Тавҳид, тасбеҳ ва эътирофи гуноҳ

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

Яъне, бандаи Мо ва расуламон Зуннунро — яъне Юнусро, соҳиби моҳӣ — бо ёди нек ва ситоиши шоиста ёд кун. Аллоҳи Таъоло ӯро ба сӯи қавмаш фиристод ва ӯ онҳоро даъват кард, аммо имон наоварданд. Пас, ба онҳо ваъда дод, ки пас аз муҳлате, ки муайян карда буд, азоб фуруд меояд. Онҳо азобро бо чашми худ диданд, ба сӯи Аллоҳ рӯ оварда, зориву нола карданд ва тавба намуданд.

Аллоҳ азобро аз онҳо бардошт, чунонки мефармояд: «Пас, чаро ҳеҷ шаҳре набуд, ки имон оварда, имонаш ба он суд расонад, ҷуз қавми Юнус? Вақте имон оварданд, азоби расвоиро дар зиндагии дунё аз онҳо бардоштем ва то муддате баҳрамандашон сохтем» (Юнус, 98). Ва мефармояд: «Ва ӯро ба сӯи сад ҳазор нафар, ё бештар аз онҳо, фиристодем. Онҳо имон оварданд ва то муддате баҳрамандашон сохтем» (Соффот, 147–148).

Ин қавми бузурге, ки ба даъвати Юнус имон оварданд, аз бузургтарин фазилатҳои ӯст.

Аммо Юнус (алайҳиссалом) хашмгин рафт ва ба сабаби гуноҳе аз Парвардигораш гурехт. Он гуноҳро Аллоҳ дар Китобаш барои мо баён накардааст ва донистани мушаххаси он низ барои мо лозим нест. Зоҳиран, ӯ ба сабаби шитоб ва хашмаш бар қавми худ, пеш аз он ки Аллоҳ ба ӯ фармон диҳад, аз миёни онҳо баромад ва гумон кард, ки Аллоҳ бар ӯ танг намегирад, яъне ӯро дар шиками моҳӣ ба тангӣ намеандозад; ё гумон кард, ки аз Аллоҳ раҳо хоҳад шуд. Ба вуқӯъ омадани чунин гумоне дар бораи бандагони комил низ мумкин аст, ба сурати лаҳзае, ки дар он устувор намемонанд ва бар он идома намедиҳанд.

Ӯ бо гурӯҳе ба киштӣ савор шуд. Онҳо қуръа андохтанд, ки барои сабук кардани киштӣ ва раҳоӣ аз ғарқ шудан кадомашонро ба баҳр андозанд. Қуръа ба номи Юнус баромад ва моҳӣ ӯро фурӯ бурд. Моҳӣ ӯро ба торикиҳои баҳр бурд. Он гоҳ дар он торикиҳо нидо дод: «Ҳеҷ маъбуде [ба ҳақ] ҷуз Ту нест.

Ту муназзаҳӣ. Бе тардид, ман аз ситамгорон будаам». Ӯ ба камоли улуҳияти Аллоҳ иқрор шуд, Ӯро аз ҳар нуқсон, айб ва офат пок донист ва ба ситам бар худ ва гуноҳи худ эътироф кард.

Азоби онҳо ба сабаби сухани Ӯст: «Он гоҳ ки гурехта ба киштӣ рафт» (Соффот, 140) ва «дар ҳоле ки сарзанишшуда буд» (Соффот, 142), яъне коре карда буд, ки сазовори сарзаниш буд.

Тафсири имом Ибни Касир

Ин қисса дар ин ҷо, дар сураи «Соффот» ва дар сураи «Нун» низ зикр шудааст. Юнус ибни Матто (алайҳиссалом)-ро Аллоҳ ба мардуми деҳаи Нинево, ки дар сарзамини Мавсил воқеъ буд, фиристод. Ӯ онҳоро ба сӯи Аллоҳ даъват кард, аммо онҳо даъваташро напазируфтанд ва бар куфри худ пофишорӣ карданд. Юнус аз миёни онҳо хашмгин берун рафт ва пас аз се рӯз омадани азобро ба онҳо ваъда дод.

