوچووە یان چی بەسەرهاتووە».

ئەیوب فەرمووی: «ئەوەی لەگەڵت کرد، چی بوو؟» ژنەکە گریا و گوتی: «مێردم». ئەیوب فەرمووی: «ئەگەر ببینیت، دەیناسیتەوە؟» گوتی: «چۆن شتێک لە کەسێک کە بینیبێتی ون دەبێت؟» پاشان دەستی کرد بە تماشاکردنی و لێی دەترسا. گوتی: «ئەوە لە ڕووی خوڵقەتەوە زۆرترین هاوشێوەی تۆیە، ئەو کاتەی تەندروست بوو».

فەرمووی: «من ئەیوبم؛ ئەوەی فەرمانت پێ کردم بۆ ئیبلیس بیکوژم. منیش فەرمانبرداریم لە خوا کرد و نافرمانیم لە شەیتان کرد؛ پاڕامەوە لە خوای پاک و بەرز و ئەوەی دەبینیت گەڕاندییەوە بۆم».

وەهب گوتی: «ئەیوب سێ ساڵ لە تاقیکردنەوەدا مایەوە. کاتێک ئەیوب بەسەر ئیبلیسدا زاڵ بوو و ئیبلیس نەیتوانی هیچ شتێکی لێ بکات، لە ڕێگەی ژنەکەیەوە هاتە پێشەوە؛ بە شێوەیەک کە لە ڕووی گەورەیی و جەستە و جوانییەوە وەک مرۆڤ نەبوو، سواربوویەکیشی هەبوو کە وەک سواربووی خەڵک نەبوو؛ شکۆ و تەواوی لەخۆگرتبوو. پێی گوت: تۆ هاوسەری ئەیوبی ئەو پیاوە تاقیکراوەیەیت؟ گوتی: بەڵێ.

گوتی: منت دەناسی؟ گوتی: نا. گوتی: من خودای زەویم؛ ئەو کارەی بە مێردەکەت کردم، لەبەر ئەوە بوو کە ئەو عیبادەتی خوای ئاسمانی دەکرد و وازی لێم هێنا؛ ئەمەش تووڕەی کردم. ئەگەر سوجدەیەک بۆ من بکات، هەموو ئەو سامان و منداڵەی ئێوە بۆ دەگەڕێنمەوە، چونکە لەلای منن».

پاشان ئەوانی پێ نیشان دا، لە ژێرەوەی ئەو دۆڵەی کە لەگەڵیدا تووشی بوو. وەهب گوتی: «بیستم کە پێی گوتبوو: ئەگەر مێردەکەت خواردنێک بخوات و ناوی خوا نەهێنێت، لەم تاقیکردنەوەیە چاک دەبێتەوە؛ خوا زاناترە». لە هەندێک کتێبدا هاتووە ئیبلیس پێی گوتووە: «سوجدەیەکم بۆ بکە تا سامان و منداڵەکانت بۆ بگەڕێنمەوە و هاوسەرەکەت چاک بکەمەوە». ژنەکە گەڕایەوە بۆ لای ئەیوب و ئەوەی پێ گوت.

ئەیوبی فەرمووی: «دوژمنی خوا هاتووە بۆ ئەوەی لە ئایینت فریوت بدات». سوێندی خوارد کە بە سەد قامچی لێی بدات. لەو کاتەدا گوتی: «زیان و ناخۆشییەکەم گەیاندووە، لەبەر ئەوەی ئیبلیس هیوای بە سوجدەکردنی هاوسەرەکەم هەبوو و بانگی کرد بۆ کفر، منیش». پاشان خوای گەورە بەهۆی خۆڕاگریی ژنی ئەیوب لەگەڵیدا لە تاقیکردنەوەکەدا، ڕەحمەتی پێی هێنا و ئاسانکاریی بۆ کرد؛ خوا ویستی سوێندی ئەیوب بەرێتەوە.

فەرمانی پێ کرد مشتێک هەڵبگرێت کە سەد داری بچووک لەخۆ بگرێت و تەنیا بە یەک جار لێی بدات؛ وەک خوای گەورە فەرمووی: «بە دەستت مشتێک دار هەڵبگرە و پێی لێی بدە، سوێندەکەت مەشکێنە» (سورەتی ص، ٤٤).

گێڕدراوەتەوە کە ئیبلیس سندووقێکی دروست کرد و دەرمان و چارەسەری تێدا دانا، لەسەر ڕێگای ژنی ئەیوب دانیشت و خەڵکی چارەسەر دەکرد. ژنی ئەیوب بەوێدا تێپەڕی و گوتی: «نەخۆشێکم هەیە، دەتوانیت چارەسەری بکەیت؟» گوتی: «بەڵێ؛ هیچ شتێکم ناوێت، تەنیا ئەوە بڵێت: تۆ چاکت کردم». ژنەکە ئەوەی بۆ ئەیوب گێڕایەوە.

