Noddaade Alla e nder caɗeele

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

Ko: siftu gollotooɗen amen e Nelaaɗo amen, صاحب الحوت, ɗum ko Yuunuusa, maanaa jom baluuru (الحوت), siftugol mo siftugol moƴƴol e yettugol mo yettoore laaɓtunde. Alla, Jom teddungal, nelii mo to yimɓe makko, o noddi ɓe, kono ɓe jaɓaani. O yamirii ɓe aadee dow arde leeɓte, e sahaa nde o hollaama ɓe. Ɓe yi'i ɗum e yeeso maɓɓe, ɗeɓɓi Alla, ɓe noddi mo e nder mettu, ɓe tuubii; Alla ittani ɓe leeɓte ɗen, hono Alla wi’i: «So wonaa ndee wuro gooto gomɗinnoo, gomɗingol mum nafata mo, si wonaa yimɓe Yuunuusa; nde ɓe gomɗinii, Min ittirii ɓe leeɓte torraande e nguurndam aduna, Min jokkiti ɓe haa sahaa» (Yuunus 10:98).

O wi’i kadi: «Min neli mo to jamaa jowi dubi, walla ɓe ɓurɗi; ɓe gomɗinii, Min jokkiti ɓe haa sahaa» (As-Saaffaat 37:147–148). Ndee jama'a mawɗo, ɓe gomɗinɗe noddaare Yuunuusa, ko e ɓurɗi darajaaji makko. Kono o, Alla yo o hisnu, yahii tikkidi, o dogii e Joomi makko sabu hakke gooto e hakkeeji, ɗi Alla hollirtaani en e Deftere mum; kadi alaa nafaa e faamde ɗum ko ɗume. Ko ɓurɗi yiilude ko o yaawnii, o tikkidii e yimɓe makko, o yaltii hakkunde maɓɓe hade Alla yamira mo ɗum; o miijii wonde Alla waawataa waɗde ɗum e mum, maanaa o waawataa waɗde ɗum o mettu e nder reedu baluuru, walla o miijii o dogoto e Alla.

Alaa haɗde ɗum wonde miijagol hono ɗum heɓa yimɓe ɓurɗe timmude, hono ɗum laata e nder sahaa, tee ɗum jooɗaaki e maɓɓe, ɗum jokkaaki. O yahii e laana e yimɓe, ɓe waɗii lote ngam anndude mo ɓe yaltinata e ndiyam, sabu ɓe hulii ɓe maayata so ɓe jooɗii fof. Lote ɗen heɓi Yuunuusa, baluuru ndunngi mo, ɗum yahri mo e duumiiɗe maayo. O noddi e nder duumiiɗe ɗen: «Alaa deweteeɗo gooto si wonaa Aan; Seniiɗa!

Miin mi laatike e tooñuɓe ɓen» (Al-Anbiyaa 21:87). O jaɓii Alla e timmugol Ilahiyya mum, o sennii mo e kala ŋakkere, bonannde e ɗaɓɓitorde; o qirritii tooñu e bonannde mum. Leeɓte ɗen arii e mum sabu ko Alla wi’i: «Nde o dogii haa e laana» (As-Saaffaat 37:140) e «O wonnoo ko o haani o wuyyittee» (As-Saaffaat 37:142), maanaa o waɗi ko o haani wuyyittee sabu ɗum.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

Ndee daartol yaltini ɗoo, e sura «As-Saaffaat» e sura «Nuuni». Ko ɗum woni: Alla neli Yuunuusa ibn Mattā, Alla yo o hisnu, to jamaa wuro «Ninawaa», wuro e leydi Mawṣil. O noddi ɓe to Alla, kono ɓe jaɓaani mo, ɓe ɗooɗii e kafiiragol maɓɓe. O yaltii hakkunde maɓɓe, tikkidi e maɓɓe, o hokkiri ɓe dow arde leeɓte caggal balɗe tati.