Вақте онҳо инро яқин донистанд ва фаҳмиданд, ки паёмбар дурӯғ намегӯяд, бо кӯдакон, чорпоён ва рамаҳои худ ба саҳро баромаданд. Модаронро аз фарзандонашон ҷудо карданд, сипас ба сӯи Аллоҳи Азза ва Ҷалла зориву тавалло карданд. Шутурон ва бачаҳояшон наъра заданд, говон ва гӯсолаҳо овоз бароварданд, гӯсфандон ва барраҳояшон блеғиданд. Пас, Аллоҳ азобро аз онҳо бардошт.

Аллоҳи Таъоло мефармояд: «Пас, чаро ҳеҷ шаҳре набуд, ки имон оварда, имонаш ба он суд расонад, ҷуз қавми Юнус? Вақте имон оварданд, азоби расвоиро дар зиндагии дунё аз онҳо бардоштем ва то муддате баҳрамандашон сохтем» (Юнус, 98).

Аммо Юнус (алайҳиссалом) рафт ва ҳамроҳи гурӯҳе ба киштӣ савор шуд. Киштӣ ба миёни баҳри пурталотум афтод ва онҳо тарсиданд, ки ғарқ шаванд. Қуръа андохтанд, то яке аз миёни худро ба баҳр партоянд ва бо сабук кардани киштӣ наҷот ёбанд. Қуръа ба номи Юнус баромад, вале онҳо нахостанд ӯро партоянд.

Боз қуръа андохтанд ва боз ба номи ӯ баромад, аммо боз ҳам нахостанд. Сеюм бор қуръа андохтанд ва боз ба номи ӯ баромад. Аллоҳи Таъоло мефармояд: «Пас, қуръа андохт ва аз бохтагон шуд» (Соффот, 141), яъне қуръа ба номи ӯ баромад. Юнус (алайҳиссалом) бархост, либосҳояшро аз тан кашид ва худро ба баҳр андохт.

Аллоҳи Субҳонаҳу ва Таъоло аз баҳри сабз, чунонки Ибни Масъуд гуфтааст, моҳие фиристод, ки баҳрҳоро шикофта мерафт. Он моҳӣ вақте Юнус худро аз киштӣ андохт, омада ӯро фурӯ бурд. Аллоҳ ба он моҳӣ ваҳй фиристод, ки гӯшташро нахӯрад ва устухонашро нашиканад, зеро Юнус ризқи ту нест, балки шиками ту барои ӯ зиндон аст.

Сухани Аллоҳ: «Ва Зуннун» маънояш моҳист ва нисбат додани соҳиби моҳӣ ба он дуруст аст. Сухани Ӯ: «Он гоҳ ки хашмгин рафт» — Заҳҳок гуфтааст: яъне бар қавмаш хашмгин шуд.

Сухани Ӯ: «Ва гумон кард, ки Мо ҳаргиз бар ӯ танг намегирем» [ба маънои он аст, ки гумон кард дар шиками моҳӣ бар ӯ тангӣ намеорем]. Аз Ибни Аббос, Муҷоҳид, Заҳҳок ва дигарон монанди ин ривоят шудааст. Ибни Ҷарир ин маъниро баргузида ва ба ин сухани Аллоҳ далел овардааст: «Ва ҳар кас ризқаш танг карда шудааст, бояд аз он чи Аллоҳ ба ӯ додааст, нафақа кунад. Аллоҳ ҳеҷ касро ҷуз ба андозаи он чи ба ӯ додааст, мукаллаф намекунад.

Аллоҳ пас аз сахтӣ осонӣ қарор медиҳад» (Талоқ, 7). Атияи Авфӣ гуфтааст: «Ва гумон кард, ки Мо бар ӯ танг намегирем», яъне гумон кард, ки ба ӯ ҳукми тангӣ намекунем. Гӯё ин маъниро аз «тақдир» гирифтааст, зеро арабҳо «қадара» ва «қаддара»-ро ба як маъно ба кор мебаранд. Шоир гуфтааст: «Он замони гузашта дигар бознамегардад; Баракат ёфтаӣ, ҳар чӣ тақдир кунӣ, ҳамон мешавад ва фармон аз они Туст».

