يۇنۇس ئەلەيھىسسالامنىڭ قۇتۇلۇش دۇئاسى

شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى

يەنى، بىزنىڭ بەندە ۋە ئەلچىمىز زۇننۇننى، يەنى «بېلىقنىڭ ئىگىسى» يۇنۇسنى ياخشى نام بىلەن ياد قىلغىن ۋە گۈزەل مەدھىيە بىلەن تىلغا ئالغىن. ئاللاھ تائالا ئۇنى قەۋمىگە ئەۋەتتى. ئۇ ئۇلارنى دىنغا دەۋەت قىلدى، لېكىن ئۇلار ئىمان ئېيتمىدى. شۇنىڭ بىلەن يۇنۇس ئۇلارغا ئۆزى بەلگىلىگەن مۇددەتتە ئازاب چۈشىدىغانلىقىنى ئېيتتى.

ئۇلار ئازابنى كۆزلىرى بىلەن كۆرگەندە ئاللاھقا يالۋۇرۇپ، نالە قىلدى ۋە تەۋبە قىلدى. ئاللاھ ئۇلاردىن ئازابنى كۆتۈردى. ئاللاھ تائالا ئېيتىدۇ: «ئىمان ئېيتقان بىرەر شەھەر بولغانمىدى، ئۇلارنىڭ ئىمانى ئۆزلىرىگە پايدا بەرگەن بولسا؟ پەقەت يۇنۇس قەۋمىلا ئىمان ئېيتقاندا، دۇنيا ھاياتىدىكى خار قىلغۇچى ئازابنى ئۇلاردىن كۆتۈردۇق ۋە ئۇلارنى بىر مەزگىلگىچە بەھرىمەن قىلدۇق» (يۇنۇس، 98).

يەنە ئېيتىدۇ: «ئۇنى يۈز مىڭغا ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپرەك ئادەمگە ئەۋەتتۇق. ئۇلار ئىمان ئېيتتى، شۇنىڭ بىلەن ئۇلارنى بىر مەزگىلگىچە بەھرىمەن قىلدۇق» (ساففات، 147–148). يۇنۇسنىڭ دەۋىتىگە ئىمان ئېيتقان بۇ ئۇلۇغ قەۋم ئۇنىڭ ئەڭ چوڭ پەزىلەتلىرىدىن بىرىدۇر.

لېكىن يۇنۇس ئەلەيھىسسالام غەزەپلەنگەن ھالدا چىقىپ كەتتى ۋە بىر گۇناھ سەۋەبىدىن پەرۋەردىگارىدىن قېچىپ كەتتى. ئاللاھ بىزگە بۇ گۇناھنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى كىتابىدا بايان قىلمىدى؛ ئۇنى ئېنىقلاشنىڭمۇ ھاجىتى يوق. ئېھتىمال، ئۇنىڭ ئالدىراپ، قەۋمىگە غەزەپلەنگەن ھالدا ۋە ئاللاھ بۇيرۇق قىلمىغان تۇرۇپ ئۇلارنىڭ ئارىسىدىن چىقىپ كېتىشى ئۇنى: «ئاللاھ ماڭا كۈچى يەتمەيدۇ»، يەنى كىتنىڭ قورسىقىدا ماڭا تارلىق سالمايدۇ، دەپ ئويلىشىغا ياكى ئاللاھنىڭ ھۆكمىدىن قۇتۇلۇپ كېتىمەن، دەپ گۇمان قىلىشىغا سەۋەب بولغان بولۇشى مۇمكىن. مۇكەممەل بەندىلەرنىڭمۇ بۇنداق گۇمانغا دۇچ كېلىشى مۇمكىن، ئەمما ئۇ گۇمان ئۇلاردا مۇقىملىشىپ قالمايدۇ ۋە داۋاملاشمايدۇ.

ئۇ بىر قىسىم كىشىلەر بىلەن كېمىگە چىقتى. ئۇلار ھەممىسى كېمىدە قالسا چۆكۈپ كېتىشتىن قورقۇپ، ئارىسىدىن كىم دېڭىزغا تاشلىنىدىغانلىقىغا چەك تاشلىدى. چەك يۇنۇسقا چىقتى، شۇنىڭ بىلەن كىت ئۇنى يۇتۇۋالدى ۋە دېڭىزنىڭ قاراڭغۇلۇقلىرىغا ئېلىپ كەتتى. يۇنۇس شۇ قاراڭغۇلۇقلاردا: «سەندىن باشقا ھەق مەبۇد يوقتۇر.