فەرمووی: «ئەو ئیبلیسە؛ فریوت داویت». ئەگەر خوا چاکی بکاتەوە، سوێندی خوارد کە بە سەد قامچی لێی بدات. وەهب و کەسانی تر گوتوویانە: ژنی ئەیوب کاری بۆ خەڵکی دەکرد و خواردنی بۆ دەهێنا. کاتێک تاقیکردنەوەکەی درێژ بوو و خەڵکی لێی بێزار بوون و کەس کاری پێ نەدەکرد، ڕۆژێک بەدوای خواردنێکدا گەڕا تا بۆ ئەیوب بیهێنێت، بەڵام هیچ شتێکی نەدۆزییەوە.

قژی سەری بڕی و بە نانێک فرۆشتی؛ نانەکەی بۆی هێنا. ئەیوبی لێی پرسی: «قژەکەت کوێیە؟» ئەوەی بۆ گێڕایەوە؛ لەو کاتەدا گوتی: «زیان و ناخۆشییەکەم گەیاندووە».

هەندێک کەسیش گوتوویانە: ئەوەی ئەیوب ئەم وشەیەی گوت، کاتێک بوو کرمەکان نزیک بوونەوە لە دڵ و زمانیدا، ترسا کە لە یادی خوا و بیرکردنەوە وازبهێنێت. حەبیب کوڕی ئەبی سابیت گوتی: «داوای لایبردنی تاقیکردنەوەکەی لە خوا نەکرد، تا سێ شتی بۆ ڕوویدا: یەکەمیان، دوو هاوڕێی دێرینی هاتنە لای، کاتێک هەواڵیان بیست؛ هیچ شتێکی نەما بوو، جگە لە دوو چاوی، و شتێکی زۆر گەورەیان بینی. پێیان گوت: ئەگەر لەلای خوا پلە و پایەیەکت هەبووایە، ئەم کارەساتەت بەسەر نەدەهات. دووەمیان، ژنەکەی خواردنی داوا کرد، هیچ شتێکی نەدۆزییەوە بۆ ئەوەی پێی خواردی پێ بدات؛ قژەکەی فرۆشت و خواردنی بۆ هێنا.

سێیەم، قسەی ئیبلیس بوو کە گوتی: من چارەسەری دەکەم، بە مەرجێک بڵێیت: تۆ چاکت کردم». گوتراوە ئیبلیس وسوسەی کرد کە ژنەکەی زینا کردووە، بۆیە قژەکەی بڕی؛ لەو کاتەدا خۆڕاگریی لێ بەتاڵ بوو و پاڕایەوە و سوێندی خوارد کە بە سەد قامچی لێی بدات. هەندێکیش گوتوویانە مانای «زیان و ناخۆشییەکەم گەیاندووە» ئەوەیە کە دوژمنان دڵخۆشن بە کارەساتەکەی؛ تا ئەوەندەی گێڕدراوەتەوە لێیان پرسی: «لە تاقیکردنەوەکەتدا کامەی سەختتر بوو؟» فەرمووی: «دڵخۆشیی دوژمنان».

هەندێکیش گوتوویانە ئەوەی گوت، کاتێک بوو کرمێک لە ڕانی کەوتەوە و گەڕاندییەوە بۆ شوێنی خۆی و پێی گوت: «بیخۆ؛ خوا منت کردووەتە خواردنی تۆ». کرمەکە گازی لێ گرت و ئازارەکەی لە هەموو گازگرتنی کرمەکان زیاتر بوو.

ئەگەر بگوترێت: خوا ناوی صابر، واتە خۆڕاگر، لێناوە؛ بەڵام ئەو بە وشەکانی «بەڕاستی زیان و ناخۆشی گەیشتووم» و «شەیتان بە زیان و ئازار تووشی کردم» سکاڵای کرد و بێتاقەت بوو؛ وەڵام ئەوەیە: ئەمە سکاڵا نییە، بەڵکو پاڕانەوەیە؛ بەڵگەکەی فەرموودەی خوای گەورەیە: «ئێمەش وەڵاممان دایەوە». هەروەها بێتاقەتی ئەوەیە مرۆڤ سکاڵا لە خەڵکی بکات؛ بەڵام سکاڵاکردن بۆ لای خوای گەورە بێتاقەتی و وازهێنان لە خۆڕاگری نییە؛ وەک یەعقوبی، سەلامی خوای لێ بێت، فەرمووی: «من تەنها خەم و پەژارەی خۆم بۆ خوا دەگێڕمەوە» (یوسف، ٨٦).

سوفیان کوڕی عییەینە گوتی: «هەروەها ئەوەی سکاڵا بۆ خەڵک دەکات، لە کاتێکدا بە قەزای خوا ڕازییە، ئەوە بێتاقەتی نییە؛ وەک ئەوەی گێڕدراوەتەوە جبرائیل هاتە لای پێغەمبەر، ﷺ، لە نەخۆشییەکەیدا و پرسی: “چۆن هەست دەکەیت؟” فەرمووی: “خەمگین و دڵتەنگم”». هەروەها کاتێک عائیشەی گوت: «سەرم!» پێغەمبەری فەرمووی: «بەڵکو منیش سەرم!»

[لە کۆتایی دەقە عەرەبییەکەدا وشە و پەراوێزی تێکەڵ و ناڕوون هەن: «وليه; خائبا; إلى السماء; جميع; يعذل; وخزانة النهار بالليل; الحسن; أو حرام علي; من; وما أراها; إن عافاه الله; رحمة; يا شيخ; والله; بعدما عوفي».]