ئەييۇبنىڭ سەۋرچانلىقى ۋە دۇئاسى

شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى

يەنى، بەندىمىز ۋە ئەلچىمىز ئەييۇبنى ـ ئۇنى مەدھىيەلەپ، ئۇلۇغلاپ ۋە مەرتىۋىسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈپ ـ ئەسلە. ئۇنى قاتتىق بىر بالاغا دۇچار قىلغانىمىزدا، ئۇنىڭ سەۋرچان ۋە رازىمەن ئىكەنلىكىنى كۆردۇق. بۇنىڭ سەۋەبى، ئاللاھنىڭ سىنىقى ۋە ئىمتىھانى سۈپىتىدە شەيتاننىڭ ئۇنىڭ بەدىنىگە ھۆكۈمران قىلىنىشى ئىدى؛ شەيتان ئۇنىڭ بەدىنىگە پۈۋلىدى، نەتىجىدە بەدىنىدە چوڭ يارىلار پەيدا بولۇپ، ئۇ ئۇزۇن مۇددەت شۇ ھالەتتە قالدى. بالاسى ئېغىرلاشتى، ئائىلىسىدىكىلەر ۋاپات بولدى، مال-مۈلكىدىن ئايرىلدى.

شۇنىڭ بىلەن پەرۋەردىگارىغا مۇنداق دەپ نىدا قىلدى: «پەرۋەردىگارىم! ماڭا زىيانكەشلىك يەتتى، سەن رەھىم قىلغۇچىلارنىڭ ئەڭ رەھىمدىلىسەن». ئۇ ئۆزىنىڭ ئەھۋالىنى بايان قىلىش ئارقىلىق ئاللاھقا يالۋۇردى؛ چۈنكى زىيان-زەخمەت ئۇنىڭغا ئىنتايىن ئېغىر دەرىجىدە يەتكەن ئىدى.

ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى

ئاللاھ تائالا ئەييۇب ئەلەيھىسسالامنىڭ مال-مۈلكى، پەرزەنتلىرى ۋە بەدىنىدە دۇچ كەلگەن بالالارنى بايان قىلىدۇ. ئۇنىڭ ناھايىتى كۆپ ئۇلاغلىرى، چارۋا-ماللىرى، تېرىلغۇ يەرلىرى، نۇرغۇن پەرزەنتلىرى ۋە ياخشى تۇرالغۇلىرى بار ئىدى. ئۇلارنىڭ ھەممىسىدە سىناققا دۇچ كەلدى، ئاخىرى ھەممىسىدىن ئايرىلدى. ئاندىن بەدىنى بىلەن سىناق قىلىندى.

ئېيتىلىشىچە، بەدىنىنىڭ ھەممە يېرىگە جۇزام كېسىلى يەتكەن بولۇپ، ئاللاھنى زىكىر قىلىدىغان يۈرىكى بىلەن تىلىدىن باشقا يېرى ساق قالمىغان. ھەتتا ئۇنىڭ بىلەن بىللە ئولتۇرغانلارمۇ ئۇنىڭدىن بىزار بولۇپ، شەھەرنىڭ بىر چەت-بۇشىغا ئايرىپ قويۇلدى. ئايالىدىن باشقا ئۇنىڭغا كۆيۈنىدىغان ھېچكىم قالمىدى؛ ئايالى ئۇنىڭ ئىشلىرىنى قىلاتتى. ئېيتىلىشىچە، ئۇ ئايال تۇرمۇشتا قىينىلىپ، ئېرى ئۈچۈن كىشىلەرگە خىزمەت قىلىدىغان بولۇپ قالغانىكەن.

پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: «كىشىلەر ئىچىدە ئەڭ ئېغىر سىناققا دۇچ كېلىدىغىنى پەيغەمبەرلەردۇر، ئاندىن ياخشىلار، ئاندىن ئۇلارغا ئەڭ يېقىن بولغانلار.» يەنە بىر ھەدىستە: «ئادەم دىننىڭ مىقدارىغا قاراپ سىناق قىلىنىدۇ؛ ئەگەر دىنىدا مۇستەھكەملىك بولسا، سىنىقى تېخىمۇ ئاشۇرۇلىدۇ» دېيىلگەن. ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرى ئەييۇب ئەلەيھىسسالام سەۋر قىلىشتا ئەڭ يۇقىرى پەللىگە يەتكەن بولۇپ، سەۋر قىلىشتا ئۇنى مىسال قىلىشقا بولىدۇ.

يەزىد ئىبنى مَيْسەرە مۇنداق دېگەن: «ئاللاھ ئەييۇب ئەلەيھىسسالامنى ئائىلىسى، مال-مۈلكى ۋە پەرزەنتلىرىدىن ئايرىلىش بىلەن سىناق قىلىپ، ئۇنىڭغا ھېچ نەرسە قالمىغاندا، ئۇ ئاللاھنى ناھايىتى ياخشى زىكىر قىلدى. ئاندىن: ‹بارلىق پەرۋەردىگارلارنىڭ پەرۋەردىگارى بولغان رەببىم! ساڭا ھەمد بولسۇن. سەن ماڭا ياخشىلىق قىلدىڭ، مال-مۈلۈك ۋە پەرزەنت بەردىڭ.

ئۇلارنىڭ ھەممىسى يۈرىكىمنىڭ بىرەر پارچىسى قالماستىن ئۇنىڭغا كىرىپ كەتتى. ئاندىن ئۇلارنىڭ ھەممىسىنى مەندىن ئېلىۋەتتىڭ ۋە يۈرىكىمنى بوشاتتىڭ؛ سەن بىلەن مېنىڭ ئوتتۇرامدا توسالغۇ بولىدىغان ھېچ نەرسە قالمىدى. دۈشمىنىم ئىبلىس مېنىڭ قىلغىنىمنى بىلگەن بولسا، ماڭا ھەسەت قىلاتتى›، دېدى. ئۇ: ‹بۇنىڭدىن ئىبلىس قاتتىق بىئارام بولدى›، دېدى.

ئەييۇب ئەلەيھىسسالام يەنە مۇنداق دېدى: ‹رەببىم! سەن ماڭا مال-مۈلۈك ۋە پەرزەنت بەردىڭ. مەن قىلغان زۇلۇم سەۋەبىدىن دەرگاھىمغا كېلىپ ئەرز قىلىدىغان ھېچكىم يوق؛ بۇنى سەن ياخشى بىلىسەن. كارىۋات ماڭا تەييار قىلىنغاندا، ئۇنىڭغا ياتمايتتىم ۋە ئۆزۈمگە: ئى نەپسىم!

سەن كارىۋاتتا ياتىش ئۈچۈن يارىتىلمىدىڭ، دەيتتىم. مەن بۇنى پەقەت سېنىڭ رازىلىقىڭنى ئىزدەپلا تەرك قىلغانىدىم›». بۇنى ئىبنى ئەبى ھاتىم رىۋايەت قىلغان.

ۋەھب ئىبنى مۇنەببىھنىڭ بۇ ھەقتىكى خەۋىرىدە ئۇزۇن بىر قىسسە بايان قىلىنغان. ئىبنى جەرىر ۋە ئىبنى ئەبى ھاتىم ئۇنى ۋەھبتىن ئىسناد بىلەن كەلتۈرگەن، كېيىنكى تەپسىرشۇناسلارنىڭ بىر قانچىسىمۇ ئۇنى تىلغا ئالغان. ئۇنىڭدا غەلىتىلىك بار، ئۇزۇن بولغاچقا بۇ يەردە قويۇپ قويدۇق.

ئۇنىڭ بالا ئىچىدە ئۇزاق مۇددەت تۇرغانلىقى رىۋايەت قىلىنغان. بۇ دۇئاغا تۈرتكە بولغان سەۋەب ھەققىدە بولسا، ئۇلارنىڭ قارىشى ھەر خىل. ھەسەن ۋە قەتادە مۇنداق دېگەن: «ئەييۇب ئەلەيھىسسالام يەتتە يىل ۋە بىرنەچچە ئاي سىناققا دۇچ كېلىپ، بەنى ئىسرائىلنىڭ ئەخلەت دۆۋىسى ئۈستىدە ياتقانىدى. ھايۋانلار ئۇنىڭ بەدىنىنىڭ ئۈستىدىن ئۆتۈپ تۇراتتى.

ئاللاھ ئۇنىڭغا ئاسانلىق بەردى، ئەجرىنى ئۇلۇغ قىلدى ۋە ئۇنى ياخشى مەدھىيەلىدى.» ۋەھب ئىبنى مۇنەببىھ: «ئۇ سىناقتا ئۈچ يىل تۇردى، بۇ مۇددەت ئارتۇقمۇ، كەممۇ بولمىدى» دېگەن.

سُددى مۇنداق دېگەن: «ئەييۇبنىڭ گۆشلىرى تۆكۈلۈپ، پەقەت پەيلىرى بىلەن سۆڭەكلىرىلا قالدى. ئايالى ئۇنىڭغا قاراپ تۇراتتى ۋە يېيىشلىك نەرسە ئېلىپ كېلەتتى. ئاغرىقى ئۇزاققا سوزۇلغاندا، ئايالى ئۇنىڭغا: ‹ئى ئەييۇب! رەببىڭدىن دۇئا قىلىپ، بۇنى سېنىڭدىن كۆتۈرۈۋېتىشنى سورىماسمىسەن؟›

دېدى. ئۇ: ‹مەن سالامەت ھالدا يەتمىش يىل ياشىدىم. ئاللاھ ئۈچۈن يەتمىش يىل سەۋر قىلىشىم ئۇنىڭغا ئازمۇ؟› دېدى. ئايالى بۇنىڭغا چىدىماي سىرتقا چىقىپ كەتتى. ئۇ كىشىلەرگە ھەق ئېلىپ ئىشلەپ، تاپقىنىنى ئېرىگە ئېلىپ كېلىپ يېگۈزەتتى.

ئىبلىس پەلەستىندىن بولغان، ئۇنىڭ دوستلىرى ۋە ئاكا-ئۇكىلىرىدىن ھېسابلىنىدىغان ئىككى كىشىنىڭ يېنىغا بېرىپ: ‹سىلەرنىڭ قېرىندىشىڭلار ئەييۇب مۇنداق-مۇنداق بالاغا دۇچ كەلدى. بېرىپ ئۇنى يوقلاپ، يۇرتۇڭلارنىڭ شارابىدىن بىللە ئېلىپ بېرىڭلار؛ ئۇنى ئىچسە ساقىيىپ كېتىدۇ› دېدى. ئۇلار ئۇنىڭ يېنىغا كەلدى. ئۇنى كۆرۈپ يىغلىدى.

ئەييۇب: ‹سىلەر كىم؟› دەپ سورىدى. ئۇلار: ‹بىز پۇلان ۋە پۇستان› دېدى. ئەييۇب ئۇلارنى قارشى ئېلىپ: ‹بالا چاغىمدا مەندىن يۈز ئۆرۈمەيدىغانلارغا خۇش كەلدىڭلار› دېدى. ئۇلار: ‹ئى ئەييۇب! بەلكىم سەن بىر نەرسىنى يوشۇرۇپ، باشقىنى ئاشكارا قىلغانسەن؛ شۇڭا ئاللاھ سېنى سىنىغان بولۇشى مۇمكىن› دېدى.

ئۇ بېشىنى ئاسمانغا كۆتۈرۈپ: ‹ئاللاھ مېنىڭ يوشۇرۇپ، باشقىنى ئاشكارا قىلغان ھېچ نەرسەم يوقلۇقىنى بىلىدۇ. رەببىم مېنى سەۋر قىلامدىم ياكى بىئارام بولامدىم، دەپ سىنىدى› دېدى. ئۇلار: ‹ئى ئەييۇب! شارابىمىزدىن ئىچ، ئىچسەڭ ساقىيىپ كېتىسەن› دېدى.

ئۇ ئاچچىقلىنىپ: ‹ناپاكىز شەيتان سىلەرنىڭ يېنىڭلارغا كېلىپ، بۇنى بۇيرۇدىمۇ؟ سىلەرنىڭ سۆزۈڭلار، تامىقىڭلار ۋە ئىچىملىكىڭلار ماڭا ھارام› دېدى. ئۇ ئىككىسى ئۇنىڭ يېنىدىن قوپۇپ كەتتى.