سەن پاكتۇرسەن. مەن ھەقىقەتەن زالىملاردىن بولدۇم» دەپ نىدا قىلدى. ئۇ ئاللاھنىڭ ئۇلۇھىيىتىنى مۇكەممەل دەپ ئېتىراپ قىلدى، ئاللاھنى ھەر قانداق نۇقسان، ئەيىب ۋە ئاپەتتىن پاكلىدى، ئۆزىنىڭ زۇلۇمى ۋە خاتالىقىنى ئېتىراپ قىلدى. «ئۇ ئۆزىنى ئەيىبلەشكە لايىق ئىش قىلغۇچى ھالەتتە ئىدى» دېگەن سۆز، ئاللاھنىڭ: «ئۇ ئاچچىقلىنىپ كېمىگە قاچتى» دېگەن سۆزىگە مۇناسىۋەتلىكتۇر.

ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى

بۇ قىسسە بۇ يەردە، ساففات سۈرىسىدە ۋە قەلەم سۈرىسىدە بايان قىلىنغان. يۇنۇس ئىبنى مەتتا ئەلەيھىسسالامنى ئاللاھ نىنېۋى شەھىرىنىڭ ئاھالىسىگە ئەۋەتكەن. بۇ شەھەر مۇسۇل زېمىنىدىكى بىر شەھەر ئىدى. يۇنۇس ئۇلارنى ئاللاھقا دەۋەت قىلدى، ئەمما ئۇلار ئۇنىڭ دەۋىتىنى قوبۇل قىلمىدى ۋە كۇپرىدا چىڭ تۇردى.

شۇنىڭ بىلەن يۇنۇس ئۇلارغا غەزەپلەنگەن ھالدا ئارىسىدىن چىقىپ كەتتى ۋە ئۇلارغا ئۈچ كۈندىن كېيىن ئازاب كېلىدىغانلىقىنى ئېيتتى. ئۇلار بۇ خەۋەرنىڭ راستلىقىنى جەزملەشتۈرۈپ، پەيغەمبەرنىڭ يالغان سۆزلىمەيدىغانلىقىنى بىلگەندىن كېيىن، بالىلىرى، چارۋا ماللىرى ۋە مال-مۈلۈكلىرى بىلەن سەھرا تەرەپكە چىقتى. ئانىلارنى بالىلىرىدىن ئايرىدى، ئاندىن ئاللاھ تائالاغا يالۋۇرۇپ، ئۇنىڭغا نالە قىلدى. تۆگە ۋە ئۇنىڭ بوتىلىرى بۇغۇزلىدى، كالا ۋە موزايلىرى مۇڭرىدى، قوي ۋە قوزىلىرى مەرىدى.

ئاللاھ ئۇلاردىن ئازابنى كۆتۈردى. ئاللاھ تائالا ئېيتىدۇ: «ئىمان ئېيتقان بىرەر شەھەر بولغانمىدى، ئۇلارنىڭ ئىمانى ئۆزلىرىگە پايدا بەرگەن بولسا؟ پەقەت يۇنۇس قەۋمىلا ئىمان ئېيتقاندا، دۇنيا ھاياتىدىكى خار قىلغۇچى ئازابنى ئۇلاردىن كۆتۈردۇق ۋە ئۇلارنى بىر مەزگىلگىچە بەھرىمەن قىلدۇق» (يۇنۇس، 98).

يۇنۇس ئەلەيھىسسالام بولسا، بىر قىسىم كىشىلەر بىلەن كېمىگە چىقتى. دېڭىز دولقۇنلىرى ئۇلارنى ئوراپ، چۆكۈپ كېتىشتىن قورقۇپ قالدى. شۇنىڭ بىلەن يۈكنى يېنىكلىتىش ئۈچۈن ئارىسىدىن بىر كىشىنى دېڭىزغا تاشلاشقا چەك تاشلىدى. چەك يۇنۇسقا چىقتى، بىراق ئۇلار ئۇنى تاشلاشنى خالىمىدى.

قايتا چەك تاشلىدى، يەنە يۇنۇسقا چىقتى، ئۇلار يەنە تاشلاشنى رەت قىلدى. ئۈچىنچى قېتىم چەك تاشلىغاندا يەنە ئۇنىڭغا چىقتى. ئاللاھ تائالا ئېيتىدۇ: «ئۇ چەك تاشلىدى ۋە مەغلۇپ بولغانلاردىن بولدى» (ساففات، 141)، يەنى چەك ئۇنىڭغا چىقتى. يۇنۇس ئەلەيھىسسالام ئورنىدىن تۇرۇپ كىيىملىرىنى سالدى ۋە ئۆزىنى دېڭىزغا تاشلىدى.