Аз ҳамин маъност сухани Аллоҳ: «Пас, обҳо бар амре, ки тақдир шуда буд, ба ҳам пайвастанд» (Қамар, 12), яъне ба андоза муайян гардида буд.

Сухани Ӯ: «Пас, дар торикиҳо нидо дод: “Ҳеҷ маъбуде [ба ҳақ] ҷуз Ту нест. Ту муназзаҳӣ. Бе тардид, ман аз ситамгорон будаам”». Ибни Масъуд гуфтааст: торикии шиками моҳӣ, торикии баҳр ва торикии шаб. Аз Ибни Аббос, Амр ибни Маймун, Саид ибни Ҷубайр, Муҳаммад ибни Каъб, Заҳҳок, Ҳасан ва Қатода низ ҳамин ривоят шудааст.

Солим ибни Абил-Ҷаъд гуфтааст: торикии моҳӣ дар шиками моҳии дигар, дар торикии баҳр.

Ибни Масъуд, Ибни Аббос ва дигарон гуфтаанд: моҳӣ Юнусро дар баҳрҳо бурда, онҳоро шикофта мегузашт, то ба қаъри баҳр расид. Юнус тасбеҳи сангрезаҳоро дар қаъри баҳр шунид ва дар он ҷо гуфт: «Ҳеҷ маъбуде [ба ҳақ] ҷуз Ту нест. Ту муназзаҳӣ». Авф гуфтааст: вақте Юнус дар шиками моҳӣ қарор гирифт, гумон кард, ки мурдааст.

Сипас пойҳояшро ҷунбонд ва чун ҳаракат карданд, дар ҳамон ҷо ба саҷда афтод ва нидо дод: «Эй Парвардигор, барои Ту дар ҷое масҷид гирифтам, ки пеш аз ман касе дар он масҷид нагирифтааст». Саид ибни Абилҳасани Басрӣ гуфтааст, ки ӯ чил рӯз дар шиками моҳӣ монд. Ин ду ривоятро Ибни Ҷубайр нақл кардааст.

Муҳаммад ибни Исҳоқ ибни Ясор аз касе, ӯ аз Абдуллоҳ ибни Рофеъ — озодкардаи Умми Салама — ва ӯ аз Абӯҳурайра ривоят мекунад, ки гуфт: Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Вақте Аллоҳ хост Юнусро дар шиками моҳӣ нигоҳ дорад, ба моҳӣ ваҳй кард: “Ӯро бигир, аммо гӯшташро нахарош ва устухонашро нашикан”. Моҳӣ ӯро фурӯ бурд. Вақте ба қаъри баҳр расид, Юнус садое шунид ва дар дил гуфт: “Ин чист?” Аллоҳ, дар ҳоле ки ӯ дар шиками моҳӣ буд, ба ӯ ваҳй кард: “Ин тасбеҳи ҷонварони баҳр аст”.

Пас, Юнус дар шиками моҳӣ тасбеҳ гуфт. Фариштагон тасбеҳи ӯро шуниданд ва гуфтанд: “Эй Парвардигори мо, садои заиферо мешунавем”. Аллоҳ фармуд: “Ин бандаи Ман Юнус аст. Ӯ аз фармони Ман сарпечӣ кард ва Ман ӯро дар шиками моҳӣ, дар баҳр, нигоҳ доштам”.

Онҳо гуфтанд: “Ин ҳамон бандаи солеҳест, ки ҳар рӯз ва шаб аз ӯ амали солеҳ ба сӯи Ту боло мерафт?” Фармуд: “Ҳа”. Онҳо барои ӯ шафоат карданд. Сипас Аллоҳ ба моҳӣ фармуд, ки ӯро ба соҳил бияфканад», чунонки Аллоҳи Азза ва Ҷалла мефармояд: «Ва ӯро ба соҳили холӣ афкандем, дар ҳоле ки бемор буд» (Соффот, 145).