ئايالى كىشىلەرگە ئىشلىگىلى چىقىپ، بىر ئائىلىگە نان ياقتى. ئۇلار ئۈچۈن بىر يۇمىلاق نان ياساپ بەردى. ئۇلارنىڭ بالىسى ئۇخلاۋاتقان بولغاچقا، ئۇنى ئويغىتىشقا كۆزى قىيماي، ناننى ئايالغا سوۋغا قىلدى. ئايال ناننى ئەييۇبقا ئېلىپ كەلدى.

ئەييۇب ئۇنى تونۇماي: ‹بۇرۇن ماڭا بۇنداق نەرسە ئېلىپ كەلمەيتتىڭ، بۈگۈن نېمە بولدى؟› دېدى. ئۇ ئايالىنىڭ قىلغان ئىشلىرىنى سۆزلەپ بەردى. ئەييۇب: ‹بەلكىم بالا ئويغىنىپ، ناننى سورىغاندۇ؛ ئۇنى تاپالمىغاچقا ئائىلىسىگە يىغلاۋاتقان بولسا كېرەك، ئۇلارنىڭ باشقا نەرسىسىنى قوبۇل قىلمايۋاتقاندۇ› دېدى.

ئايال: ‹ئاللاھ ئەييۇبقا رەھمەت قىلسۇن› دەپ، ناننى ئۇنىڭغا بەردى-دە، قايتىپ كەتتى.

ئاندىن ئىبلىس دوختۇر قىياپىتىدە ئايالنىڭ يېنىغا كېلىپ: ‹ئېرىڭنىڭ كېسىلى ئۇزاققا سوزۇلدى. ئەگەر ساقىيىشنى خالىسا، بىر چىۋىننى تۇتۇپ، پۇلانلارنىڭ بۇتىنىڭ نامى بىلەن بوغۇزلىسۇن؛ شۇنداق قىلسا ساقىيىدۇ› دېدى. ئايال بۇنى ئەييۇبقا ئېيتتى. ئۇ: ‹ناپاكىز شەيتان سېنىڭ يېنىڭغا كەلگەن ئىكەن.

ئەگەر ساقايسام، سېنى يۈز قامچا بىلەن ئۇرۇش ئاللاھقا مېنىڭ ئۈستۈمگە ۋاجىب بولسۇن› دېدى.

ئايالى ئۇنىڭغا ئىش ئىزدەپ يۈرگەن چاغدا، كىشىلەر ئۇنىڭغا رىزىق بېرىشتىن توختىدى؛ ئۇ بارغان ھەر بىر ئائىلە ئۇنى ئىشلىتىشنى خالىمايدىغان بولدى. بۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭغا قىيىن بولۇپ، ئەييۇب ئاچ قالماسۇن دەپ ئەنسىرىگەندە، چېچىنىڭ بىر تارام قىسمىنى كېسىپ، ئۇنى ئەشرافلارنىڭ قىزلىرىدىن بىر قىزغا ساتتى. ئۇلار ئۇنىڭغا نۇرغۇن ياخشى تاماق بەردى. ئايال ئۇنى ئەييۇبقا ئېلىپ كەلدى.

ئەييۇب ئۇنى كۆرۈپ تونۇماي: ‹بۇنى نەدىن تاپتىڭ؟› دەپ سورىدى. ئۇ: ‹كىشىلەرگە ئىشلىدىم، ئۇلار ماڭا تاماق بەردى› دېدى. ئەييۇب ئۇنىڭدىن يېدى.

ئەتىسى ئايال ئىش ئىزدەپ چىقتى، ئەمما تاپالمىدى. شۇنىڭ بىلەن يەنە بىر تارام چېچىنى كېسىپ، ھېلىقى قىزغا ساتتى. ئۇلار ئۇنىڭغا يەنە شۇ تاماقتىن بەردى. ئايال ئۇنى ئەييۇبقا ئېلىپ كەلدى. ئەييۇب: ‹ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، بۇنىڭ نەدىن كەلگەنلىكىنى بىلمىگۈچە ئۇنى يېمەيمەن› دېدى.

ئايال ياغلىقىنى ئېلىۋەتتى. ئەييۇب ئۇنىڭ بېشىنىڭ چۈشۈرۈلگەنلىكىنى كۆرۈپ، قاتتىق قايغۇردى. دەل شۇ ۋاقىتتا ئۇ ئۇلۇغ ئاللاھقا دۇئا قىلىپ: «مەن زىيان-زەخمەتكە ئۇچرىدىم، سەن بولساڭ رەھىم قىلغۇچىلارنىڭ ئەڭ رەھىمدارىسەن» دېدى.

ئىبنى ئەبى ھاتىم مۇنداق دېگەن: «ئاتام بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى، مۇسا ئىبنى ئىسمائىل بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى، ھەمماد بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى، ئەبۇ ئىمران ئەلجەۋنىي نەۋف ئەلبەكالىيدىن رىۋايەت قىلدى: ئەييۇبقا كەلگەن شەيتان ‹سەۋت› دەپ ئاتىلاتتى. ئەييۇبنىڭ ئايالى: ‹ئاللاھقا دۇئا قىلىپ، سېنى ساقايتىشىنى سورا› دەيتتى. ئۇ دۇئا قىلمىدى. تاكى بەنى ئىسرائىلدىن بىر توپ كىشى ئۇنىڭ يېنىدىن ئۆتۈپ، ئۇلارنىڭ بەزىسى يەنە بەزىسىگە: ‹ئۇ دۇچ كەلگەن بۇ بالا ئۇنىڭ قىلغان چوڭ بىر گۇناھى سەۋەبىدىن بولغاندۇ› دېگۈچە.

شۇ چاغدا ئۇ: ‹رەببىم! مەن زىيان-زەخمەتكە ئۇچرىدىم، سەن بولساڭ رەھىم قىلغۇچىلارنىڭ ئەڭ رەھىمدارىسەن› دېدى.»

ئاتام بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى، ئەبۇ سەلەمە بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى، جەرىر ئىبنى ھازىم ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇبەيد ئىبنى ئۇمەيردىن رىۋايەت قىلدى: «ئەييۇب ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىككى قېرىندىشى بار ئىدى. بىر كۈنى ئۇلار ئۇنىڭ يېنىغا كەلدى، ئەمما پۇرىقىدىن يېقىنلىشالمىدى؛ يىراقتا تۇرۇپ، ئۇلارنىڭ بىرى يەنە بىرىگە: ‹ئەگەر ئاللاھ ئەييۇبتىن ياخشىلىق بىلگەن بولسا، ئۇنى بۇنداق بالا بىلەن سىنىمايتتى› دېدى. ئەييۇب ئۇلارنىڭ بۇ سۆزىگە، ھېچبىر نەرسىگە بىئارام بولمىغاندەك، قاتتىق بىئارام بولدى. ئۇ: ‹ئاللاھىم!

ئەگەر سەن مېنىڭ، ھېچقاچان بىر قېتىممۇ تويغۇچە تاماق يەپ، يېقىن ئەتراپتا ئاچ كىشى بارلىقىنى بىلمەي قالغان ئەمەسلىكىمنى بىلسەڭ، ماڭا گۇۋاھ بولغىن› دېدى. ئاسماندىن ئۇنىڭ راستلىقىغا گۇۋاھلىق كەلدى، ئۇ ئىككىسىمۇ ئاڭلىدى. ئاندىن ئۇ: ‹ئاللاھىم! ئەگەر سەن مېنىڭ يېقىن ئەتراپتا يالىڭاچ كىشى بارلىقىنى بىلىپ تۇرۇپ، ھېچقاچان ئىككى كۆينىكىم بولغان ئەمەسلىكىمنى بىلسەڭ، ماڭا گۇۋاھ بولغىن› دېدى.

ئاسماندىن يەنە ئۇنىڭ راستلىقىغا گۇۋاھلىق كەلدى، ئۇ ئىككىسىمۇ ئاڭلىدى. ئاندىن ئۇ: ‹ئى ئاللاھ! سېنىڭ ئىززىتىڭ بىلەن› دەپ سەجدە قىلدى ۋە: ‹ئاللاھىم! سېنىڭ ئىززىتىڭ بىلەن قەسەمكى، مەندىن بۇ بالانى كۆتۈرمىگۈچە بېشىمنى كۆتۈرمەيمەن› دېدى. بالا كۆتۈرۈلگۈچە بېشىنى كۆتۈرمىدى.»

ئىبنى ئەبى ھاتىم بۇنى يەنە بىر يول بىلەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا مەرفۇئ رىۋايەت قىلغان. ئۇ مۇنداق دېگەن: «يۇنۇس ئىبنى ئابدۇلئەئلا بىزگە خەۋەر بەردى، ئىبنى ۋەھب بىزگە خەۋەر بەردى، ئۇ نافع ئىبنى يەزىدتىن، ئۇ ئۇقەيلدىن، ئۇ زۇھرىيدىن، ئۇ ئەنەس ئىبنى مالىكتىن رىۋايەت قىلدى: رەسۇلۇللاھ ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېدى: ‹ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرى ئەييۇب بالادا ئون سەككىز يىل تۇردى. يېقىن-يىراق تۇغقانلىرىنىڭ ھەممىسى ئۇنىڭدىن يۈز ئۆرۈدى؛ پەقەت ئۇنىڭ ئەڭ يېقىن قېرىنداشلىرىدىن ئىككى كىشىلا ئۇنداق قىلمىدى. ئۇ ئىككىسى ئەييۇبنىڭ يېنىغا ئەتىگەندە ۋە كەچتە كېلىپ تۇراتتى.

بىر كۈنى ئۇلارنىڭ بىرى يەنە بىرىگە: «ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، ئەييۇب دۇنيادىكى ھېچكىم قىلمىغان بىر گۇناھنى قىلغان بولسا كېرەك» دېدى. ئۇنىڭ ھەمراھى: «ئۇ نېمە؟» دەپ سورىدى. ئۇ: «ئون سەككىز يىلدىن بېرى ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھىم قىلىپ، ئۇنىڭ بېشىغا كەلگەننى كۆتۈرۈۋەتمىدىغۇ» دېدى.

ئۇلار ئەييۇبنىڭ يېنىغا كەلگەندە، ئۇ كىشى بۇ سۆزنى ئۇنىڭغا ئېيتماي تۇرالمىدى. ئەييۇب ئەلەيھىسسالام: «سىلەرنىڭ نېمە دېمەكچى بولغانلىقىڭلارنى بىلمەيمەن. پەقەت ئاللاھ تائالا مېنىڭ ئىككى كىشىنىڭ ئۆزئارا تالاش-تارتىش قىلىۋېتىپ، ئاللاھنى زىكىر قىلغانلىقىنى ئاڭلاپ قالسام، ئۆيۈمگە قايتىپ كېلىپ، ئۇلارنىڭ گۇناھىنى كەچۈرۈشىنى سورايدىغانلىقىمنى بىلىدۇ؛ چۈنكى ئاللاھنىڭ نامىنىڭ پەقەت ھەق بىلەنلا تىلغا ئېلىنىشىنى ياخشى كۆرەتتىم» دېدى. ئۇ ھاجىتى ئۈچۈن سىرتقا چىقاتتى.

ھاجىتىنى پۈتتۈرگەندە، ئايالى ئۇنىڭ قولىنى تۇتۇپ، ئۆيگە كىرگۈچە يېتەكلەيتتى. بىر كۈنى ئايالى كېچىكىپ قالغاندا، ئەييۇب تۇرغان جايىدا ئۇنىڭغا ۋەھيى كەلدى: «پۇتىڭ بىلەن يەرنى تەپ؛ مانا بۇ يۇيىنىدىغان سوغۇق سۇ ۋە ئىچىدىغان سۇدۇر»›.» بۇ ھەدىسنىڭ مەرفۇئ رىۋايەت قىلىنىشى ئىنتايىن غەلىتىدۇر.