ئاللاھ تائالا ئىبنى مەسئۇدنىڭ ئېيتىشىچە يېشىل دېڭىزدىن دېڭىزلارنى يېرىپ ئۆتىدىغان بىر كىتنى ئەۋەتتى. يۇنۇس كېمىدىن ئۆزىنى تاشلىغان چاغدا كىت كېلىپ ئۇنى يۇتۇۋالدى. ئاللاھ كىتقا: «ئۇنىڭ گۆشىنى يېمە، سۆڭىكىنى سۇندۇرما. يۇنۇس سېنىڭ رىزقىڭ ئەمەس، قورسىقىڭ ئۇنىڭغا زىندان بولىدۇ» دەپ ۋەھيى قىلدى.

«زۇننۇن» دېگەن سۆز كىتنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئىسىم بىلەن ئۇنىڭغا نىسبەت بېرىش توغرىدۇر. ئاللاھنىڭ «ئۇ ئاچچىقلىنىپ كەتتى» دېگەن سۆزى ھەققىدە دەھھاك: «ئۇ قەۋمىگە ئاچچىقلاندى» دېگەن. «ئۇ ئۆزىگە تارلىق سالمايمىز دەپ ئويلىدى» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى: كىتنىڭ قورسىقىدا ئۇنىڭغا تارلىق سالمايمىز، دەپ ئويلىدى.

ئىبنى ئابباس، مۇجاھىد، دەھھاك ۋە باشقىلاردىنمۇ بۇنىڭغا ئوخشىغان تەفسىر رىۋايەت قىلىنغان. ئىبنى جەرىر بۇ تەفسىرنى تاللىغان ۋە ئاللاھنىڭ: «كىمنىڭ رىزقى تار قىلىنغان بولسا، ئاللاھ ئۇنىڭغا بەرگەن نەرسىدىن سەرپ قىلسۇن. ئاللاھ ھېچكىمگە ئۆزى بەرگەن نەرسىدىن ئارتۇق يۈكلىمەيدۇ. ئاللاھ قىيىنچىلىقتىن كېيىن ئاسانلىقنى پەيدا قىلىدۇ» (تالاق، 7) دېگەن ئايىتىنى دەلىل قىلىپ كەلتۈرگەن.

ئەتىيە ئەۋفى: «ئۇ بىز ئۇنى ھالاك قىلمايمىز دەپ ئويلىدى» دېگەن؛ ئۇ «قەدەر» دېگەن سۆزنى ھۆكۈم قىلىش مەنىسىدە چۈشەنگەن. ئەرەبلەر «قەدەرە» ۋە «قەددارە»نى بىر مەنىدە ئىشلىتىدۇ. شائىرنىڭ مۇنۇ بېيىتىمۇ شۇنى كۆرسىتىدۇ: «ئۆتۈپ كەتكەن زامان قايتىپ كەلمەيدۇ؛ سەن نېمىنى تەقدىر قىلساڭ، شۇ بولىدۇ، ھۆكۈم سېنىڭ ئىلكىڭدىدۇر». ئاللاھنىڭ: «سۇ ئۆزئارا ئۇچرىشىپ، تەقدىر قىلىنغان ئىش بويىچە بولدى» (قەمەر، 12) دېگەن ئايىتىدىمۇ «تەقدىر قىلىندى» دېگەن مەنىدۇر.

«ئۇ قاراڭغۇلۇقلاردا: “سەندىن باشقا ھەق مەبۇد يوقتۇر. سەن پاكتۇرسەن. مەن ھەقىقەتەن زالىملاردىن بولدۇم” دەپ نىدا قىلدى» دېگەن ئايەت ھەققىدە ئىبنى مەسئۇد: «كىتنىڭ قورسىقىنىڭ قاراڭغۇلۇقى، دېڭىزنىڭ قاراڭغۇلۇقى ۋە كېچىنىڭ قاراڭغۇلۇقى» دېگەن. بۇ سۆز ئىبنى ئابباس، ئەمرو ئىبنى مەيمۇن، سەئىد ئىبنى جۇبەير، مۇھەممەد ئىبنى كەئب، دەھھاك، ھەسەن ۋە قەتادەدىنمۇ رىۋايەت قىلىنغان.

سالىم ئىبنى ئەبۇلجەئد: «بىر كىتنىڭ قورسىقىدىكى يەنە بىر كىتنىڭ قاراڭغۇلۇقى ۋە دېڭىزنىڭ قاراڭغۇلۇقى» دېگەن. ئىبنى مەسئۇد، ئىبنى ئابباس ۋە باشقىلار: كىت يۇنۇسنى دېڭىزلارنى يېرىپ ئۆتۈپ دېڭىزنىڭ ئەڭ چوڭقۇر يېرىگە ئېلىپ بارغان. يۇنۇس دېڭىزنىڭ ئاستىدىكى تاشلارنىڭ تەسبىھ ئېيتقان ئاۋازىنى ئاڭلىغاندا، شۇ يەردە: «سەندىن باشقا ھەق مەبۇد يوقتۇر. سەن پاكتۇرسەن» دېگەن، دەپ بايان قىلغان.

