Юнус пәйгамбәрнең котылу догасы

Шәех Габдуррахман әс-Сәгъди тәфсире

Шәех әс-Сәгъди яза: «Бу догада котылуның бөек сере яшерелгән: Аллаһның Берлеген тану, Аның кимчелекләрдән пакь булуын мактау һәм үз хатасын ихлас тану мөэминне төрле бәла-казалардан коткара».

Имам Ибн Кәсир тәфсире

Ибн Кәсир ассызыклый: «Аллаһ бу аятьтән соң ук: “Без аның догасына җавап бирдек һәм аны кайгыдан коткардык. Без иман китерүчеләрне шулай коткарабыз!” (21:88), — диде. Бу — Кыямәт көненә кадәр яшәячәк барлык иман китерүчеләргә бирелгән вәгъдә».

Әл-Багави тәфсире

«…Һәм Зүн-Нүнне…» ягъни кит иясен искә ал; ул — Йунус бин Матта.

«…Ул, ачуланып, алардан китте…» Бу аятьтәге «мүгадыбан» сүзе «мүгадаба» сүзеннән килә; ул бер кешегә карата да кулланыла, «мүсәфир» (юлчы) һәм «мү’акаба» (җәза) сүзләре кебек. «Мүгадыбан» сүзе «ачуланган хәлдә» дигәнне аңлата. Әл-Хәсән әйткән: ул Раббысына ачуланды, чөнки Раббысы аңа үз халкын Аллаһның ачуы белән кисәтергә һәм Аңа чакырырга барырга кушты. Ул кешеләр белән очрашуга әзерләнү өчен Раббысыннан вакыт бирүен сорады, ләкин аңа эшнең шулкадәр ашыгыч булуы, моңа вакыт юклыгы әйтелде.

Ул сандалларын алып кияргә вакыт сорады, әмма моңа да вакыт бирелмәде. Аның холкында бер зәгыйфьлек бар иде, шуңа күрә ул ачуланып китте.

Ибн Габбас аша тапшырылганча, ул болай дигән: Җәбраил Йунуска килеп: «Нәнива халкына бар һәм аларны кисәт», — диде. Йунус: «Мин атланып барыр өчен хайван эзлим», — диде. Шунда Җәбраил: «Бу эш моңа караганда ашыгычрак», — диде. Шуңа күрә Йунус ачуланды һәм көймәгә таба китте.

«…һәм Без аңа кыенлык китермәбез дип уйлады…» ягъни Аңа буйсынмаган өчен җәза бирмәбез дип уйлады. Бу — Мүҗәһид, Катәдә, әд-Даххак һәм әл-Кәлби фикере. Бу фикер әл-Гауфи аша Ибн Габбастан да тапшырылган.

«Каддара Аллаһу әш-шәй-ә» (Аллаһ берәр нәрсәне билгеләде) һәм «кадара Аллаһу әш-шәй-ә» гыйбарәләре бер мәгънәдә. Моңа Аллаһ Тәгаләнең: «Без сезнең арада үлемне билгеләдек…» («әл-Вакига» сүрәсе, 60 нчы аять) дигән сүзләре мисал була. «Дәл» хәрефен икеләтмичә укыганнарның укуы да шушы тәфсиргә дәлил булып тора; бу — Гомәр бин Габделгазиз һәм әз-Зөһри укуы.

«…һәм Без аңа кыенлык китермәбез дип уйлады…» — «дәл» хәрефен икеләтеп укыганда. Гата һәм күпчелек галимнәр әйткән: моның мәгънәсе — ул Без аның өчен ризыкны тарайтмабыз дип уйлады. Бу Аллаһ Тәгаләнең: «Аллаһ Үз колларыннан теләгәненә ризыкны киңәйтә һәм теләгәненә тарайта» («әр-Рагд» сүрәсе, 26 нчы аять) дигән сүзләренә охшаш, ягъни ризыкны тарайта.

Ибн Зәйд әйткән: бу — сорау җөмләсе; мәгънәсе: «Ул Раббысының аны җәзага тартырга кодрәте җитми дип уйладымы?»

Йагкуб «йукдара» сүзен «йә» хәрефенә даммә куеп, фигыльне төшем юнәлешендә укыган.

«…һәм ул караңгылыклар эчендә: “Синнән башка илаһ юк! Син пакь! Дөреслектә, мин залимнәрдән булдым!” — дип дәште…» ягъни төн караңгылыгында, диңгез караңгылыгында һәм кит карыны караңгылыгында.

Әбу Һүрәйрәдән тапшырылганча, Аллаһ киткә вәхи итеп: «Аны йот, ләкин тәнен яралама һәм сөякләрен сындырма», — дигән. Кит аны йоткан, аннары диңгездәге үз урынына таба киткән. Диңгезнең иң тирән урынына төшкәч, Йунус шау-шуга охшаш тавыш ишеткән. Ул эченнән: «Бу нәрсә?» — дип уйлаган.

Аллаһ аңа вәхи итеп: «Бу — диңгез хайваннарының Аллаһны тәсбих итүе», — дип җавап биргән. Йунус та кит карынында Аллаһны тәсбих итә башлаган, һәм фәрештәләр моны ишеткән. Фәрештәләр: «Раббыбыз! Без ниндидер ят җирдән килгән әкрен тавыш ишетәбез», — дигәннәр.

Башка риваятьтә: «Таныш тавыш, ләкин билгесез урыннан», — диелә. Аллаһ: «Бу — Миңа буйсынмаган һәм Мин кит карынына бикләгән колым Йунус», — дигән. Фәрештәләр: «Ул синең янга һәр көн һәм һәр төн изге гамәлләре күтәрелеп торган кол түгелме?» — дип сораганнар. Аллаһ: «Әйе», — дип җавап биргән.

Шуннан соң фәрештәләр аның өчен шәфәгать кылганнар. Аннары Аллаһ киткә Йунусны азат итәргә боерган, һәм кит аны яр буена чыгарып ташлаган. Аллаһ Тәгалә әйткәнчә: «Аннары Без аны буш урынга чыгарып ташладык, һәм ул бик хәлсез иде…» («әс-Саффат» сүрәсе, 145 нче аять).