Nde ɓe tabbitinii ɗum, ɓe anndii wonde annabi fenaay, ɓe yaltii to ladde, e sukaaɓe maɓɓe, e jawdi e alaaɗe maɓɓe. Ɓe seertini rewɓe e sukaaɓe maɓɓe, caggal ɗum ɓe torii Alla, ɓe noddi mo e nder torra. Ngel na'i ɗen e ɗin sukaaji ɗin noddi, na'i e ɓiɓɓe maɓɓe ɓe noddi, nagge e ɓiɓɓe maɓɓe ɓe noddi, mbaala e ɓiɓɓe maɓɓe ɓe noddi. Alla itti leeɓte ɗen e maɓɓe.

Alla Jom teddungal wi’i: «So wonaa ndee wuro gooto gomɗinnoo, gomɗingol mum nafata mo, si wonaa yimɓe Yuunuusa; nde ɓe gomɗinii, Min ittirii ɓe leeɓte torraande e nguurndam aduna, Min jokkiti ɓe haa sahaa» (Yuunus 10:98).

Ko Yuunuusa, Alla yo o hisnu, yahii, o naati e laana e yimɓe, laana ngin yahii e ndiyam mawɗam, ɓe hulii ɓe njula. Ɓe lotee e dow gooto ɓe yaltinata hakkunde maɓɓe, ngam laaɓtinde laana ngin e mo, lote ngin heɓi Yuunuusa. Ɓe nanii yaltinde mo, kono ɓe jaɓaani. Ɓe waɗii lote kadi, lote ngin heɓi mo kadi, ɓe jaɓaani.

Ɓe waɗii ɗum kadi; lote ngin heɓi mo kadi. Alla Jom teddungal wi’i: «O waɗi lote, o woni e ɓe lote ngin heɓi» (As-Saaffaat 37:141), maanaa lote ngin heɓi mo. Yuunuusa, Alla yo o hisnu, darii, o ittu kolte mum, o waɗi hoore mum e ndiyam. Alla, Jom teddungal, nelii baluuru e maayo laaɓɗo—hono ko Ibn Mas'uud wi'i—ngaru baluuru ndu e maayo, haa ndu yahi, ndu waɗi Yuunuusa, nde o waɗi hoore mum e laana.

Alla waɗi wahyu to baluuru ndu yo ndu hoto ñaama ɓanndu mum, hoto ɓoofa gese mum; sabu Yuunuusa wonaa ñaamdu maa, kono reedu maa wonata kaso mum.

Konu Alla: «Jom baluuru» (ذا النون), maanaa baluuru; waɗgol innde baluuru e ɗum laaɓii sabu ɗum ɗaɓɓitii. Konu Alla: «Nde o yahii tikkidi» (إذ ذهب مغاضبا), Aḍ-Ḍaḥḥaak wi’i: «E yimɓe makko». «O miijii wonde Min waawataa mo» (فظن أن لن نقدر عليه) [maanaa: Min mettata mo e reedu baluuru]. Hono ɗum rawniraa ko Ibn Abbaas, Mujaahid, Aḍ-Ḍaḥḥaak e woɓɓe; ɗum ko ko Ibn Jariir suɓi.

O waɗi daliilu e konngol Alla: «E kala mo rizq makko taƴii, yo o jeyɗo e ko Alla hokkiri mo; Alla ɗoɓɓataako neɗɗo si wonaa ko o hokkiri mo. Alla waɗata caggal caɗeele ɗowru» (Aṭ-Ṭalaaq 65:7). Aṭiyya al-‘Awfii wi’i: «O miijii wonde Min waawataa mo» maanaa «Min fawtataa mo», hono o waɗiri ɗum maana tawdeer (تقدير); ɓe Araab wi'ata قدر e قدر ɗum woni maana gooto. Hono ɗum woni konngol poet: «Mi ɗaɓɓitataako ngam ruttirde ko yahri; Seniiɗa, ko A waɗi ɗum waɗat, laamu ko A jey».

Kadi e konngol Alla: «Ndiyam ɗam hawrii e laawol teeltungal» (Al-Qamar 54:12), maanaa Alla waɗi ɗum e tawdeer.