ئەۋفنىڭ ئېيتىشىچە، يۇنۇس كىتنىڭ قورسىقىغا كىرگەندە ئۆلۈپ قالدىم، دەپ ئويلىغان. ئاندىن پۇتلىرىنى ھەرىكەتلەندۈرۈپ، ئۇلارنىڭ ھەرىكەت قىلىۋاتقانلىقىنى بىلگەندە، تۇرغان يېرىدە سەجدە قىلغان ۋە: «رەببىم، ھېچكىم سەجدە قىلمىغان بىر جاينى ساڭا سەجدەگاھ قىلدىم» دەپ نىدا قىلغان. سەئىد ئىبنى ئەبۇلھەسەن بەسرىي: «ئۇ كىتنىڭ قورسىقىدا قىرىق كۈن تۇرغان» دېگەن. بۇ ئىككى خەۋەرنى ئىبنى جۇبەير رىۋايەت قىلغان.

مۇھەممەد ئىبنى ئىسھاق ئىبنى يەسار ئۇچراتقان بىر كىشىدىن، ئۇ ئۇممە سەلەمەنىڭ ئازاد قىلىنغان قۇلى ئابدۇللاھ ئىبنى رافىئدىن، ئۇ ئەبۇ ھۇرەيرەنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى ئاڭلىغان: ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ ئېيتتى: «ئاللاھ يۇنۇسنى كىتنىڭ قورسىقىدا تۇتۇپ تۇرۇشنى ئىرادە قىلغاندا، كىتقا: “ئۇنى ئال، ئەمما گۆشىنى يارىلاندۇرما، سۆڭىكىنى سۇندۇرما” دەپ ۋەھيى قىلدى. كىت ئۇنى ئېلىپ دېڭىزنىڭ ئەڭ ئاستىغا چۈشكەندە، يۇنۇس بىر ئاۋازنى ئاڭلىدى ۋە ئىچىدە: “بۇ نېمە؟” دەپ ئويلىدى. شۇ چاغدا ئاللاھ كىتنىڭ قورسىقىدا تۇرغان يۇنۇسقا: “بۇ دېڭىز ھايۋانلىرىنىڭ تەسبىھىدۇر” دەپ ۋەھيى قىلدى.

يۇنۇس كىتنىڭ قورسىقىدا تەسبىھ ئېيتتى. پەرىشتىلەر ئۇنىڭ تەسبىھىنى ئاڭلاپ: “پەرۋەردىگارىمىز، بىز يات زېمىندىن ئاجىز بىر ئاۋاز ئاڭلاۋاتىمىز” دېدى. ئاللاھ: “ئۇنىڭ كىملىكىنى بىلمەمسىلەر؟” دېدى. ئۇلار: “يا رەببىمىز، ياق، ئۇ كىم؟”

دېدى. ئاللاھ: “ئۇ مېنىڭ بەندەم يۇنۇستۇر” دېدى. ئۇلار: “سېنىڭ بەندەڭ يۇنۇس، ھەر كېچە-كۈندۈز ساڭا ياخشى ئەمەللىرى ئۆرلەپ تۇرىدىغان ئەمەلدار بەندە ئەمەسمۇ؟” دېدى. ئاللاھ: “شۇنداق” دېدى. پەرىشتىلەر ئۇنىڭ ئۈچۈن شاپائەت قىلدى.

شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ كىتقا ئۇنى قىرغاققا تاشلاشنى بۇيرۇدى». بۇ ئاللاھنىڭ: «ئۇ كېسەل ھالەتتە قۇرۇق يەرگە تاشلاندى» (ساففات، 145) دېگەن سۆزىگە ماس كېلىدۇ.

بۇ ھەدىسنى ئىبنى جەرىر رىۋايەت قىلغان. بەرراز مۇسنەدىدىمۇ مۇھەممەد ئىبنى ئىسھاقتىن، ئۇ ئابدۇللاھ ئىبنى رافىئدىن، ئۇ ئەبۇ ھۇرەيرەدىن شۇ مەزمۇندا رىۋايەت قىلغان. بەرراز: «بىز بۇنى پەيغەمبەر ﷺدىن پەقەت مۇشۇ يول ۋە مۇشۇ ئىسناد بىلەنلا رىۋايەت قىلىنغانلىقىنى بىلىمىز» دېگەن.