ئىبنى ئەبى ھاتىم مۇنداق دېگەن: «ئاتام بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى، مۇسا ئىبنى ئىسمائىل بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى، ھەمماد بىزگە خەۋەر بەردى، ئۇ ئەلى ئىبنى زەيدتىن، ئۇ يۈسۈف ئىبنى مەھراندىن، ئۇ ئىبنى ئابباسدىن رىۋايەت قىلدى: ئاللاھ ئۇنىڭغا جەننەتتىن بىر تون كىيدۈردى. ئەييۇب بىر چەتكە ئۆتۈپ ئولتۇردى. ئايالى كەلدى، لېكىن ئۇنى تونۇمىدى. ئۇ: ‹ئى ئاللاھنىڭ بەندىسى!

بۇ يەردە ئىلگىرى ياتقان بالا دۇچ كەلگەن كىشى نەگە كەتتى؟ ئىت ياكى بۆرىلەر ئۇنى ئېلىپ كەتكەنمىدۇ؟› دەپ سورىدى. ئۇ بىر مەھەل سۆزلەپ تۇردى. ئەييۇب: ‹ھالىڭغا ۋاي! مەن ئەييۇب› دېدى. ئايال: ‹ئى ئاللاھنىڭ بەندىسى! مەندىن كۈلۈۋاتامسەن؟›

دېدى. ئۇ: ‹ھالىڭغا ۋاي! مەن ئەييۇب، ئاللاھ بەدىنىمنى ماڭا قايتۇرۇپ بەردى› دېدى». ئىبنى ئابباس يەنە مۇنداق دېگەن: «مال-مۈلكى ۋە پەرزەنتلىرىمۇ ئۆز كۆزى ئالدىدا ئۇنىڭغا قايتۇرۇلدى، ئۇلارنىڭ مىقدارىچىلىك يەنە قوشۇلۇپ بېرىلدى.»

ۋەھب ئىبنى مۇنەببىھ مۇنداق دېگەن: «ئاللاھ ئەييۇبقا ۋەھيى قىلىپ: ‹ئائىلەڭنى ۋە مال-مۈلكۈڭنى ساڭا قايتۇرۇپ بەردىم، شۇنىڭچىلىكنى يەنە قوشۇپ بەردىم. بۇ سۇ بىلەن يۇيۇن، چۈنكى ئۇ سېنىڭ شىپايىڭدۇر. ئايالىڭ ئۈچۈن قۇربانلىق قىل ۋە ئۇلارنىڭ مەغپىرىتىنى تىلە؛ چۈنكى ئۇلار سېنىڭ ھەققىڭدە ماڭا ئاسىيلىق قىلدى› دېدى.» بۇنى ئىبنى ئەبى ھاتىم رىۋايەت قىلغان.

ئىبنى ئەبى ھاتىم يەنە مۇنداق دېگەن: «ئەبۇ زۇرئە بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى، ئەمرۇ ئىبنى مەرزۇق بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى، ھەممام قەتادەدىن، ئۇ نەدر ئىبنى ئەنەستىن، ئۇ بەشىر ئىبنى نەھىيكتىن، ئۇ ئەبۇ ھۇرەيرەدىن، ئۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن رىۋايەت قىلدى. ئۇ زات مۇنداق دېدى: ‹ئاللاھ ئەييۇبقا سالامەتلىك بەرگەندە، ئۇنىڭ ئۈستىگە ئالتۇن چېكەتكىلەرنى ياغدۇرۇپ بەردى. ئەييۇب ئۇلارنى قولى بىلەن ئېلىپ، كىيىمىگە سالدى›. ئۇ زات يەنە مۇنداق دېدى: ‹ئۇنىڭغا: «ئى ئەييۇب!

تويمىدىڭمۇ؟» دېيىلدى. ئۇ: «رەببىم! سېنىڭ رەھمىتىڭدىن كىم تويسۇن؟» دېدى›.» بۇ ھەدىسنىڭ ئەسلى سەھىھەيندە بار، ئۇ يەنە بىر ئورۇندا كېلىدۇ.

«ئۇنى ئۇنىڭ يېنىغا ئېلىپ بېرىڭ.» ئايال مېڭىپ، كىشىلەرنىڭ تۇرغان يېرىگە كەلگەندە، ئۇلارنىڭ بىر قويى ئۇنى سۈزۈپ يىقىتىۋەتتى. ئايال: «ئەييۇب خاتالىق قىلغۇچى بولسۇن!» دېدى. ئۇ پەلەمپەيدىن چىقىپ قارىسا، بالا ئويغىنىپ، ناننى سوراپ ۋە ئائىلىسىگە يىغلاپ تۇرغانىدى؛ ئاندىن ئۇ: …

بەغاۋىنىڭ تەفسىرى

ئاللاھ تائالا مۇنداق دېدى: «ئەييۇبنىمۇ ئەسلە، ئۇ پەرۋەردىگارىغا نىدا قىلغان چاغدا»؛ يەنى پەرۋەردىگارىغا دۇئا قىلغان چاغدا. ۋەھب ئىبنى مۇنەببىھ مۇنداق دېگەن: ئەييۇب ئەلەيھىسسالام رۇملۇق كىشى ئىدى. ئۇ ئەييۇب ئىبنى ئەموچ ئىبنى رازخ ئىبنى رۇم ئىبنى ئىس ئىبنى ئىسھاق ئىبنى ئىبراھىم ئىدى. ئانىسى ھاراننىڭ ئوغلى لۇتنىڭ ئەۋلادلىرىدىن ئىدى.

ئاللاھ ئۇنى تاللىغان، پەيغەمبەر قىلغان ۋە دۇنيانى ئۇنىڭغا كەڭرى قىلغان ئىدى. شام زېمىنىدىكى بەسەنيەنىڭ تۈزلەڭلىكى ۋە تاغلىق رايونلىرىنىڭ ھەممىسى ئۇنىڭ ئىدى. ئۇنىڭ بۇ يەردە كالا، تۆگە، قوي، ئات ۋە ئېشەكلەردىن ئىبارەت ھەر خىل مال-چارۋىدىن، سان ۋە سەپلىمە جەھەتتە ئۇنىڭدىن ياخشىراق ئادەمدە بولمايدىغان مىقداردا بار ئىدى. ئۇنىڭ بەش يۈز فەددان يەر تېرىلغۇسى بولۇپ، ئۇنىڭغا بەش يۈز قۇل قاراشلىق ئىدى؛ ھەر قۇلنىڭ ئايالى، بالىسى ۋە مال-مۈلكى بار ئىدى.

ھەر بىر فەدداننىڭ سايمانلىرىنى بىر چىشى ئېشەك توشۇيتتى؛ ھەر چىشى ئېشەكنىڭ ئىككى، ئۈچ، تۆت، بەش ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ بالىسى بار ئىدى. ئاللاھ تائالا ئۇنىڭغا ئەر-ئايالدىن ئىبارەت ئائىلە-تاۋابىئات ۋە ئەۋلاد ئاتا قىلغان ئىدى. ئۇ ياخشى ئەمەللىك، تەقۋادار، مېھرىبان كىشى بولۇپ، مىسكىنلەرگە تاماق بېرەتتى، تۇل ئاياللار ۋە يېتىملەرگە كاپالەتلىك قىلاتتى، مېھماننى ھۆرمەت قىلاتتى ۋە يولدا قالغانلارغا ياردەم قىلاتتى. ئۇ ئاللاھنىڭ نېمەتلىرىگە شۈكۈر قىلغۇچى، ئاللاھنىڭ ھەققىنى ئادا قىلغۇچى ئىدى.

ئۇنىڭ دۇنيا ئىشلىرى بىلەن مەشغۇل بولۇشىغا قارىماي، ئاللاھنىڭ ئەمرىدىن غاپىل قېلىش ۋە ئۇنىڭ نېمەتلىرىگە مەغرۇر بولۇش ئارقىلىق ئىبلىسنىڭ ئۆزىدىن باي كىشىلەردىن ئېرىشتۈرىدىغان نەرسىلەرگە ئېرىشىشىگە يول قويمىغان ئىدى. ئۇنىڭ يېنىدا ئۇنىڭغا ئىمان ئېيتقان ۋە راست دەپ ئېتىراپ قىلغان ئۈچ كىشى بار ئىدى: يەمەندىن ياقىن دېگەن كىشى، يەنە بىر شەھەرلىك ئىككى كىشى؛ ئۇلارنىڭ بىرىنىڭ ئىسمى يەلەدد، يەنە بىرىنىڭ ئىسمى سافىر ئىدى. ئۇلار ياشىنىپ قالغان كىشىلەر ئىدى.

ئىبلىس ئاسمانلارنىڭ ھېچبىرىدىن توسۇلمىغان بولۇپ، خالىغان يېرىدە تۇرالايتتى. ئاللاھ ئىيسانى كۆتۈرگەندىن كېيىن، تۆت ئاسماندىن توسۇلدى. مۇھەممەد ﷺ ئەۋەتىلگەندە، قالغان ئۈچ ئاسماندىمۇ توسۇلدى. ئىبلىس پەرىشتىلەرنىڭ ئەييۇب ئۈچۈن دۇئا-سالام ئېيتىۋاتقانلىقىنى ئاڭلىدى.

بۇ، ئاللاھ ئەييۇبنى تىلغا ئېلىپ ماختىغان چاغدا بولغان ئىدى. شۇنىڭ بىلەن ئىبلىسنىڭ ئىچىدە ھەسەت ۋە يامانلىق قوزغىلىپ، تېزلا ئۆزى دائىم تۇرىدىغان ئاسماندىكى ئورۇنغا چىقىپ، مۇنداق دېدى: «ئى پەرۋەردىگارىم! بەندىڭ ئەييۇبنىڭ ئىشلىرىنى كۆردۈم. ئۇنى نېمەتلەندۈرگەن ئىكەنسەن، ئۇ ساڭا شۈكۈر قىلدى؛ ئۇنى سالامەت قىلغان ئىكەنسەن، ئۇ ساڭا ھەمد ئېيتتى.

ئەگەر ئۇنىڭغا بەرگەن نەرسىلىرىڭنى تارتىۋېلىش بىلەن سىنىساڭ، ئۇ سېنىڭغا شۈكۈر قىلىش ۋە ئىبادەت قىلىشتىن يۈز ئۆرۈپ، ئىتائىتىڭدىن چىقىدۇ». ئاللاھ تائالا: «بار، ماله-مۈلكىگە سېنى ھۆكۈمران قىلدىم»، دېدى. ئاللاھنىڭ دۈشمىنى ئىبلىس پەسكە چۈشۈپ، يەرگە كەلدى. ئاندىن جىنلارنىڭ ئىفرىتلىرى ۋە شەيتانلارنىڭ سەرپىياتلىرىنى يىغىپ: «سىلەردە قانداق كۈچ بار؟

مەن ئەييۇبنىڭ مالىغا ھۆكۈمران قىلىندىم؛ بۇ، دەھشەتلىك بىر مۇسىبەت ۋە ئەرلەر بەرداشلىق بېرەلمەيدىغان سىناقتۇر»، دېدى. شەيتانلاردىن بىر ئىفرىت: «مەن خالىسام ئوتلۇق بورانغا ئايلىنىپ، ئۇچراتقان ھەممە نەرسىنى كۆيدۈرەلەيدىغان كۈچكە ئىگەمەن»، دېدى. ئىبلىس ئۇنىڭغا: «تۆگىلەر ۋە ئۇلارنىڭ باققۇچىلىرىغا بارغىن»، دېدى. ئۇ تۆگىلەر بېشىنى يەرگە قويۇپ، يايلىمىدا جىم تۇرغان چاغدا ئۇلارغا يېتىپ باردى.

كىشىلەر ھېچ نەرسە سېزەلمەي تۇرۇپ، يەر ئاستىدىن ئوتلۇق بوران كۆتۈرۈلدى. ئۇنىڭغا يېقىنلاشقان ھەر قانداق ئادەم كۆيۈپ كېتەتتى. بوران تۆگىلەرنى ۋە باققۇچىلىرىنى كۆيدۈرۈپ، ئەڭ ئاخىرقىسىغىچە يوق قىلدى. ئاندىن ئاللاھنىڭ دۈشمىنى ئىبلىس سەت بىر قىياپەتتە، ئېشەككە مىنىپ ئەييۇبنىڭ يېنىغا كەلدى.