Ин ҳадисро Ибни Ҷарир ривоят кардааст. Баззор низ дар «Муснад»-и худ аз тариқи Муҳаммад ибни Исҳоқ, аз Абдуллоҳ ибни Рофеъ, аз Абӯҳурайра бо ҳамин маъно ривоят кардааст. Сипас гуфтааст: «Намедонем, ки ин ҳадис аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҷуз аз ҳамин тариқ ва бо ҳамин санад ривоят шуда бошад». Ибни Абдилҳақ низ аз ҳадиси Шӯъба, аз Амр ибни Мурра, аз Абдуллоҳ ибни Салама, аз Алӣ ба сурати марфӯъ ривоят кардааст: «Барои банда ҷоиз нест, ки бигӯяд: “Ман аз Юнус ибни Матто беҳтарам”; ӯ дар торикиҳо Аллоҳро тасбеҳ гуфт».

Ин ҳадис бе ин илова аз Ибни Аббос, Ибни Масъуд ва Абдуллоҳ ибни Ҷаъфар низ ривоят шудааст. Иснодҳои онҳо дар сураи «Нун» меоянд.

Ибни Абӣ Ҳотим гуфтааст: Абӯабдуллоҳ Аҳмад ибни Абдурраҳмон, бародарзодаи Ибни Ваҳб, ба мо ҳадис гуфт; гуфт: амакам ба ман ҳадис гуфт; гуфт: Абӯсахр ба ман ҳадис гуфт, ки Язид ар-Рақошӣ ба ӯ нақл карда буд. Язид гуфт: аз Анас ибни Молик шунидам — ва гумон мекунам, ки Анас инро аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ривоят мекард — ки Юнус, паёмбар (алайҳиссалом), ҳангоме ки дар шиками моҳӣ қарор дошт ва хост бо ин калимаҳо дуо кунад, гуфт: «Эй Аллоҳ, ҳеҷ маъбуде [ба ҳақ] ҷуз Ту нест. Ту муназзаҳӣ. Бе тардид, ман аз ситамгорон будаам».

Ин дуо ба сӯи Арш баромада, онро иҳота кард. Фариштагон гуфтанд: «Эй Парвардигори мо, садои заиферо аз сарзамини ношинос мешунавем». Аллоҳ фармуд: «Оё ӯро намешиносед?» Гуфтанд: «Не, эй Парвардигор. Ӯ кист?» Фармуд: «Бандаи Ман Юнус».

Гуфтанд: «Ҳамон бандаат Юнус, ки ҳамеша аз ӯ амали солеҳ ва қабулшуда ва дуои мустаҷоб ба сӯи Ту боло мерафт?» Онҳо гуфтанд: «Эй Парвардигори мо, оё ба корҳои ӯ дар рӯзгори осоиш раҳм намекунӣ ва аз бало наҷоташ намедиҳӣ?» Фармуд: «Бале». Пас ба моҳӣ фармуд, ки ӯро ба замини кушод бияфканад.

Тафсири ал-Бағавӣ

Сухани Аллоҳи Азза ва Ҷалла: «Ва Зуннун» — яъне соҳиби моҳиро ёд кун, ки ӯ Юнус ибни Маттост.

Сухани Ӯ: «Он гоҳ ки хашмгин рафт». Дар бораи маънои он ихтилоф кардаанд. Заҳҳок гуфтааст: бар қавмаш хашмгин буд. Ин ривояти Авфӣ ва дигарон аз Ибни Аббос аст. Ӯ гуфт: Юнус ва қавмаш дар Фаластин зиндагӣ мекарданд. Подшоҳе бар онҳо ҳамла овард ва нӯҳ қабилаву ним аз онҳоро асир гирифт.