Konngol Alla: «O noddi e nder duumiiɗe: “Alaa deweteeɗo gooto si wonaa Aan; Seniiɗa! Miin mi laatike e tooñuɓe ɓen”» (Al-Anbiyaa 21:87). Ibn Mas'uud wi’i: ko duumiiɗe reedu baluuru, duumiiɗe maayo e duumiiɗe jemma. Hono ɗum rawniraa ko Ibn Abbaas, ‘Amr ibn Maymuun, Sa‘i id ibn Jubayr, Muhammad ibn Ka‘b, Aḍ-Ḍaḥḥaak, Al-Hasan e Qataada.

Saalim ibn Abi al-Ja‘d wi’i: «Duumiiɗe baluuru e nder reedu baluuru, e nder duumiiɗe maayo». Ibn Mas'uud, Ibn Abbaas e woɓɓe wi’i: baluuru ndu yahri e Yuunuusa e maajum maayo, ndu ɗaɓɓi maayo, haa ndu yahi haa ɗow maayo. Yuunuusa nanii tasbiih ɗeɓɓe e nder ɗow maayo, heen o wi'i: «Alaa deweteeɗo si wonaa Aan, Seniiɗa!» ‘Awf wi’i: nde Yuunuusa woni e reedu baluuru, o miijii o maayii; caggal ɗum o dilli koyɗe mum, nde o dilli, o sujjii e nokkuure mum.

O noddi: «A Joomi, mi waɗii Ma juulirde e nokkuure nde gooto waɗaani juulirde e mayre». Sa‘i id ibn Abi al-Hasan al-Baṣrii wi’i: o jooɗii e reedu baluuru ndu yontere njeetati. Ibn Jubayr wiyii ɗi ɗi ɗi.

Muhammad ibn Isḥaaq ibn Yasaar, e daartol mo goɗɗo hokkiri mo, e Abdullah ibn Raafi‘—mawniraaɗo Umm Salama—wi’i: mi nani Abu Hurayra wi’a: Nelaaɗo Alla, Alla yo o salminu, wi’i: «Nde Alla yiɗi heɓde Yuunuusa e reedu baluuru, Alla waɗi wahyu to baluuru: “Nduuɗu mo, hoto ndu ɗaɓɓit ɓanndu mum, hoto ndu ɓoof gese mum”. Nde ndu yahi e mo haa ɗow maayo, Yuunuusa nanii hessa, o wi'i e hoore mum: “Ko ɗume ɗum?” Alla waɗi wahyu to mum, o woni e reedu baluuru: “Ɗum ko tasbiih jannde maayo”. O tasbihinoo e nder reedu baluuru; malaa'ika nanii tasbiih mum, ɓe wi'i: “A Joomi amen, min nanngii saawre ɓuuɓnde, e leydi woɗɓe?”

Alla wi'i: “Alaa aɗa annduɗon ɗum? Ko woni?” Ɓe wi'i: “A Joomi, min anndaa, holi?” O wi'i: “Ko gollotoɗo am Yuunuusa.” Ɓe wi'i: “Ko gollotoɗo Maa Yuunuusa, mo gollal jaɓaangal ɗon yaara e Maa kala ñalawma e jemma?” O wi'i: “Ee.”

O wi'i: “Ɗum waɗi ɓe wallitii mo. Alla yamiri baluuru ndu yaltin mo e saahil, hono Alla Jom teddungal wi'i: “O woppii e nokkuure ladde, tee o wonnoo ko o daande”» (As-Saaffaat 37:145).