ئۇ ئەييۇبنىڭ نامازدا تۇرغانلىقىنى كۆردى. ئۇ: «ئى ئەييۇب! ئوت كېلىپ تۆگىلىرىڭنى ۋە ئىچىدىكىلەرنى كۆيدۈرۈۋەتتى. پەقەت مەنلا قۇتۇلۇپ قالدىم»، دېدى. ئەييۇب: «ئۇنى ئاللاھ بەرگەن، ئۇنى ئاللاھ ئالغان. مالىم ۋە ئۆزۈمنى ئۇزۇندىن بۇيان يوقىلىشقا تەييارلىغان ئىدىم»، دېدى.

ئىبلىس: «پەرۋەردىگارىڭ ئۇلارغا ئاسماندىن ئوت ئەۋەتىپ، كۆيدۈرۈۋەتتى»، دېدى. كىشىلەر ھاڭ-تاڭ بولۇپ، بۇ ئىشقا ھەيران قالدى. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى: «ئەييۇب ھېچ نەرسىگە ئىبادەت قىلمايتتى، ئۇ پەقەت ئالدانغان ئىكەن»، دېدى. بەزىلىرى: «ئەگەر ئەييۇبنىڭ ئىلاھى بىرەر ئىش قىلالىغان بولسا، ئۇنى توسۇپ قالاتتى»، دېدى.

يەنە بەزىلىرى: «بۇنى ئۇنىڭ ئىلاھى قىلغان، دۈشمىنىنى خۇشال قىلىپ، دوستىنى مۇسىبەتكە دۇچار قىلىش ئۈچۈن قىلغان»، دېدى.

ئەييۇب: «ماڭا بەرگەندىمۇ، مەندىن ئېلىۋەتكەندىمۇ ئاللاھقا ھەمد بولسۇن! مەن ئاپامنىڭ قورسىقىدىن يالىڭاچ چىقتىم، تۇپراققا يالىڭاچ قايتىمەن، ئاللاھنىڭ ئالدىغا يالىڭاچ ھالدا ھاشىر قىلىنىمەن. ئاللاھ ساڭا ۋاقىتلىق بېرىپ قويغاندا خۇشال بولۇش، ئۇنىڭ ئامانىتىنى قايتۇرۇۋالغاندا بىئارام بولۇش توغرا ئەمەس. ئى ئاللاھ!

سەن ماڭا ۋە ماڭا بەرگەن نەرسىلىرىڭگە ئەڭ لايىق زاتسەن. ئى بەندە! ئەگەر ئاللاھ سېنىڭدا ياخشىلىق بارلىقىنى بىلگەن بولسا، روھىڭنى ھالاك بولغانلارنىڭ روھى بىلەن بىرگە ئېلىپ كېتەتتىڭ ۋە شەھىد بولاتتىڭ. لېكىن ئۇ سېنىڭدىن يامانلىق بىلگەنلىكى ئۈچۈن سېنى كەينىگە قالدۇردى»، دېدى.

ئىبلىس خىياللىرى پەش بولۇپ، خارلانغان ھالدا دوستلىرىنىڭ يېنىغا قايتتى. ئۇلارغا: «سىلەردە قانداق كۈچ بار؟ مەن ئۇنىڭ قەلبىگە تەسىر قىلالمىدىم»، دېدى. شەيتانلاردىن بىر ئىفىرىت: «مەن خالىسام بىر قېتىم ۋارقىراپ، ھاياتى بار ھەر قانداق جانلىقنىڭ جېنىنى چىقىرىۋېتەلەيدىغان كۈچكە ئىگەمەن»، دېدى.

ئىبلىس: «قويلار ۋە ئۇلارنىڭ باققۇچىلىرىغا بارغىن»، دېدى. ئۇ قويلارنىڭ ئوتتۇرىسىغا بېرىپ ۋارقىرىدى. قويلارنىڭ ھەممىسى ئۆلدى، باققۇچىلىرىمۇ ئۆلدى. ئاندىن ئىبلىس باققۇچىلارنىڭ ئىش باشقۇرغۇچىسىنىڭ قىياپىتىدە ئەييۇب ناماز ئوقۇۋاتقان چاغدا ئۇنىڭ يېنىغا كېلىپ، بۇرۇنقى گېپىنى قىلدى.

ئەييۇبمۇ بۇرۇنقى جاۋابىدەك جاۋاب بەردى. ئىبلىس دوستلىرىنىڭ يېنىغا قايتىپ: «ئەييۇبنىڭ قەلبىگە تەسىر قىلالمىدىم، سىلەردە قانداق كۈچ بار؟» دېدى. بىر ئىفىرىت: «مەن خالىسام ھەممە نەرسىنى ئۇچۇرۇپ تاشلايدىغان بورانغا ئايلىنالايمەن»، دېدى.

ئىبلىس: «يەر ھەيدىگۈچىلەر ۋە تېرىلغۇغا بارغىن»، دېدى. ئۇلار ھېچ نەرسە سېزەلمەي تۇرۇپ قاتتىق بوران چىقىپ، ئۇ يەردىكى ھەممە نەرسىنى يوق قىلدى؛ گويا ئۇلار ئەسلا بولمىغاندەك قالدى. ئاندىن ئىبلىس تېرىلغۇ ئىشلىرىنىڭ باشقۇرغۇچىسىنىڭ قىياپىتىدە، ئەييۇب نامازدا تۇرغاندا ئۇنىڭ يېنىغا كېلىپ، بۇرۇنقى گېپىنى قىلدى. ئەييۇبمۇ بۇرۇنقى جاۋابىدەك جاۋاب بەردى.

مال-مۈلكىنىڭ قايسىبىرى ھالاك بولغاندا، ئەييۇب ئاللاھقا ھەمد ئېيتىپ، ئۇنى گۈزەل ماختىدى، تەقدىرىگە رازى بولدى ۋە مۇسىبەتكە سەۋر قىلىشقا ئۆزىنى تەييارلىدى. ئاخىرى مال-مۈلكىدىن ھېچ نەرسە قالمىدى.

ئىبلىس مالىنىڭ ھەممىسىنى يوق قىلغانلىقىنى كۆرۈپ، ئاسمانغا چىقىپ: «ئى پەرۋەردىگارىم! ئەييۇب سەن ئۇنىڭغا بالىلىرىنى بېرىپ قويغانلىقىڭ ئۈچۈن ئۇنى مالغا ئىگە قىلىۋاتىسەن، دەپ ئويلايدۇ. ئۇنىڭ بالىلىرىغا ھۆكۈمران بولۇشقا مېنى ئىجازەت قىلامسەن؟ بۇ، ئەرلەرنىڭ قەلبى بەرداشلىق بېرەلمەيدىغان مۇسىبەتتۇر»، دېدى.

ئاللاھ تائالا: «بار، ئۇنىڭ بالىلىرىغا ھۆكۈمران قىلىندىڭ»، دېدى. ئاللاھنىڭ دۈشمىنى تېزلا چۈشۈپ، ئەييۇبنىڭ بالىلىرى قەلئەدە تۇرغان يەرگە كەلدى. قەلئەنىڭ ئاساسلىرى يېرىلىپ، ئۆرۈلگۈچە ئۇنى داۋاملىق تەۋرىتىۋەردى. ئاندىن تاملىرىنى بىر-بىرىگە سوقۇپ، ئۇلارغا ياغاچ ۋە تاشلارنى ئاتتى.

ئۇلارغا ھەر خىل زىيان-زەخمەتلەرنى يەتكۈزگەندىن كېيىن، قەلئەنى كۆتۈرۈپ تەتۈر ئۆرۈۋەتتى. ئۇلار بېشىغا چۈشۈپ قالدى. ئاندىن ئىبلىس بالىلارغا ھېكمەت ئۆگىتىدىغان مۇئەللىمنىڭ قىياپىتىدە ئەييۇبنىڭ يېنىغا كەلدى. ئۇنىڭ يۈزى يارىلانغان، قېنى ۋە مېڭىسى ئېقىپ تۇراتتى.

ئۇ ئەييۇبقا بالىلىرىنىڭ قانداق ئازابلانغانلىقىنى، تەتۈر چۈشۈپ، بېشىدىن قان ۋە مېڭە ئېقىپ تۇرغانلىقىنى، قورساقلىرى يېرىلىپ، ئۈچەيلىرى چېچىلىپ كەتكەنلىكىنى ئېيتىپ، بۇنى كۆرسە قەلبىڭ پارە-پارە بولاتتى، دېدى. ئۇ بۇنىڭغا ئوخشاش گەپلەرنى داۋاملىق قىلىۋەردى. ئەييۇبنىڭ كۆڭلى يۇمشاپ، يىغلىدى؛ بىر چاڭگال تۇپراق ئېلىپ بېشىغا قويدى ۋە: «كاشكى ئانام مېنى تۇغمىغان بولسا»، دېدى. ئىبلىس بۇ پۇرسەتنى غەنىيمەت بىلىپ، ئەييۇبنىڭ بۇ چارىسىزلىكىنى خۇشاللىق بىلەن ئاسمانغا تېز چىقتى.

لېكىن ئەييۇب ئۇزۇن ئۆتمەي ئۆزىگە كېلىپ، ئەقلىنى تاپتى، ئىستىغفار ئېيتتى. پەرىشتىلەردىن ئۇنىڭغا ھەمراھ بولغانلار ئۇنىڭ تەۋبىسىنى كۆتۈرۈپ چىقتى. ئۇنىڭ تەۋبىسى ئاللاھقا يەتتى؛ ئاللاھ بولسا ئۇنى ئاللىبۇرۇن بىلەتتى. ئىبلىس خارلىنىپ تۇرۇپ: «ئى پەرۋەردىگارىم!

ئەييۇب مالى ۋە بالىلىرىنىڭ ئۇنىڭغا ئاسان كەلگەنلىكىدىن، سەن ئۇنىڭغا ئۆزىنى ساقلاپ قويغانلىقىڭ ئۈچۈن مال ۋە بالىلارنى قايتۇرۇپ بېرىسەن، دەپ ئويلايدۇ. ئۇنىڭ بەدىنىگە ھۆكۈمران بولۇشقا مېنى ئىجازەت قىلامسەن؟» دېدى. ئاللاھ تائالا: «بار، بەدىنىگە ھۆكۈمران بولدۇڭ، لېكىن تىلىغا ۋە قەلبىگە ھۆكۈمران ئەمەسسىڭ»، دېدى.

ئاللاھ تائالا ئەييۇبنى ئەزەلدىن بىلەتتى؛ ئۇنى بۇنىڭغا پەقەت ئۇنىڭغا رەھمەت قىلىش، ئەجرىنى ئۇلۇغلاش، سەۋر قىلغۇچىلارغا ئىبرەت ۋە ئىبادەت قىلغۇچىلارغا ئەسلەتمە قىلىش ئۈچۈن ھۆكۈمران قىلدى. ئۇلار باشلىرىغا كەلگەن ھەر قانداق سىناقتا ئەييۇبنىڭ سەۋرىگە ئەگىشىپ، ئەجىرگە ئۈمىد bağلىسۇن، دېگەن ئىدى. ئاللاھنىڭ دۈشمىنى تېزلا چۈشۈپ، ئەييۇبنىڭ سەجدە قىلىۋاتقانلىقىنى كۆردى. ئۇ بېشىنى كۆتۈرۈشتىن بۇرۇن يېتىپ كېلىپ، يۈزى تەرەپتىن ئۇنىڭغا قاراپ، بۇرنىغا بىر پۈۋلىدى.

ئۇنىڭدىن بەدىنى ئوت ئېلىپ، بېشىدىن پۇتىغىچە قوي قۇيرۇقىدەك يىرىڭلىق تۈگۈنچىلەر پەيدا بولدى. بەدىنى قىچىشىپ كەتتى. ئۇ تىرنىقى بىلەن قاشلاپ، ھەممىسى چۈشۈپ كەتكۈچە قاشلىدى. ئاندىن قوپال يۇڭ رەخت بىلەن قاشلاپ تېرىسىنى يىرتىۋەتتى.