Як қабилаву ним боқӣ монд. Аллоҳ ба паёмбар Шуъё ваҳй кард, ки ба назди Ҳизқиёл, подшоҳ, биравад ва бигӯяд: «То паёмбари нерӯманде бифиристад, зеро Ман дар дилҳои он мардум хоҳам андохт, ки Банӣ Исроилро ҳамроҳи ӯ фиристанд». Подшоҳ аз Шуъё пурсид: «Киро пешниҳод мекунӣ?» Дар салтанати ӯ панҷ паёмбар буданд.

Шуъё гуфт: «Юнус нерӯманд ва амонатдор аст». Подшоҳ Юнусро даъват кард ва фармуд, ки берун равад. Юнус гуфт: «Оё Аллоҳ ба ту амр кардааст, ки маро берун кунӣ?» Гуфт: «Не». Юнус пурсид: «Оё номи маро ба ту гуфтааст?» Гуфт: «Не».

Юнус гуфт: «Пас, дар ин ҷо паёмбарони нерӯманди дигар ҳастанд». Онҳо ба ӯ сахт фишор оварданд ва ӯ хашмгин аз миёни онҳо рафт — аз паёмбар, подшоҳ ва қавмаш — сипас ба баҳри Рум омад ва ба киштӣ савор шуд.

Урва ибни Зубайр, Саид ибни Ҷубайр ва гурӯҳе гуфтаанд: ӯ аз қавмаш хашмгин рафт, зеро Парвардигораш азобро пас аз он ки ба онҳо ваъда карда буд, бардошт. Ӯ намехост дар миёни қавме бимонад, ки дидаанд ваъдаи ӯ иҷро нашудааст. Аз онҳо шарм дошт ва сабаберо, ки ба он азоб бардошта шуда буд, намедонист. Хашми ӯ аз он буд, ки ваъдааш иҷронашуда ба назар расида, ӯро дурӯғгӯ меноманд; на ин ки ҳукми Аллоҳро намехост.

Дар баъзе ривоятҳо омадааст, ки одати қавмашон чунин буд: ҳар касеро, ки дурӯғаш собит мешуд, мекуштанд. Юнус тарсид, ки вақте азоб дар вақти ваъдашуда наояд, ӯро бикушанд, бинобар ин хашмгин шуд. Вожаи «муғозаба» дар ин ҷо монанди масофара ва муоқаба аст, ки амал аз ҷониби як нафар сурат мегирад. Пас, «муғозибан» маънои «хашмгин»-ро дорад.

Ҳасан гуфтааст: ӯ бар Парвардигораш хашмгин шуд, зеро Аллоҳ фармуда буд, ки ба сӯи қавмаш равад, онҳоро аз азобаш битарсонад ва ба сӯи Ӯ даъват кунад. Ӯ аз Парвардигораш хост, ки барои омодагӣ ба рафтан ба назди онҳо муҳлат диҳад. Ба ӯ гуфта шуд, ки кор аз ин ҳам шитобноктар аст. Ӯ ҳатто хост муҳлат дода шавад, то кафше бипӯшад, вале муҳлат дода нашуд; табиаташ тангдил буд.

Аз Ибни Аббос ривоят аст: Ҷабраил ба назди Юнус омад ва гуфт: «Ба назди мардуми Нинево бирав ва онҳоро бим деҳ». Юнус гуфт: «Барои савор шудан ҳайвоне меҷӯям». Ҷабраил гуфт: «Кор аз ин ҳам шитобноктар аст». Юнус хашмгин шуд ва ба сӯи киштӣ рафт.

Ваҳб ибни Мунаббеҳ гуфтааст: Юнус ибни Матто бандаи солеҳ буд, вале табиаташ тангдил буд. Вақте бори вазнини нубувват бар дӯшаш гузошта шуд, зери он шикаст, чунонки шутури чаҳорсола зери бори сангин мешиканад. Он борро аз дасташ партофт ва аз он гурехт. Аз ин рӯ, Аллоҳ ӯро аз ҷумлаи паёмбарони «улулъазм» қарор надод ва ба Паёмбараш фармуд: «Пас, сабр кун, ҳамон гуна ки паёмбарони улулазм сабр карданд» (Аҳқоф, 35); ва фармуд: «Ва монанди соҳиби моҳӣ мабош» (Қалам, 48).