Ibn Jariir riwii ɗum; Al-Bazzaar riwii ɗum e Musnad mum, e laawol Muhammad ibn Isḥaaq, e Abdullah ibn Raafi‘, e Abu Hurayra, o siftori ɗum e ɗaɓɓitorde, caggal ɗum o wi'i: «Min anndaa ɗum riwaayee e Nelaaɗo Alla si wonaa e ndee laawol, e ndee sanad». Ibn ‘Abd al-Ḥaqq riwii hadith e laawol Shu‘ba, e ‘Amr ibn Murra, e Abdullah ibn Salama, e ‘Ali, ko hadith mawɗo: «Alaa haani gollotooɗo wi'a: “Miin mi ɓuri Yuunuusa ibn Mattā”; o tasbihii e nder duumiiɗe». Hadith ngal riwaayee kadi tawa alaa ndee ɓeydiinde, e laawol Ibn Abbaas, Ibn Mas'uud e Abdullah ibn Ja‘far; ɗe sanadaji makko maa ar e sura «Nuuni».

Ibn Abi Ḥaatim wi’i: Abu Abdullah Ahmad ibn Abdur-Raḥmaan, ɓiɗɗo taƴre Ibn Wahb, haalani min; ɗeɗɗo am wi'i: Abu Ṣakhr haalani min; Yaziid ar-Raqaashii haalani mo: mi nani Anas ibn Maalik—mi sikkaani si Anas jokkitiinoo hadith ngal to Nelaaɗo Alla—wi’a: «Annabi Yuunuusa, Alla yo o hisnu, nde o yiɗi noddaade e ɗii kelme, o woni e reedu baluuru, o wi'i: “A Alla, alaa deweteeɗo si wonaa Aan; Seniiɗa! Miin mi laatike e tooñuɓe ɓen”. Ndee du'a waɗi haa haa e ‘Arsh, malaa'ika ɓe wi'i: “A Joomi, min nanngii saawre ɓuuɓnde, e leydi woɗnde?” O wi'i: “Aɗon anndaa ɗum?”

Ɓe wi'i: “A Joomi, min anndaa, holi?” O wi'i: “Ko gollotooɗo am Yuunuusa.” Ɓe wi'i: “Ko gollotooɗo Maa Yuunuusa, mo gollal jaɓaangal ɗon yaara e Maa, e du'a jaɓaangal?” Ɓe wi'i: “A Joomi, mbele A yurmootoo ko o waɗnoo e jam, ngam A hisnu mo e torra?”

O wi'i: “Ee.” O yamiri baluuru ndu yaltin mo e ladde.» (Yuunus 10:98; As-Saaffaat 37:141, 145; Aṭ-Ṭalaaq 65:7; Al-Qamar 54:12).

Tafsiir al-Baghawi

Konngol Alla Jom teddungal: «Jom baluuru» (وذا النون), maanaa siftu jom baluuru, ko Yuunuusa ibn Mattā.

«Nde o yahii tikkidi» (إذ ذهب مغاضبا): ɓe ceerti e maana mum. Aḍ-Ḍaḥḥaak wi’i: o tikkidii e yimɓe makko; ɗum ko ko riwaayee e ‘Awfii e woɓɓe e Ibn Abbaas. O wi’i: Yuunuusa e jamaa makko ɗon jooɗii e Filasṭiin. Laamɗo gooto yahi e maɓɓe e ɓaawo, o heɓi e maɓɓe ko jiɗi e leydi; gorolji ɗi tati e juutɗi e ɓernde ɗi njaltinaa, ɗum jooɗinnoo ko gorol gooto e juutɗi e ɓernde.

Alla waɗi wahyu to Shay‘iyaa, annabi, yo o yah to Ḥizqeel laamɗo, o wi'a mo: “Neldu annabi tedduɗo, mi waɗata ɓe ɓernde ɓe neltu ɓiɓɓe Israa'iila e mum”. Laamɗo wi'i: “Hol mo a yiɗi?” E laamu makko ɗon annabiiji jowi. O wi'i: “Yuunuusa ko tedduɗo, ko koolniiɗo.”

Laamɗo noddi Yuunuusa, o yamiri mo yahde. Yuunuusa wi'i mo: “Mbele Alla yamiri ma mi yah?” Laamɗo wi'i: “Alaa.” Yuunuusa wi'i: “Mbele o inndi am e maa?” Laamɗo wi'i: “Alaa.” Yuunuusa wi'i: “E ɗoo woni annabiiji tedduɓe goɗɓe.”