كېيىن ساپال پارچىلىرى ۋە قوپال تاشلار بىلەن قاشلىدى. شۇنداق قىلىپ گۆشى چىرىپ، پارچە-پارچە بولۇپ، ئۆزگىرىپ، سېسىپ كەتتى. كەنت ئاھالىسى ئۇنى كەنت سىرتىغا چىقىرىپ، ئەخلەت دۆۋىسىگە قويۇپ، ئۈستىگە بىر كىچىك سايىۋەن قۇرۇپ بەردى. رەھمە بنت ئەفراثىم ئىبنى يۈسۈپ ئىبنى يەئقۇبتىن باشقا ھەممە ئادەم ئۇنىڭدىن يۈز ئۆرۈدى.

ئۇ ئەييۇبنىڭ ئېھتىياجلىرىنى يەتكۈزۈش ئۈچۈن ئۇنىڭ يېنىغا كېلىپ، ئۇنىڭدىن ئايرىلمىدى.

ئۈچ دوستى ياقىن، يەلەدد ۋە سافىر ئاللاھنىڭ ئەييۇبنى سىنىغانلىقىنى كۆرگەندە، دىنىنى تاشلىمىغان بولسىمۇ، ئۇنى گۇمانغا ئالدى ۋە يۈز ئۆرۈدى. سىناق ئۇزۇنغا سوزۇلغاندا ئۇلار ئۇنىڭ يېنىغا بېرىپ، ئۇنى ئەيىبلىدى ۋە ملامەت قىلىپ: «ئۆزۈڭگە كەلگەن جازاغا سەۋەب بولغان گۇناھتىن تەۋبە قىلغىن»، دېدى. ئۇلار بىلەن بىللە ياشلىقى يېڭى، ئەييۇبقا ئىمان ئېيتقان ۋە ئۇنى راست دەپ ئېتىراپ قىلغان بىر يىگىتمۇ بار ئىدى. ئۇ ئۇلارغا: «ئى ياشانغانلار!

سىلەر سۆز قىلدىڭلار، يېشىڭلار چوڭ بولغاچقا سۆزلەشكە مەندىن بەكرەك ھەقلىق ئىدىڭلار. لېكىن سىلەر ئېيتقان سۆزلەردىن ياخشىراق سۆزنى، پىكىرىڭلاردىن توغرىراق پىكىرنى ۋە قىلغان ئىشىڭلاردىن گۈزەلراق ئىشنى تاشلاپ قويدۇڭلار. ئەييۇبنىڭ سىلەرنىڭ ئۈستۈڭلاردىكى ھەققى ۋە مەسئۇلىيىتى، سىلەر سۈپەتلىگەندىنمۇ چوڭ ئىدى. ئى ياشانغانلار!

سىلەر كىمنىڭ ھەققىنى دەپسەندە قىلغانلىقىڭلارنى، كىمنىڭ ھۆرمىتىنى دەپسەندە قىلغانلىقىڭلارنى، قايسى ئادەمنى ئەيىبلەپ، ئۇنىڭدىن گۇمان قىلغانلىقىڭلارنى بىلەمسىلەر؟ ئەييۇبنىڭ ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرى، سىلەرنىڭ زامانىڭلاردىن تا قىيامەتكىچە يەر يۈزىدىكى ئەڭ تاللانغان ۋە خاس قىلىنغان بەندىسى ئىكەنلىكىنى بىلمىدىڭلارمۇ؟ ئاللاھ ئۇنىڭغا نېمەتلەرنى ئاتا قىلغان زاماندىن تا بۈگۈنگىچە، ئۇنىڭ ئاللاھنى غەزەپلەندۈرىدىغان بىرەر ئىش قىلغانلىقىنى بىلمىدىڭلار، ئاللاھمۇ بۇ ھەقتە سىلەرگە ھېچ نەرسە بىلدۈرمىدى. ئۇنىڭدىن ئاللاھ ئۇنى ھۆرمەت قىلغان بىرەر شەرەپنىڭ تارتىۋېلىنغانلىقىنىمۇ بىلمىدىڭلار.

سىلەر ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولغان بۇ ئۇزۇن مەزگىلدە، ئۇنىڭ ئاللاھ ھەققىدە ھەقىقەتتىن باشقا سۆز قىلغانلىقىنىمۇ بىلمىدىڭلار. ئەگەر سىناق ئۇنى سىلەرنىڭ نەزىرىڭلاردا تۆۋەنلىتىپ قويغان بولسا، ئاللاھنىڭ مۇئمىنلەرنى، سىددىقلارنى، شەھىدلەرنى ۋە ياخشى كىشىلەرنى سىنايدىغانلىقىنى بىلىسىلەر. ئۇلارغا كەلگەن سىناق ئاللاھنىڭ ئۇلاردىن نارازى ئىكەنلىكى ياكى ئۇلارنى تۆۋەن كۆرگەنلىكىنىڭ دەلىلى ئەمەس، بەلكى ئۇلارغا بېرىلگەن ھۆرمەت ۋە تاللاشتىن ئىبارەتتۇر. ئەييۇبنىڭ ئاللاھنىڭ نەزىرىدىكى بۇ مەرتىۋىسى بولمىغان تەقدىردىمۇ، ئۇ سىلەر دوست تۇتقان بىر قېرىندىشىڭلار ئىدى.

ئۇنىڭغا سىناق كەلگەندە، ھېكمەتلىك كىشىنىڭ قېرىندىشىنى تاشلىۋېتىشى، مۇسىبىتى ئۈچۈن ئۇنى ئەيىبلىشى، بىلمەيدىغان نەرسىسى بىلەن ئۇنى تەنقىدلىشى ياخشى ئەمەس. بەلكى ئۇنىڭغا رەھىم قىلىپ، ئۇنىڭ بىلەن بىللە يىغلاپ، ئۇنىڭ ئۈچۈن مەغپىرەت تىلەپ، قايغۇسىغا قايغۇرىپ، ئىشلىرىنىڭ توغرا يولىنى كۆرسىتىشى كېرەك. بۇنى بىلمەيدىغان كىشى ھېكمەتلىك ۋە توغرا يولدا ئەمەس. ئاللاھدىن قورقۇڭلار، ئى ياشانغانلار!

ئاللاھنىڭ ئۇلۇغلۇقى، جەلالى ۋە ئۆلۈمنى ئەسلەش تىللىرىڭلارنى تۇتۇپ، قەلبلىرىڭلارنى سۇندۇرۇشقا يېتەرلىك ئەمەسمۇ؟ ئاللاھنىڭ بەزى بەندىلىرىنى قورقۇنچ سەۋەبىدىن گەپ قىلدۇرماي قويىدىغانلىقىنى، بۇنىڭ ئۇلارنىڭ گاچا ياكى گەپ قىلالمايدىغانلىقىدىن ئەمەسلىكىنى بىلمەمسىلەر؟ ئۇلار سۆزگە ماھىر، نۇتۇقى گۈزەل، ئەقىللىق ۋە ئاللاھنى بىلىدىغان كىشىلەردۇر. لېكىن ئاللاھنىڭ ئۇلۇغلۇقى تىلغا ئېلىنغاندا، ئۇلارنىڭ تىلى تۇتۇلۇپ، تېرىلىرى تىك تۇرۇپ، قەلبلىرى سۇنۇپ، ئەقىللىرى ھەيران قالىدۇ؛ بۇ ئاللاھ تائالانى ئۇلۇغلاش ۋە ھۆرمەتلەشتىندۇر.

ئۇلار بۇ ھالدىن ئۆزىگە كەلگەندە، پاك ئەمەللەر بىلەن ئاللاھ تائالاغا يېتىشىشكە ئالدىرايدۇ؛ ئۆزلىرىنى زالىملار ۋە خاتالاشقۇچىلار قاتارىدا سانايدۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇلار ياخشى، گۇناھسىز؛ ئۆزلىرىنى كەمتۈكلۈك ۋە بىپەرۋالىق قىلغۇچىلار قاتارىدا سانايدۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇلار ئەقىللىق ۋە كۈچلۈك»، دېدى.

ئەييۇب: «ئاللاھ تائالا ھېكمەتنى رەھمەت بىلەن كىچىكنىڭمۇ، چوڭنىڭمۇ قەلبىدە ئۆستۈرىدۇ. قەلبتە ئۆسۈپ چىقسا، ئاللاھ ئۇنى تىلدا نامايان قىلىدۇ. ھېكمەت ياش ۋە قېرىلىق ياكى تەجرىبىنىڭ ئۇزۇنلۇقى بىلەنلا كېلىدىغان نەرسە ئەمەس. ئاللاھ بەندىسىنى كىچىك ۋاقتىدىلا ھېكمەتلىك قىلسا، ھېكمەت ئەھلى ئۇنىڭدىكى ئاللاھنىڭ ھۆرمەت نۇرىنى كۆرگەچكە، ئۇنىڭ مەرتىۋىسىنى تۆۋەن كۆرمەيدۇ»، دېدى.

ئاندىن ئەييۇب ئۇلاردىن يۈز ئۆرۈپ، پەرۋەردىگارىغا يالۋۇرۇپ، ئۇنىڭدىن ياردەم تىلىدى: «پەرۋەردىگارىم! مېنى نېمە ئۈچۈن ياراتتىڭ؟ ئەگەر مېنى يامان كۆرىدىغان بولساڭ، كاشكى مېنى ياراتمىغان بولساڭ. كاشكى مەن قىلغان گۇناھ ۋە ئەمەلنى بىلگەن بولسام، سەن ئۇلار ئۈچۈن مەرھەمەتلىك يۈزۈڭنى مەندىن بۇرىۋەتتىڭ.

مېنى ئۆلتۈرۈپ، ھۆرمەتلىك ئاتا-بوۋىلىرىمغا قوشقان بولساڭ، ئۆلۈم مەن ئۈچۈن ياخشىراق بولاتتى. مەن يات ئادەمگە ماكان، مىسكىنلەرگە پاناھ، يېتىملەرگە ۋالىي، تۇل ئاياللارغا غەمخور بولمىغانمىدىم؟ ئى ئىلاھىم! مەن سېنىڭ بەندەڭمەن.

ياخشىلىق قىلسام، مىننەت سېنىڭ؛ يامانلىق قىلسام، جازالاش سېنىڭ قولۇڭدا. سەن مېنى سىناقنىڭ نىشانى ۋە بالانىڭ ئوبيېكتى قىلدىڭ. بېشىمغا چۈشكەن بۇ بالا، تاغقا چۈشكەن بولسا، ئۇنى كۆتۈرەلمەيتتى. مەن ئاجىز تۇرۇپ قانداق كۆتۈرەي؟ مېنى خار قىلغان سېنىڭ تەقدىرىڭ، مېنى كېسەل قىلغان ۋە تېنىمنى ئورۇقلىتىپ، ئاجىز قىلغان سېنىڭ ھۆكۈمرانلىقىڭدۇر.

ئەگەر پەرۋەردىگارىم كۆكسۈمدىكى ھەيۋەتنى ئېلىۋېتىپ، تىلىمنى ئەركىن قويۇپ بەرسە، بەندە ئۆزىنى ئاقلاش ئۈچۈن ئېيتىشقا تېگىشلىك سۆزلەرنى تولۇق سۆزلىسەم، شۇ چاغدا مەندە بار نەرسىلەردىن ساقايتىشىغا ئۈمىد قىلغان بولاتتىم. لېكىن ئۇ مېنى تاشلاپ، مەندىن يۈز ئۆرۈدى. ئۇ مېنى كۆرىدۇ، مەن ئۇنى كۆرمەيمەن؛ مېنىڭ ئاۋازىمنى ئاڭلايدۇ، مەن ئۇنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىمايمەن. ئۇ ماڭا نەزەر سالمايدۇكى، ماڭا رەھىم قىلسۇن؛ يېقىنلىشىپ كەلمەيدۇكى، مەنمۇ ئۇنىڭغا يېقىنلىشاي؛ ئۆزۈمنى ئاقلاپ، گۇناھسىزلىقىمنى سۆزلەپ، ئۆزۈم ئۈچۈن تالاشاي»، دېدى.