ئىبنى ئابدۇلھەق شۇئەبەدىن، ئۇ ئەمرو ئىبنى مۇررەدىن، ئۇ ئابدۇللاھ ئىبنى سەلەمەدىن، ئۇ ئەلىدىن پەيغەمبەر ﷺگە مەرفۇئ قىلىپ مۇنداق رىۋايەت قىلغان: «بىر بەندىنىڭ: “مەن يۇنۇس ئىبنى مەتتادىن ياخشىمەن” دېيىشى لايىق ئەمەس؛ ئۇ قاراڭغۇلۇقلاردا ئاللاھنى تەسبىھ قىلدى». بۇ ھەدىس بۇ قوشۇمچە سۆزسىزمۇ ئىبنى ئابباس، ئىبنى مەسئۇد ۋە ئابدۇللاھ ئىبنى جەئفەرنىڭ رىۋايەتلىرىدىن كەلگەن. ئۇلارنىڭ ئىسنادلىرى قەلەم سۈرىسىدە كېلىدۇ.

ئىبنى ئەبى ھاتىم مۇنداق دېگەن: ئەبۇ ئابدۇللاھ ئەھمەد ئىبنى ئابدۇرراھمان، ئىبنى ۋەھبنىڭ جىيەنى، بىزگە سۆزلەپ بەردى؛ تاغىسى بىزگە سۆزلەپ بەردى؛ ئەبۇ سەخر ئۇنىڭغا سۆزلەپ بەردى؛ يەزىد رەقاشىي ئەنەس ئىبنى مالىكنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى ئۇنىڭغا سۆزلەپ بەردى. ئەنەس بۇ خەۋەرنى پەيغەمبەر ﷺگە كۆتۈرۈپ رىۋايەت قىلغان بولۇشى مۇمكىن، دەپ قارىدى: يۇنۇس ئەلەيھىسسالام كىتنىڭ قورسىقىدا تۇرغاندا بۇ سۆزلەر بىلەن دۇئا قىلىشنى ئويلىدى: «ئاللاھىم، سەندىن باشقا ھەق مەبۇد يوقتۇر. سەن پاكتۇرسەن. مەن ھەقىقەتەن زالىملاردىن بولدۇم».

بۇ دۇئا ئەرشنىڭ ئەتراپىغا يېتىپ باردى. پەرىشتىلەر: «يا رەببىمىز، يات يۇرتتىن تونۇش بىر ئاجىز ئاۋاز ئاڭلاۋاتىمىز» دېدى. ئاللاھ: «ئۇنى تونۇمايسىلەر؟» دېدى. ئۇلار: «يا رەببىمىز، ياق، ئۇ كىم؟» دېدى. ئاللاھ: «ئۇ مېنىڭ بەندەم يۇنۇس» دېدى.

ئۇلار: «ئۇ سېنىڭ بەندەڭ يۇنۇس، ئۇنىڭ قوبۇل قىلىنىدىغان ئەمەللىرى ۋە ئىجابەت بولىدىغان دۇئالىرى ساڭا ھەمىشە ئۆرلەپ تۇراتتىغۇ؟» دېدى. ئاندىن ئۇلار: «يا رەببىمىز، ئۇنىڭ راھەت چاغلىرىدا قىلغان ياخشى ئەمەللىرى ئۈچۈن ئۇنىڭغا رەھىم قىلمامسەن ۋە ئۇنى بۇ بالادىن قۇتقۇزمامسەن؟» دېدى.

ئاللاھ: «شۇنداق» دېدى. ئاندىن كىتقا ئۇنى قۇرۇق قىرغاققا تاشلاشنى بۇيرۇدى. يۇنۇس، 98؛ ساففات، 141، 145؛ تالاق، 7؛ قەمەر، 12.

بەغاۋىنىڭ تەفسىرى

ئاللاھ تائالانىڭ «زۇننۇن» دېگەن سۆزى، يەنى «كىتنىڭ ئىگىسى» يۇنۇس ئىبنى مەتتانى ياد قىلغىن، دېگەنلىكتۇر.

«ئۇ ئاچچىقلانغان ھالدا كەتتى» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى ھەققىدە ئالىملار ئوخشىمىغان قاراشلارنى ئېيتقان. دەھھاك: «ئۇ قەۋمىگە ئاچچىقلاندى» دېگەن. بۇ، ئەۋفى ۋە باشقىلارنىڭ ئىبنى ئابباسدىن رىۋايەت قىلغان سۆزىدۇر. ئۇ مۇنداق دېگەن: يۇنۇس ۋە ئۇنىڭ قەۋمى پەلەستىندە ياشايتتى.