Ɓe ɗaɓɓitinoo e mum, o yaltii hakkunde maɓɓe e tikkere e annabi ngin, e laamɗo e jamaa makko; o yah haa to maayo Rooma, o naati e mum.

‘Urwa ibn Zubayr, Sa‘i id ibn Jubayr e jama'a goɗɗo wi’i: O yaltii e jamaa makko, tikkidi e Joomi mum, sabu Joomi mum ittirii leeɓte ɗen e jamaa mum caggal nde o hokkiri ɓe dow maɓɓe. O yiɗaani jooɗaade hakkunde jamaa nde o hokkiri ɓe ɗaɓɓitde, tee o semtii e maɓɓe; o anndaani sabu ɗume leeɓte ɗen ɗowri. Tikkere mum ko o yaagii e ɓernde ngam weltaade e oon maanaa wonde o waɗata fenaande e dow ko o hokkiri ɓe. O anndintaama fenaande; ɗum wonaa sabu o yiɗaani hukmu Alla.

E won e haabaruuji: ko goonga laawol jamaa mum woni yo ɓe waru kala mo ɓe tabbitinii fenaande e mum. O huli ɓe warata mo sabu leeɓte ɗen araani e sahaa nde o hokkiri ɓe; ɗum waɗi o tikkidi. Tikkere e ɗoo ko hono firal gooto, hono yahdugol e worugol; maana konngol «tikkidi» ko o tikkidii.

Al-Hasan wi’i: ko Joomi makko tikkidii, sabu Alla yamiri mo yahde to jamaa makko, o jeertin ɓe e azab makko, o noddu ɓe to Alla. O ɗaɓɓitii e Joomi mum o waɗa mo duuɓi ngam o heblo yahdugol to maɓɓe. O wi'i: “Yahdugol ngal yaawii, haa mi tawata kole.” O yamiraaka; o waɗi ɓernde mum ɓuuɓnde.

Ibn Abbaas wi’i: Jibriil ari Yuunuusa, o wi’i: “Yah to yimɓe Ninawaa, jeertin ɓe.” O wi’i: “Mi ɗaɓɓata joomi naange.” Jibriil wi’i: “Yahdugol ngal ɓuri yaawde ɗum.” O tikkidii, o yah to laana.

Wahb ibn Munabbih wi’i: Yuunuusa ibn Mattā ko gollotooɗo Alla moƴƴo, kono ɓernde mum ina ɓuuɓi. Nde farde nubuwwa heftinii mo, o yahriki e ɗe hono ko ɗi ɓuri tedde; o yaltini ɗe e juuɗe mum, o dogi e maɓɓe. Ɗum waɗi Alla yaltinirta mo e annabiiɓe ɓurɓe teddude, o wi’i e Annabi makko: «Ɗooɗo, hono ɗooɗuɓe e annabiiɓe, ɓe ɗooɗii» (Al-Aḥqaaf 46:35), e o wi’i: «Hoto laatin hono jom baluuru» (Al-Qalam 68:48).

Konngol Alla Jom teddungal: «O miijii wonde Min waawataa mo» (فظن أن لن نقدر عليه), maanaa Alla yo o waɗu hukmu e torra, hono Mujaahid, Qataada, Aḍ-Ḍaḥḥaak e Al-Kalbii wi'i; ɗum ko ko riwaayee e ‘Awfii e Ibn Abbaas. Yiylo: Alla waawi waɗde ɗum e tawdeer; قدر الله الشيء تقديرا e قدر يقدر قدرا ɗi ko maana gooto. Hono konngol mum: «Min tabbitinii maayde hakkunde mon» (Al-Waaqi‘a 56:60) e nder qiraa'a nde ɓe ɗaɓɓitinta «qaddarnaa» e ɗaɓɓitorde laaɓtunde. Ɗum hollata ndee maana, kadi qiraa'a ‘Umar ibn ‘Abdul-‘Aziiz e Az-Zuhrii: «O miijii wonde Min waawataa mo» (نقدر) e ɗaɓɓitorde teddunde.