ئەييۇب بۇنى ئېيتقاندا، يېنىدىكى دوستلىرىنىڭ ئۈستىگە بۇلۇت سايە تاشلىدى. ئۇلار بۇنى قاتتىق ئازاب دەپ ئويلىدى. ئاندىن: «ئى ئەييۇب! ئاللاھ تائالا: «مانا، مەن ساڭا يېقىنلاشتىم، ئەزەلدىن ساڭا يېقىن ئىدىم. ئورنىڭدىن تۇرۇپ، ئۆزۈڭنى ئاقلىغىن، گۇناھسىزلىقىڭنى سۆزلىگىن، ئۆزۈڭ ئۈچۈن تالاشقىن.

بەل باغлап، ئۆزۈңنى ئۆزۈگە ئوخشاش زور كۈچ ئىگىسى بىلەن تالاشىۋاتقان زور كۈچ ئىگىسىنىڭ ئورنىغا قويغىن؛ ئەگەر قىلالىساڭ، چۈنكى ماڭا پەقەت ماڭا ئوخشاش زور كۈچ ئىگىسىلا قارشى چىقالايدۇ. ئى ئەييۇب! ئۆز نەپسىڭ ساڭا كۈچۈڭ بىلەن يېتەلمەيدىغان نەرسىنى ۋەدە قىلدى. زېمىننى يارىتىپ، ئۇنىڭ ئۇلىنى سالغان كۈنى، سەن قەيەردە ئىدىڭ؟

ئۇنىڭ چېتىنى ئۇزارتىشتا ماڭا ياردەملەشتىڭمۇ؟ ئۇنىڭ ئۆلچىمىنى بىلدىڭمۇ؟ ئۇنىڭ ئەتراپلىرىنى نېمىگە قويغانلىقىمنى بىلدىڭمۇ؟ زېمىن سۇنى سېنىڭ ئىتائىتىڭ بىلەن كۆتۈرۈپ تۇردىمۇ؟ ياكى سېنىڭ ھېكمىتىڭ بىلەن زېمىن سۇغا قاپاق بولدىمۇ؟

ئاسماننى ھاۋادا ئۆگزىدەك كۆتۈرگەن كۈنۈم، ئۇنىڭ ئۈستىدىن ھېچ نەرسىگە ئېسىلمەي، ئاستىدىن ھېچ نەرسە تىرەپ تۇرمىغان ھالدا تۇرغۇزغان چاغدا، قەيەردە ئىدىڭ؟ ھېكمىتىڭ بىلەن ئۇنىڭ نۇرىنى يۈرگۈزەلمىدىڭمۇ؟ يۇلتۇزلىرىنى ھەرىكەتلەندۈرەلمىدىڭمۇ؟ كېچە بىلەن كۈندۈزنى ئۆز ئەمرىڭ بويىچە ئالماشتۇرالمىدىڭمۇ؟

دەريالارنى ئېتىلىپ چىقىرىپ، دېڭىزلارنى تولدۇرغان كۈنۈم، قەيەردە ئىدىڭ؟ دېڭىز دولقۇنلىرىنى چېگرىسىدا تۇتۇپ تۇرغان سېنىڭ ھۆكۈمرانلىقىڭمۇ؟ ياكى ھامىلە مۇددىتىگە يەتكەندە، قورساقلارنى ئاچقان سېنىڭ قۇدرىتىڭمۇ؟ سۇنى تۇپراققا تۆكۈپ، ئېگىز تاغلارنى تىكلىگەن كۈنۈم، قەيەردە ئىدىڭ؟

ئۇلارنى نېمىگە ئورۇنلاشتۇرغانلىقىمنى بىلەمسەن؟ قانچىلىك ئېغىرلىق بىلەن ئۆلچىگەنلىكىمنى بىلەمسەن؟ ئۇلارنى كۆتۈرەلەيدىغان قولۇڭ بارمۇ؟ ئاسماندىن چۈشۈرگەن سۇنىڭ نەدىن كەلگەنلىكىنى بىلەمسەن؟ بۇلۇتلارنىڭ نېمىدىن ياسالغانلىقىنى بىلەمسەن؟

قار خەزىنىلىرىنىڭ نەدە ئىكەنلىكىنى بىلەمسەن؟ مۆلدۈر تاغلىرى نەدە؟ كېچىنىڭ كۈندۈزدىكى خەزىنىسى نەدە؟ شامالنىڭ خەزىنىسى نەدە؟ دەرەخلەر قايسى تىلدا سۆزلەيدۇ؟ ئادەملەرنىڭ قەلبىگە ئەقىلنى كىم قويغان؟ ئاڭلاش ۋە كۆرۈش ئىقتىدارىنى كىم ياراتقان؟

پەرىشتىلەرنى ئۇنىڭ مۈلكىگە بويسۇندۇرغان، زوراۋانلارنى قۇدرىتى بىلەن بويسۇندۇرغان ۋە رىزىقلارنى ھېكمىتى بىلەن تەقسىم قىلغان كىم؟» دېگەن ۋە ئۇنىڭ قۇدرىتىنىڭ نۇرغۇن ئالامەتلىرىنى ئەييۇبقا بايان قىلغان.

ئەييۇب: «مەرتىۋەم كىچىك، تىلىم ۋە ئەقلىم بۇ ئىشنىڭ ئالدىدا ئاجىز. بۇ ئىشقا كۈچۈم يەتمەيدۇ. ئى ئىلاھىم! سەن تىلغا ئالغان نەرسىلەرنىڭ ھەممىسى قولۇڭنىڭ ياسىلىشى ۋە ھېكمىتىڭنىڭ تەدبىرى ئىكەنلىكىنى بىلدىم. بۇنىڭدىنمۇ ئۇلۇغ ۋە ھەيران قالارلىق نەرسىلەرنى خالىساڭ ياسايسەن؛ ھېچ نەرسە سېنى ئاجىز قىلالمايدۇ، ھېچ نەرسە سەندىن يوشۇرۇن قالمايدۇ.

بالا ماڭا كەلگەندە، مەن سۆزلىدىم، تىلىمنى تۇتالمىدىم؛ مېنى سۆزلىتىۋەتكەن بالا ئىدى. كاشكى زېمىن يېرىلىپ، مەن ئۇنىڭغا كىرىپ كەتكەن بولسام، پەرۋەردىگارىمنى غەزەپلەندۈرىدىغان ھېچ نەرسە سۆزلىمىگەن بولسام. كاشكى بۇنىڭدىن بۇرۇن، ئەڭ ئېغىر بالامدا قايغۇدىن ئۆلگەن بولسام. مەن سۆزلىگەندە، مېنى كەچۈرۈشىڭ ئۈچۈن سۆزلىدىم؛ سۈكۈت قىلغاندا، ماڭا رەھىم قىلىشىڭ ئۈچۈن سۈكۈت قىلدىم.

مەندىن بىر سۆز خاتا چىقىپ كەتتى، مەن قايتا بۇنىڭغا قايتمايمەن. قولۇمنى ئېغىزىمغا قويدۇم، تىلىمنى چىشلىدىم، يۈزۈمنى تۇپراققا ياتقۇزدۇم. بۈگۈن سېنىڭدىن ئۆزۈڭگە پاناھ تىلەيمەن، ئېغىر بالادىن سېنىڭدىن پاناھ تىلەيمەن؛ مېنى پاناھلاندۇرغىن. جازايىڭدىن ياردەم تىلەيمەن، ماڭا ياردەم قىلغىن.

ئىشلىرىمدا سېنىڭدىن ياردەم سورايمەن، ماڭا ياردەم قىلغىن. ساڭا تەۋەككۈل قىلدىم، ماڭا كۇپايە قىلغىن. ساڭا چىڭ ئېسىلىمەن، مېنى ساقلىغىن. مەغپىرەت تىلەيمەن، مېنى مەغپىرەت قىلغىن. مەن ساڭا ياقمايدىغان ئىشنى قايتا قىلمايمەن»، دېدى.

ئاللاھ تائالا: «ئى ئەييۇب! مېنىڭ ئىلمىم سېنىڭ ھەققىڭدە ئىلگىرىلا ئۆتكەن، رەھمىتىم غەزىپىمدىن بۇرۇن كەلگەن. سېنى مەغپىرەت قىلدىم، ئائىلەڭ ۋە مالىڭنى قايتۇرۇپ بەردىم، ئۇلارنىڭ ئۈستىگە يەنە شۇنچىسىنى قوشۇپ بەردىم. سېنى ياراتقانلارغا بىر ئالامەت، بالا-مۇسىبەتتىكى كىشىلەرگە ئىبرەت، سەۋر قىلغۇچىلارغا تەسەللىي قىلدىم.

پۇتۇڭ بىلەن يەرنى تەپكەن بولغىن؛ بۇ يۇيۇنۇشقا سوغۇق سۇ، ئىچىشكە شىپادۇر. دوستلىرىڭ ئۈچۈن قۇربانلىق قىلغىن، ئۇلار ئۈچۈن مەغپىرەت تىلە؛ ئۇلار سېنىڭ ھەققىڭدە ماڭا ئاسىيلىق قىلدى»، دېدى. ئەييۇب پۇتى بىلەن يەرنى تەپكەندە، بىر بۇلاق ئېتىلىپ چىقتى. ئۇ بۇ سۇغا چۈشۈپ يۇيۇندى.

ئاللاھ ئۇنىڭدىكى بارلىق بالالارنى يوق قىلدى. ئاندىن چىقىپ ئولتۇردى. ئايالى ئۇنى كارىۋىتىدىن ئىزدەپ تاپالمىدى. ئۇ ھەيران بولۇپ، گاڭگىراپ ئۇياق-بۇياققا قارىدى. ئاندىن: «ئى ئاللاھنىڭ بەندىسى! بۇ يەردە بولغان سىناققا دۇچار كىشىدىن خەۋىرىڭىز بارمۇ؟»

دېدى. ئۇ: «ئۇنى كۆرسەڭ تونۇيامسەن؟» دېدى. ئۇ: «ھەئە، تونۇماي قالىمەنمۇ؟» دېدى. ئۇ كۈلۈپ: «مەن شۇ»، دېدى. ئايالى كۈلكىسىدىن ئۇنى تونۇپ، ئۇنى قۇچاقلىدى. ئىبنى ئابباس مۇنداق دېگەن: «ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، ئابدۇللاھنىڭ جېنى قولىدا بولغان زات بىلەن قەسەمكى، ئۇلار بىر-بىرىنى قۇچاقلاپ تۇرىۋاتقاندا، ئۇلارنىڭ بارلىق مال-مۈلكى ۋە بالىلىرىنىڭ ھەممىسى يېنىدىن ئۆتۈپ كەتتى».

ئاللاھ تائالانىڭ «ئەييۇبنىمۇ ئەسلە، ئۇ پەرۋەردىگارىغا نىدا قىلىپ: «ماڭا زىيان-زەخمەت يەتتى» دېدى» دېگەن ئايىتى مۇشۇ. ئۇنىڭ قاچان نىدا قىلغانلىقى، «ماڭا زىيان-زەخمەت يەتتى» دېيىشىگە سەۋەب بولغان نەرسە ۋە سىنىقىنىڭ مۇددىتى ھەققىدە ئالىملار ئىختىلاپ قىلغان. ئىبنى شىھاب ئەنەس ئارقىلىق رىۋايەت قىلىپ، ئۇنى پەيغەمبەر ﷺگە مەنسۇپ قىلغان: ئەييۇب سىنىقىدا ئون سەككىز يىل تۇرغان. ۋەھب: «ئەييۇب سىناقتا ئۈچ يىل تۇرغان، بىر كۈنمۇ ئارتۇق بولمىغان»، دېگەن.

كەئب: «ئەييۇب يەتتە يىل، يەتتە ئاي، يەتتە كۈن سىناقتا بولغان»، دېگەن. ھەسەن: «ئەييۇب ئىسرائىل ئەۋلادلىرىنىڭ ئەخلەتخانىسىدىكى ئەخلەت دۆۋىسى ئۈستىدە يەتتە يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت يېتىپ قالغان. ھايۋانلار ئۇنىڭغا بېرىپ كېلىپ تۇراتتى. ئۇنىڭ يېنىغا رەھمەدىن باشقا ھېچكىم يېقىنلاشمىدى.