بىر پادىشاھ ئۇلارغا ھۇجۇم قىلىپ، ئۇلاردىن توققۇز يېرىم قەبىلىنى ئەسىرگە ئالدى، بىر يېرىم قەبىلە قالدى. ئاللاھ شۇئەيا پەيغەمبەرگە ۋەھيى قىلىپ: «ھىزدەق پادىشاھنىڭ يېنىغا بېرىپ، ئۇنىڭغا كۈچلۈك بىر پەيغەمبەر ئەۋەتسۇن، دېگىن. مەن ئۇلارنىڭ قەلبىگە شۇنداق سالىمەنكى، ئۇلار ئۇنىڭ بىلەن بىللە بەنى ئىسرائىلنى قايتۇرۇپ بېرىدۇ» دېدى. پادىشاھ: «كىمنى ئەۋەتىشنى مۇۋاپىق كۆرىسەن؟»

دەپ سورىدى. ئۇنىڭ پادىشاھلىقىدا بەش پەيغەمبەر بار ئىدى. شۇئەيا: «يۇنۇس كۈچلۈك ۋە ئىشەنچلىك» دېدى. پادىشاھ يۇنۇسنى چاقىرىپ، چىقىپ بېرىشنى بۇيرۇدى. يۇنۇس: «مېنى چىقىپ بېرىشكە ئاللاھ بۇيرۇدىمۇ؟» دەپ سورىدى. پادىشاھ: «ياق» دېدى.

يۇنۇس: «ئاللاھ مېنىڭ ئىسمىمنى ساڭا ئېيتتىمۇ؟» دەپ سورىدى. پادىشاھ: «ياق» دېدى. يۇنۇس: «بۇ يەردە مەندىن باشقا كۈچلۈك پەيغەمبەرلەر بار» دېدى. ئۇلار يۇنۇسقا قايتا-قايتا تەلەپ قىلدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ پەيغەمبەرگە، پادىشاھقا ۋە ئۆز قەۋمىگە ئاچچىقلانغان ھالدا ئۇلارنىڭ ئارىسىدىن چىقىپ، روم دېڭىزىغا بېرىپ كېمىگە چىقتى.

ئۇرۋە ئىبنى زۇبەير، سەئىد ئىبنى جۇبەير ۋە بىر جامائەت: «ئاللاھ قەۋمىنىڭ بېشىدىن ئازابنى كۆتۈرگەندىن كېيىن يۇنۇس قەۋمىدىن غەزەپلەنگەن ھالدا چىقىپ كەتتى. ئۇ قەۋمىگە ئازاب كېلىدىغانلىقىنى ئېيتقان ئىدى. ئۇلارنىڭ ئارىسىدا تۇرۇشنى ياقتۇرمىدى، چۈنكى ئۇلار ئۇنىڭ ئالدىن ئېيتقان سۆزىنىڭ ئەمەلگە ئاشمىغانلىقىنى كۆرگەن ئىدى. ئۇ ئۇلاردىن ئۇيالدى، ئازابنىڭ كۆتۈرۈلۈشىگە سەۋەب بولغان ئىشنى بىلمىدى.

ئۇنىڭ غەزىپى ئالدىن ئېيتقان ۋەدىسىنىڭ ئەمەلگە ئاشمىغاندەك كۆرۈنۈشى ۋە يالغانچى دەپ ئاتىلىشىدىن ئىزا بولۇشتىن كەلگەن ئىدى؛ ئاللاھنىڭ ھۆكمىنى يامان كۆرۈشتىن ئەمەس» دېگەن. بەزى خەۋەرلەردە قەۋمىنىڭ ئۆزلىرىگە يالغان سۆزلىگەنلىكى ئىسپاتلانغان كىشىنى ئۆلتۈرۈش ئادىتى بارلىقى، يۇنۇسنىڭمۇ بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا ئازاب كەلمىگەچكە ئۇلار ئۇنى ئۆلتۈرۈشىدىن قورقۇپ غەزەپلەنگەنلىكى بايان قىلىنغان. بۇ يەردىكى «ئاچچىقلانغان ھالدا» دېگەن ئىبارە، بىرلا كىشىدىن بولغان بولسىمۇ ئۆزئارا ئىشنى بىلدۈرىدىغان «سەپەرگە چىقىش» ۋە «جازالاش» دېگەنگە ئوخشاش. شۇڭا «مۇغادىبەن» دېگەننىڭ مەنىسى «ئاچچىقلانغان ھالدا»دۇر.

ھەسەن: «ئۇ پەرۋەردىگارىغا ئاچچىقلاندى. چۈنكى ئاللاھ ئۇنى قەۋمىگە بېرىپ، ئۇلارنى ئاگاھلاندۇرۇشقا ۋە ئاللاھقا دەۋەت قىلىشقا بۇيرۇغان ئىدى. ئۇ پەرۋەردىگارىدىن ئۇلارغا بېرىشكە تەييارلىنىۋېلىش ئۈچۈن مۆھلەت سورىدى. ئۇنىڭغا: “ئىش بۇنىڭدىنمۇ تېز” دېيىلدى، ھەتتا ئۇ كىيىدىغان ئايىغىنى ئېلىشقىمۇ مۆھلەت سورىدى، لېكىن ئۇنىڭغا مۆھلەت بېرىلمىدى.