‘Aṭaa e laaɓɓe ɗiɗi wi’i: maana mum ko o miijii wonde Min mettataa mo e kaso, hono konngol Alla: «Alla ɓeydata rizq, e mo O yiɗi, O mettina» (Ar-Ra‘d 13:26), maanaa O mettina. Ibn Zayd wi’i: ko naamne, maana: “Mbele o miijii wonde Joomi mum waawataa mo?” Ya‘quub janngii ɗum e jime ina wonde, e laaɓtinde.

Al-Ḥasan wi’i: haa mi heɓii haabaru wonde, nde Yuunuusa waɗi hakke, o yaltii tikkidi e Joomi mum; sheɗaan yaltinii mo, haa o miijii wonde Alla waawataa mo. O jogii ko o waɗunoo e yeeso e juulirde; Alla yiɗaani o acca mo e sheɗaan. O waɗi mo e reedu baluuru; o jooɗii heen yontere sappo e balɗe e jemma. ‘Aṭaa wi’i: balɗe jeetati.

Ɓe wi’i: baluuru ndu yahri mo e njahrugol duuɓe jeeɗiɗi. Ɓe wi’i kadi: ndu yahi haa haa faw dow leydi ɗimmere jeeɗiɗi. O tuubii to Joomi mum e reedu baluuru, o ruttiri hoore mum, o wi’i: «Alaa deweteeɗo si wonaa Aan; Seniiɗa! Miin mi laatike e tooñuɓe ɓen», nde o waɗi hakke e Ma.

Kala ko mi waɗi, mi dewetaa hay gooto si wonaa Aan. Alla yaltini mo e reedu baluuru sabu yurmeende mum. Maanaaji ɗi adii ɓuri e haani annabiiji: o yahii tikkidi e jamaa makko walla laamɗo.

«O noddi e nder duumiiɗe» (فنادى في الظلمات): ɗum ko duumiiɗe jemma, duumiiɗe maayo e duumiiɗe reedu baluuru. «Alaa deweteeɗo si wonaa Aan; Seniiɗa! Miin mi laatike e tooñuɓe ɓen.»

E riwaaya e Abu Hurayra, jokkondiral hadith to Annabi: Alla waɗi wahyu to baluuru ndu, o wi’i: “Nduuɗu mo, hoto ndu ɗaɓɓit ɓanndu mum, hoto ndu ɓoof gese mum.” Ndu waɗi mo, caggal ɗum ndu yahi e mum haa e jooɗorgal mum e maayo. Nde ndu yahi haa ɗow maayo, Yuunuusa nanii hessa, o wi’i e hoore mum: “Ko ɗume ɗum?” Alla waɗi wahyu to mum, o woni e reedu baluuru: “Ɗum ko tasbiih jannde maayo.”

O tasbihii e nder reedu baluuru, malaa'ika nani tasbiih mum, ɓe wi’i: “A Joomi amen, min nanngii saawre ɓuuɓnde e leydi woɗnde.” E riwaaya goɗɗo: “Saawre anndunde e nokkuure anndaaka.” Alla wi’i: “Ɗum ko gollotooɗo am Yuunuusa, o waɗi hakke e Am, Mi kaso mo e reedu baluuru.” Ɓe wi’i: “Ko gollotooɗo moƴƴo ɗon yaara e Maa kala ñalawma e jemma e gollal moƴƴal?”

O wi’i: “Ee.” Ɓe ɗaɓɓitinii e makko; Alla yamiri baluuru ndu yaltin mo to saahil, hono Alla wi’i: «Min woppii mo e ladde, o wonnoo ko o daande» (As-Saaffaat 37:145). (Ar-Ra‘d 13:26; Al-Waaqi‘a 56:60; Al-Aḥqaaf 46:35; Al-Qalam 68:48; As-Saaffaat 37:145).