رەھمە ئۇنىڭغا سەمىمىيلىك بىلەن سەۋر قىلىپ، ئۇنىڭ بىلەن بىللە بولۇپ، يەپ-ئىچىشىگە نەرسە ئېلىپ كېلىپ بېرەتتى؛ ئەييۇب ئاللاھنى مەدھىيەلىسە، ئۇمۇ ئۇنىڭ بىلەن بىللە ئاللاھنى مەدھىيە قىلاتتى. ئەييۇب بۇ ھالدا ئاللاھنى ياد قىلىشتىن ۋە سىنىقىغا سەۋر قىلىشتىن بىكار بولمىدى»، دېگەن.

ئىبلىس بىر قېتىم ۋارقىراپ، يەر يۈزىنىڭ ھەر قايسى تەرەپلىرىدىن قوشۇنلىرىنى يىغدى. ئۇلار يىغىلغاندا: «سىلەرنى نېمە قايغۇغا سالدى؟» دېدى. ئۇ: «بۇ بەندە مېنى چارچىتىپ قويدى؛ مالى ۋە بالىلىرىدىن ھېچ نەرسە قالدۇرماي قويدۇم، لېكىن ئۇ پەقەت سەۋر قىلدى.

ئاندىن بەدىنىگە ھۆكۈمران بولدۇم؛ ئۇنى ئەخلەت دۆۋىسىدە ياتقان يارا قىلىپ قويدۇم. ئايالىدىن باشقا ھېچكىم ئۇنىڭغا يېقىنلاشمايدۇ. سىلەرنىڭ ياردىمىڭلارغا موھتاج بولغاچقا، ئۇنىڭغا قارشى ياردەملىشىشىڭلار ئۈچۈن سىلەرنى چاقىردىم»، دېدى. ئۇلار: «ئۆتكەنلەرنى ھالاك قىلغان ھىيلەڭ قەيەردە؟»

دېدى. ئۇ: «ئەييۇب ھەققىدە ئۇلارنىڭ ھەممىسى پايدىسىز بولدى. ماڭا مەسلىھەت بېرىڭلار»، دېدى. ئۇلار: «ئادەم ئەلەيھىسسالامنى جەننەتتىن چىقارغاندا، ئۇنىڭغا نەدىن كەلگەن ئىدىڭ؟» دېدى. ئىبلىس: «ئايالى تەرەپتىن كەلگەن ئىدىم»، دېدى.

ئۇلار: «ئەييۇبقا ئايالى ئارقىلىق يېقىنلاشقىن؛ ئۇ ئايالىغا ئاسىيلىق قىلالمايدۇ، ئۇنىڭ يېنىغا پەقەت ئايالىلا كېلىدۇ»، دېدى. ئىبلىس: «توغرا دېدىڭلار»، دېدى.

ئىبلىس ئايالى يىغلاپ ئولتۇرغاندا ئۇنىڭ يېنىغا كېلىپ، ئادەم قىياپىتىدە كۆرۈندى. ئۇ: «ئى ئاللاھنىڭ بەندىسى! ئېرىڭ قەيەردە؟» دېدى. ئايالى: «ئۇ شۇ يەردە؛ يارىلىرىنى قاشلاۋاتىدۇ، ھايۋانلار تېنىدە يۈرۈۋاتىدۇ»، دېدى. ئىبلىس بۇنى ئاڭلاپ، ئۇنىڭ بۇ سۆزىنى چارىسىزلىكنىڭ سۆزى بولۇشى مۇمكىن دەپ ئۈمىد قىلدى.

ئۇ ئايالىغا ۋەسۋەسە قىلىپ، بۇرۇن ئۆزلىرىدە بولغان نېمەت ۋە ماللارنى، ئەييۇبنىڭ گۈزەللىكى ۋە ياشلىقىنى، ئۇنىڭ بېشىغا كەلگەن زىياننىڭ ئەبەدىي داۋاملىشىدىغانلىقىنى ئەسلىتىپ قويدى. ھەسەننىڭ ئېيتىشىچە، ئايالى ۋارقىراپ يىغلىدى. ئىبلىس ئۇنىڭ بۇ ۋارقىرىشىدىن ئۇنىڭ سەۋر-تاقىتى تۈگەپ كەتكەنلىكىنى بىلدى. ئاندىن ئۇنىڭغا بىر ئەركەك ئۆچكە ئېلىپ كېلىپ: «ئەييۇب بۇنى بوغۇزلىسۇن، شۇندىلا ساقىيىدۇ»، دېدى.

ئايالى ئەييۇبنىڭ يېنىغا يىغلاپ كېلىپ: «ئى ئەييۇب! پەرۋەردىگارىڭ سېنى قاچانغىچە ئازابلايدۇ؟ مال قەيەردە؟ بالىلار قەيەردە؟ دوستلار قەيەردە؟ گۈزەل رەڭگىڭ قەيەردە؟ بەدىنىڭ قەيەردە؟ بۇ ئۆچكىنى بوغۇزلاپ، ئارام ئالساڭچۇ؟» دېدى.

ئەييۇب: «ئى ئاللاھنىڭ دۈشمىنى! ئۇ ساڭا كېلىپ، سېنى ۋەسۋەسە قىلدى. ۋاي ساڭا! سەن يىغلاۋاتقان مال، بالىلار ۋە سالامەتلىكنى ماڭا كىم بەرگەن؟» دېدى. ئايالى: «ئاللاھ»، دېدى. ئەييۇب: «ئۇلار بىلەن قانچىلىك ۋاقىت بەھرىمەن بولدۇق؟»

دېدى. ئايالى: «سەكسەن يىل»، دېدى. ئەييۇب: «بىز سىناققا دۇچار بولغىنىمىزغا قانچىلىك بولدى؟» دېدى. ئايالى: «يەتتە يىلدىن ئارتۇق بولدى»، دېدى. ئەييۇب: «ۋاي ساڭا! سەن ئادىل بولمىدىڭ. راھەتلىكتىكى سەكسەن يىلغا ئوخشاش، سىناقتىمۇ سەكسەن يىل سەۋر قىلمىدىڭ.

ئاللاھ مېنى ساقايتسا، ساڭا يۈز قامچا ئۇرۇۋېتىمەن. ماڭا ئاللاھتىن باشقا بىرى ئۈچۈن بوغۇزلاشنى بۇيرۇدۇڭ. سەن ئېلىپ كەلگەن يېمەكلىكىڭ ۋە ئىچىملىكىڭنى يېيىش ماڭا ھارام؛ بۇ سۆزۈڭدىن كېيىن سەن ئېلىپ كەلگەن نەرسىدىن ھېچ نەرسە يېمەيمەن. مەندىن نېرى بول، سېنى كۆرمەي»، دېدى.

ئۇ ئايالىنى قوغلاپ چىقاردى، ئايالى كېتىپ قالدى. ئەييۇب يېنىدا تاماق، ئىچىملىك ۋە دوستى يوقلىقىنى كۆرۈپ، سەجدىگە يىقىلدى ۋە: «پەرۋەردىگارىم! ماڭا زىيان-زەخمەت يەتتى، سەن رەھىم قىلغۇچىلارنىڭ ئەڭ رەھىملىكىسى»، دېدى.

ئۇنىڭغا: «بېشىڭنى كۆتۈر، دۇئايىڭ ئىجابەت بولدى. پۇتۇڭ بىلەن يەرنى تەپكىن»، دېيىلدى. ئۇ پۇتى بىلەن تەپتى، بۇلاق ئېتىلىپ چىقتى. ئۇ بۇلاققا چۈشۈپ يۇيۇندى. كېسىلىنىڭ كۆرۈنەرلىك ئىزلىرىدىن ھېچ نەرسە قالمىدى، پەقەت تېرىسى چۈشۈپ كەتتى.

ياشلىقى ۋە گۈزەللىكى ئۆزىنىڭ ئەڭ ياخشى ھالىتىگە قايتتى. ئاندىن پۇتى بىلەن يەنە بىر قېتىم تەپتى، يەنە بىر بۇلاق ئېتىلىپ چىقتى. ئۇ سۇدىن ئىچتى؛ ئىچىدىكى كېسەللىكتىن ھېچ نەرسە قالمىدى، ھەممىسى چىقىپ كەتتى. ئۇ ساغلام ھالدا ئورنىدىن تۇردى، ئۇنىڭغا بىر تون كىيدۈرۈلدى.

ئۇ ئەتراپىغا قارىدى؛ ئۆزىنىڭ ئائىلىسى ۋە مالىدىن بىرەر نەرسە قالماي، ئاللاھ ئۇنىڭغا ئۇلارنىڭ ئىككى ھەسسىسىنى بەرگەن ئىدى. ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، يۇيۇنغان سۇ كۆكسىگە چېچىلىپ، ئالتۇن چېكەتكىلەرگە ئايلانغانلىقى بىزگە رىۋايەت قىلىندى. ئۇ ئۇلارنى قولى بىلەن يىغىۋاتقاندا، ئاللاھ ئۇنىڭغا: «ئى ئەييۇب! سېنى باي قىلغان ئەمەسمىدىم؟»

دەپ ۋەھيى قىلدى. ئۇ: «ھەئە، لېكىن بۇ سېنىڭ بەرىكىتىڭدۇر؛ كىم بۇنىڭدىن تويۇپ قالسۇن؟» دېدى.

ئەييۇب چىقىپ، ئېگىز بىر جايدا ئولتۇردى. ئايالى: «ئەگەر ئۇ مېنى قوغلاپ چىقارغان بولسا، مەن كىمنىڭ يېنىغا يەمەكلىككە بارىمەن؟ ئۇنى ئاچلىقتىن ئۆلۈپ كېتىشكە ۋە ھايۋانلارنىڭ يەپ كېتىشىگە تاشلاپ قويامدىم؟ مەن ئۇنىڭغا قايتىپ بارىمەن»، دېدى.

ئۇ قايتىپ كەلگەندە ئەخلەت دۆۋىسىنى ياكى ئۇنىڭ بۇرۇنقى ھالىتىنى كۆرمىدى؛ ئىشلار ئۆزگەرگەن ئىدى. ئۇ ئىلگىرى ئەخلەت دۆۋىسى بولغان يەرنى ئايلىنىپ يىغلىدى. بۇنى ئەييۇب كۆرۈپ تۇراتتى. ئۇ تون كىيگەن كىشىنىڭ يېنىغا بېرىپ، ئەييۇب ھەققىدە سوراشقا جۈرئەت قىلالمىدى.

ئەييۇب ئۇنى چاقىرىپ: «ئى ئاللاھنىڭ بەندىسى! نېمە ئىزدەۋاتىسەن؟» دېدى. ئۇ يىغلاپ: «مەن ئەخلەت دۆۋىسىگە تاشلاپ قويۇلغان ئاشۇ سىناققا دۇچار بولغان كىشىنى ئىزدەيمەن؛ ئۇنىڭ يوقاپ كەتكەنلىكىنى ياكى نېمە بولغانلىقىنى بىلمەيمەن»، دېدى.

ئەييۇب: «ئۇ سېنىڭدىن نېمە قىلغان ئىدى؟» دېدى. ئايالى يىغلاپ: «ئۇ مېنىڭ ئېرىم ئىدى»، دېدى. ئەييۇب: «ئۇنى كۆرسەڭ تونۇيامسەن؟» دېدى. ئايالى: «ئۇنى كۆرگەن ئادەم قانداقمۇ تونۇماي قالسۇن؟» دېدى. ئاندىن ئۇ ئەييۇبقا قاراپ، ئۇنىڭدىن ھەيىكتى.

ئۇ: «ئۇ ساغلام ۋاقىتتىكى سېنىڭغا ئەڭ ئوخشايدىغان ئادەم ئىكەن»، دېدى. ئەييۇب: «مەن ئەييۇبمەن؛ سەن ماڭا ئىبلىس ئۈچۈن بوغۇزلاشنى بۇيرۇغان ئىدىڭ. مەن ئاللاھقا ئىتائەت قىلىپ، شەيتانغا ئاسىيلىق قىلدىم ۋە ئاللاھ سۇبھاناھۇدىن دۇئا قىلدىم، شۇنىڭ بىلەن ئۇ مېنىڭ ھالىمنى سەن كۆرۈۋاتقان ھالغا قايتۇردى»، دېدى.