ئۇنىڭ مىجەزىدە تارلىق بار ئىدى» دېگەن. ئىبنى ئابباس مۇنداق دېگەن: جىبرىل يۇنۇسنىڭ يېنىغا كېلىپ: «نىنېۋى ئاھالىسىگە بېرىپ، ئۇلارنى ئاگاھلاندۇرغىن» دېدى. يۇنۇس: «ئۇلىنىدىغان بىر ھايۋان تەييارلاپ ئالاي» دېدى. جىبرىل: «ئىش بۇنىڭدىنمۇ تېز» دېدى. يۇنۇس ئاچچىقلاندى ۋە كېمىگە قاراپ كەتتى.

ۋەھب ئىبنى مۇنەببىھ: «يۇنۇس ئىبنى مەتتا ياخشى بىر بەندە ئىدى، ئەمما مىجەزىدە تارلىق بار ئىدى. پەيغەمبەرلىك يۈكى ئۇنىڭغا يۈكلەنگەندە، ئېغىر يۈكنىڭ ئاستىدىكى تۆگە كۆتۈرەلمەي تىزلىنىپ قالغاندەك، ئۇمۇ بۇ يۈكنى كۆتۈرەلمەي قالدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ بۇ يۈكنى قولىدىن تاشلاپ، ئۇنىڭدىن قېچىپ چىقىپ كەتتى. شۇ سەۋەبتىن ئاللاھ ئۇنى ئۇلۇئۇلئەزم پەيغەمبەرلەر قاتارىدىن چىقاردى ۋە پەيغەمبىرىگە: “پەيغەمبەرلەردىن ئىرادىلىكلەر سەۋر قىلغاندەك سەنمۇ سەۋر قىلغىن” (ئەھقاف، 35)، “كىتنىڭ ئىگىسىدەك بولمىغىن” (قەلەم، 48) دېدى» دەپ بايان قىلغان.

ئاللاھ تائالانىڭ «ئۇ بىزنىڭ ئۇنىڭغا تارلىق سالمايمىز دەپ ئويلىدى» دېگەن سۆزىنىڭ مەنىسى: «ئۇنى جازالاپ، ھۆكۈم قىلمايمىز» دېگەنلىكتۇر. بۇنى مۇجاھىد، قەتادە، دەھھاك ۋە كەلبى ئېيتقان؛ ئەۋفىنىڭ ئىبنى ئابباسدىن رىۋايەت قىلغان سۆزىمۇ شۇنداق. ئەرەب تىلىدا «قەدەرە» ۋە «قەددارە» بىر مەنىدە كېلىدۇ. ئاللاھنىڭ: «بىز ئاراڭلاردا ئۆلۈمنى تەقدىر قىلدۇق» (ۋاقىئە، 60) دېگەن ئايىتىنى يېنىك تەشدسىز ئوقۇغان قىرائەت بۇ مەنىنى قوللايدۇ.

ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىز ۋە زۇھرىينىڭ قىرائىتىدە «نەقدىرە» دېگەن سۆز تەشددى بىلەن ئوقۇلغان.

ئاتا ۋە نۇرغۇن ئالىملار بۇ سۆزنىڭ مەنىسىنى: «ئۇ بىزنىڭ قاماقنى ئۇنىڭغا تار قىلمىشىمىزنى ئويلىمىدى» دەپ چۈشەندۈرگەن. بۇ ئاللاھنىڭ: «ئاللاھ كىمگە خالىسا رىزقىنى كەڭ قىلىدۇ ۋە تار قىلىدۇ» (رەئد، 26) دېگەن ئايىتىدىكى «تار قىلىدۇ» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسىدۇر. ئىبنى زەيد: «بۇ سوئال مەنىسىدە: ئۇ پەرۋەردىگارىنىڭ ئۇنىڭدىن ئۈستۈن كېلىشكە قادىر بولمايدىغانلىقىنى ئويلامدۇ؟» دېگەن.

يەئقۇبنىڭ قىرائىتىدە مەجهۇل شەكىلدە، تەشددىسىز «يُقْدَرُ» دەپ ئوقۇلغان.

ھەسەندىن: «يۇنۇس گۇناھ سادىر قىلغاندىن كېيىن پەرۋەردىگارىغا غەزەپلەنگەن ھالدا كەتتى، شەيتان ئۇنى ئازدۇرۇپ، ئاللاھنىڭ ئۇنىڭغا تارلىق سالمايدىغانلىقىنى ئويلىتىپ قويدى. يۇنۇسنىڭ ئىلگىرىكى ياخشى ئەمەللىرى ۋە ئىبادىتى بار ئىدى. ئاللاھ ئۇنى شەيتاننىڭ ئىلكىگە تاشلاپ قويۇشنى رەت قىلىپ، كىتنىڭ قورسىقىغا تاشلىدى. ئۇ يەردە بىر كېچە-كۈندۈزدىن قىرىق كۈن تۇرغان» دېگەن خەۋەر يېتىپ كەلگەن.