ۋەھب مۇنداق دېگەن: «ئەييۇب سىناقتا ئۈچ يىل تۇرغان. ئەييۇب ئىبلىسنى يېڭىپ، ئىبلىس ئۇنىڭدىن ھېچ نەرسە قىلالمىغاندا، ئىبلىس ئايالىغا ئادەم بەدىنىگە ئوخشىمايدىغان، گەۋدىسى، بەدىنى ۋە گۈزەللىكى جەھەتتە ئادەتتىن تاشقىرى بىر قىياپەتتە، كىشىلەر مىنىدىغانغا ئوخشىمايدىغان، ھەيۋەتلىك، كۆركەم ۋە مۇكەممەل بىر مىنىشتە كۆرۈندى. ئۇ ئايالغا: «سەن بۇ سىناققا دۇچار بولغان كىشى ئەييۇبنىڭ ئايالىمۇ؟» دېدى.

ئايال: «ھەئە»، دېدى. ئۇ: «مېنى تونۇمسەن؟» دېدى. ئايال: «ياق»، دېدى. ئۇ: «مەن زېمىننىڭ ئىلاھىمەن. ئېرىڭگە قىلغان ئىشلارنى قىلغان مەن. چۈنكى ئۇ ئاسماننىڭ ئىلاھىغا ئىبادەت قىلىپ، مېنى تاشلاپ قويدى ۋە مېنى غەزەپلەندۈردى. ئەگەر ماڭا بىر قېتىم سەجدە قىلسا، مەن ئىككىڭلارنىڭ بارلىق مالى ۋە بالىلىرىنى قايتۇرۇپ بېرىمەن، چۈنكى ئۇلار مېنىڭ يېنىمدا»، دېدى.

ئاندىن ئۇ ئايالغا ئۆزى ئۇچراتقان جىلغىدا ئۇلارنى كۆرسەتتى». ۋەھب مۇنداق دېگەن: «ئۇنىڭ ئايالىغا: «ئەگەر ئېرىڭ ئاللاھنىڭ ئىسمىنى ئاتىماي تاماق يېسە، ئۇ سىناقتىن ساقىيىدۇ»، دېگەنلىكىنىمۇ ئاڭلىدىم. ئاللاھ ئەڭ ياخشى بىلگۈچىدۇر». بەزى كىتابلاردا: «ئىبلىس ئايالىغا: «ماڭا بىر قېتىم سەجدە قىلغىن، مەن مال ۋە بالىلىرىڭنى قايتۇرۇپ بېرىمەن، ئېرىڭنى ساقايتىمەن»، دېگەن»، دەپ كەلگەن.

ئايالى ئەييۇبنىڭ يېنىغا قايتىپ، ئىبلىسنىڭ دېگەنلىرىنى ئېيتىپ بەردى. ئەييۇب: «ساڭا دىننى بۇزۇش ئۈچۈن ئاللاھنىڭ دۈشمىنى كەلگەن ئىكەن»، دېدى ۋە ئۇنى يۈز قامچا ئۇرۇشقا قەسەم قىلدى. ئۇ شۇ چاغدا: «ئىبلىسنىڭ مېنىڭ ھۆرمەتلىك ئايالىمنى ئۆزىگە سەجدە قىلدۇرۇشنى ۋە مېنىمۇ، ئۇنىمۇ كۇپۇرلۇققا چاقىرىشنى ئۈمىد قىلىشىدىن ماڭا زىيان-زەخمەت يەتتى»، دېدى. كېيىن ئاللاھ تائالا ئەييۇبنىڭ ئايالىغا سەۋر قىلغانلىقى ئۈچۈن رەھىم قىلىپ، ئۇنىڭغا يىنىكلىتىشنى ۋە ئەييۇبنىڭ قەسىمىنى ئادا قىلدۇرۇشنى خالىدى.

شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭغا يۈز تال كىچىك تاياقنى بىر باغلام قىلىپ ئېلىپ، بىر قېتىمدا ئۇنىڭ بىلەن ئۇرۇشنى بۇيرۇدى. ئاللاھ تائالا مۇنداق دېگەن: «قولۇڭغا بىر باغلام ئېلىپ، ئۇنىڭ بىلەن ئۇرغىن، قەسىمىڭنى بۇزمىغىن» (سەد، 44).

ئىبلىس بىر ساندۇق ياساپ، ئۇنىڭغا دورىلارنى سېلىپ، ئايالىنىڭ يولىغا ئولتۇرۇپ، كىشىلەرنى داۋالىدى، دېگەن رىۋايەتمۇ بار. ئەييۇبنىڭ ئايالى ئۇنىڭ يېنىدىن ئۆتۈپ: «مېنىڭ كېسەل كىشىم بار، ئۇنى داۋالايسىزما؟» دېدى. ئۇ: «ھەئە، ئۇنى ساقايتقاندىن كېيىن: «سەن مېنى ساقايتتىڭ»، دېسەڭلا بولدى»، دېدى.

ئايالى بۇنى ئەييۇبقا ئېيتىپ بەردى. ئەييۇب: «بۇ ئىبلىس، سېنى ئالدىدى»، دېدى ۋە ئاللاھ ئۇنى ساقايتسا، ئايالىغا يۈز قامچا ئۇرۇشقا قەسەم قىلدى.

ۋەھب ۋە باشقىلار مۇنداق دېگەن: «ئەييۇبنىڭ ئايالى كىشىلەرگە ئىش قىلىپ، ئېرىگە يېمەكلىك ئېلىپ كېلەتتى. سىناق ئۇزۇنغا سوزۇلۇپ، كىشىلەر ئۇنىڭدىن زېرىكىپ، ھېچكىم ئۇنى ئىشلىتىشكە تەكلىپ قىلمىدى. بىر كۈنى ئۇ ئېرىگە يەيدىغان نەرسە تېپىشقا تىرىشتى، لېكىن ھېچ نەرسە تاپالمىدى. شۇنىڭ بىلەن بېشىدىكى بىر ئۆرۈمە چاچنى كېسىپ، بىر نانغا ساتتى ۋە ئۇنى ئەييۇبقا ئېلىپ كەلدى.

ئەييۇب: «ئۆرۈمە چېچىڭ قەيەردە؟» دەپ سورىدى. ئايالى ئۇنىڭغا خەۋەر بەردى. شۇ چاغدا ئۇ: «ماڭا زىيان-زەخمەت يەتتى»، دېدى».

بەزىلەر: «قۇرتلار ئۇنىڭ قەلبى ۋە تىلىغا يېقىنلاشقاندا، ئاللاھنى ياد قىلىش ۋە پىكىر قىلىشتىن توسۇلۇپ قېلىشتىن قورقۇپ، بۇنى ئېيتقان»، دېگەن. ھەبىب ئىبنى ئەبى ثابت مۇنداق دېگەن: «ئەييۇب ئاللاھقا ئۆزىدىن بالانى كۆتۈرۈشنى، ئۈچ ئىش ئۇنىڭغا كۆرۈنگەنگە قەدەر دۇئا قىلمىدى. بىرى: ئىككى دوستى ئۇنىڭ خەۋىرىنى ئاڭلاپ يېنىغا كەلدى. كۆزىدىن باشقا ھېچ نەرسە قالمىغانلىقىنى كۆرۈپ، بۇنداق چوڭ مۇسىبەتنى كۆردى ۋە: «ئەگەر سېنىڭ ئاللاھنىڭ ئالدىدا مەرتىۋەڭ بولغان بولسا، بۇ ساڭا كەلمەيتتى»، دېدى.

ئىككىنچىسى: ئايالى تاماق تەلەپ قىلدى، ئۇنىڭغا بېرىدىغان نەرسە تاپالمىدى. شۇنىڭ بىلەن چاچ ئۆرۈمىسىنى سېتىپ، تاماق ئېلىپ كەلدى. ئۈچىنچىسى: ئىبلىس: «مەن ئۇنى داۋالايمەن، پەقەت: «سەن مېنى ساقايتتىڭ» دېسۇن»، دېدى. يەنە بىر قاراشتا، ئىبلىس ئەييۇبقا ئايالىنىڭ زىنا قىلغانلىقىنى ۋەسۋەسە قىلدى.

شۇنىڭ بىلەن ئايالى ئۆرۈمە چېچىنى كېسىۋەتتى. ئۇ چاغدا ئەييۇبنىڭ سەۋر-تاقىتى تۈگەپ، دۇئا قىلدى ۋە ئايالىغا يۈز قامچا ئۇرۇشقا قەسەم قىلدى. يەنە بىر قاراشتا، دۈشمەنلىرىنىڭ ئۇنىڭغا شادلىنىشىدىن زىيان-زەخمەت يەتكەنلىكىنى بىلدۈرگەن. ھەتتا ئۇنىڭدىن: «سىناقلىرىڭ ئىچىدە قايسىسى ساڭا ئەڭ ئېغىر بولدى؟»

دەپ سورالغاندا، «دۈشمەنلەرنىڭ شادلىنىشى»، دېگەن. يەنە بىر قاراشتا، بىر قۇرت ئۇنىڭ يوتىسىدىن چۈشۈپ كەتكەندە، ئۇنى قايتا ئورنىغا قويۇپ: «يېگىن، ئاللاھ مېنى سېنىڭ يېمەكلىكىڭ قىلدى»، دېگەن. قۇرت ئۇنى چىشلىگەندە، ئۇنىڭ ئازابى قۇرتلارنىڭ چىشلىشىدىن تارتقان بارلىق ئازابلىرىدىنمۇ ئېشىپ كەتكەن».

ئەگەر: «ئاللاھ ئۇنى سەۋر قىلغۇچى دەپ ئاتىغان بولسىمۇ، ئۇ: «ماڭا زىيان-زەخمەت يەتتى» ۋە «شەيتان ماڭا ئازاب ۋە كۈلپەت يەتكۈزدى» (سەد، 41) دېگەنلىكى بىلەن شىكايەت ۋە چارىسىزلىكنى ئاشكارىلىدىغۇ؟» دېيىلسە، جاۋاب شۇكى: بۇ شىكايەت ئەمەس، بەلكى دۇئادۇر. بۇنىڭ دەلىلى ئاللاھ تائالانىڭ: «بىز ئۇنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلدۇق» دېگەن سۆزىدۇر. چارىسىزلىك پەقەت مەخلۇقلارغا شىكايەت قىلىشتۇر.

ئاللاھ تائالاغا شىكايەت قىلىش بولسا چارىسىزلىك ياكى سەۋرنى تاشلاش ئەمەس. يەئقۇب ئېيتقاندەك: «مەن قايغۇ-ھەسرىتىمنى پەقەت ئاللاھقىلا شىكايەت قىلىمەن» (يۇسۇف، 86). سۇفيان ئىبنى ئۇيەينە مۇنداق دېگەن: «كىشى ئاللاھنىڭ تەقدىرىگە رازى بولۇپ تۇرۇپ، كىشىلەرگە شىكايەت قىلسىمۇ، بۇ چارىسىزلىك ھېسابلانمايدۇ. جىبرىل پەيغەمبەر ﷺنىڭ يېنىغا كېسەل ۋاقتىدا كىرىپ: «ئۆزىڭىزنى قانداق ھېس قىلىۋاتىسىز؟»

دەپ سورىغاندا، ئۇ: «ئۆزۈمنى غەمكىن ۋە كۆڭلۈم چۈشكەن ھېس قىلىۋاتىمەن»، دېگەن. ئائىشە «ۋاي بېشىم!» دېگەندە، پەيغەمبەر ﷺ: «مەنمۇ، ۋاي بېشىم!» دېگەن».

[ئاخىرقى نۇسخىدىكى «وليّه ; خائبا ; إلى السماء ; جميع ; يعذل ; وخزانة النهار بالليل ; الحسن ; أو حرام علي ; من ; وما أراها ; إن عافاه الله ; رحمة ; يا شيخ ; والله ; بعدما عوفي» دېگەن پارچىلار ئۆزئارا ئۈزۈلگەن ۋە تۈزۈلسىزلەشتۈرۈلگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ مەنىسى ئېنىق ئەمەس.]