ئاتا: «يەتتە كۈن» دېگەن. يەنە بىر قاراشتا، كىت ئۇنى ئالتە مىڭ يىللىق مۇساپىگە ئېلىپ كەتكەن. يەنە بىر قاراشتا، يەرنىڭ يەتتىنچى قەۋىتىنىڭ چېتىگىچە ئېلىپ بارغان. يۇنۇس كىتنىڭ قورسىقىدا پەرۋەردىگارىغا تەۋبە قىلىپ، ئۆزىگە نەزەر سالدى ۋە: «سەندىن باشقا ھەق مەبۇد يوقتۇر.

سەن پاكتۇرسەن. مەن ھەقىقەتەن زالىملاردىن بولدۇم. ساڭا ئاسىيلىق قىلدىم؛ مەن قىلغان ئىشلىرىمدىن كېيىن سەندىن باشقىغا ئىبادەت قىلمايمەن» دېدى. ئاللاھ رەھمىتى بىلەن ئۇنى كىتنىڭ قورسىقىدىن چىقاردى. پەيغەمبەرلەرنىڭ ھالىغا ئەڭ مۇۋاپىق بولغان ئىلگىرىكى تەفسىرلەردۇر: ئۇ قەۋمىگە ياكى پادىشاھقا غەزەپلەنگەن ھالدا كەتكەن.

«ئۇ قاراڭغۇلۇقلاردا نىدا قىلدى» دېگەننىڭ مەنىسى: كېچىنىڭ قاراڭغۇلۇقى، دېڭىزنىڭ قاراڭغۇلۇقى ۋە كىتنىڭ قورسىقىنىڭ قاراڭغۇلۇقىدۇر. ئۇ: «سەندىن باشقا ھەق مەبۇد يوقتۇر. سەن پاكتۇرسەن. مەن ھەقىقەتەن زالىملاردىن بولدۇم» دېدى.

ئەبۇ ھۇرەيرەدىن پەيغەمبەر ﷺگە مەرفۇئ قىلىپ رىۋايەت قىلىنغان: ئاللاھ كىتقا: «ئۇنى ئال، ئەمما گۆشىنى يارىلاندۇرما، سۆڭىكىنى سۇندۇرما» دەپ ۋەھيى قىلدى. كىت ئۇنى ئېلىپ دېڭىزدىكى ماكانىغا ئېلىپ چۈشتى. دېڭىزنىڭ ئاستىغا يېتىپ بارغاندا يۇنۇس بىر ئاۋازنى ئاڭلاپ، ئىچىدە: «بۇ نېمە؟» دەپ ئويلىدى.

ئاللاھ كىتنىڭ قورسىقىدا تۇرغان يۇنۇسقا بۇنىڭ دېڭىز ھايۋانلىرىنىڭ تەسبىھى ئىكەنلىكىنى ۋەھيى قىلدى. يۇنۇس كىتنىڭ قورسىقىدا تەسبىھ ئېيتتى. پەرىشتىلەر ئۇنىڭ تەسبىھىنى ئاڭلاپ: «پەرۋەردىگارىمىز، بىز يات زېمىندىن ئاجىز بىر ئاۋاز ئاڭلاۋاتىمىز» دېدى. يەنە بىر رىۋايەتتە: «نامەلۇم بىر جايدىن تونۇش ئاۋاز ئاڭلاۋاتىمىز» دېيىلگەن.

ئاللاھ: «ئۇ مېنىڭ ئاسىيلىق قىلغان بەندەم يۇنۇس؛ مەن ئۇنى دېڭىزدىكى كىتنىڭ قورسىقىغا قامىدىم» دېدى. پەرىشتىلەر: «ئۇ، كېچە-كۈندۈز ساڭا ياخشى ئەمەللىرى ئۆرلەپ تۇرىدىغان سالىھ بەندە ئەمەسمۇ؟» دېدى. ئاللاھ: «شۇنداق» دېدى. پەرىشتىلەر ئۇنىڭ ئۈچۈن شاپائەت قىلدى.

شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ كىتقا ئۇنى قىرغاققا تاشلاشنى بۇيرۇدى. بۇ ئاللاھنىڭ: «ئۇنى كېسەل ھالەتتە قۇرۇق يەرگە تاشلىدۇق» (ساففات، 145) دېگەن ئايىتىدۇر.