Сухани Аллоҳи Азза ва Ҷалла: «Ва гумон кард, ки Мо ҳаргиз бар ӯ танг намегирем», яъне гумон кард, ки бар ӯ ҷазо муқаррар намекунем. Инро Муҷоҳид, Қатода, Заҳҳок ва Калбӣ гуфтаанд ва аз Ибни Аббос низ бо ривояти Авфӣ омадааст. Дар арабӣ «қадара» ва «қаддара» ба як маъно меоянд. Аз ҷумла, дар қироати касоне, ки онро бо тахфиф мехонанд, сухани Аллоҳ: «Мо маргро дар миёни шумо тақдир кардем» (Воқеа, 60) ҳамин маъноро дастгирӣ мекунад.

Умар ибни Абдулазиз ва Зуҳрӣ инро бо ташдид хондаанд: «фа-занна ан лан нуқаддира алайҳи». Ато ва бисёре аз донишмандон гуфтаанд, ки маънояш ин аст: гумон кард, ки дар зиндон бар ӯ танг намегирем. Ин аз сухани Аллоҳ гирифта шудааст: «Аллоҳ ризқро барои ҳар кас бихоҳад фарох мекунад ва танг месозад» (Раъд, 26). Ибни Зайд гуфтааст: ин ҷумла ба сурати савол аст, яъне: «Оё гумон кард, ки Парвардигорашро оҷиз мекунад ва Ӯ бар ӯ қодир нест?» Яъқуб онро бо феъли маҷҳул ва бе ташдид хондааст.

Аз Ҳасан ривоят шудааст: ба ман расидааст, ки вақте Юнус гуноҳ кард, аз Парвардигораш хашмгин рафт. Шайтон ӯро ба лағзиш андохт, то гумон кард, ки Аллоҳ бар ӯ танг намегирад. Ӯ пешинаи ибодат дошт, вале Аллоҳ нахост, ки ӯро ба дасти шайтон вогузорад ва ӯро ба шиками моҳӣ андохт. Дар он ҷо чил рӯз бо шабҳояш монд.

Ато гуфтааст: ҳафт рӯз. Гуфтаанд, ки моҳӣ ӯро ба масофаи шаш ҳазор сол бурд. Ва гуфтаанд, ки ӯро ба поёни замини ҳафтум бурд. Юнус дар шиками моҳӣ ба сӯи Парвардигораш тавба кард ва ба худ бознигариста гуфт: «Ҳеҷ маъбуде [ба ҳақ] ҷуз Ту нест.

Ту муназзаҳӣ. Бе тардид, ман аз ситамгорон будаам», яъне вақте ба Ту нофармонӣ кардам. Ҳар коре ҳам карда бошам, дигар ғайри Туро намепарастам. Пас, Аллоҳ аз рӯи раҳматаш ӯро аз шиками моҳӣ берун овард. Аммо таъбирҳои пешин ба мақоми паёмбарон муносибтар аст: ӯ аз қавми худ ё аз подшоҳ хашмгин рафт.

Сухани Ӯ: «Пас, дар торикиҳо нидо дод» — яъне дар торикии шаб, торикии баҳр ва торикии шиками моҳӣ. «Ҳеҷ маъбуде [ба ҳақ] ҷуз Ту нест. Ту муназзаҳӣ. Бе тардид, ман аз ситамгорон будаам».

Аз Абӯҳурайра ба сурати марфӯъ ривоят шудааст: Аллоҳ ба моҳӣ ваҳй кард: «Ӯро бигир, аммо гӯшташро нахарош ва устухонашро нашикан». Моҳӣ ӯро фурӯ бурд ва ба манзилаш дар баҳр фурӯ рафт. Вақте ба қаъри баҳр расид, Юнус садое шунид ва дар худ гуфт: «Ин чист?» Аллоҳ ба ӯ ваҳй кард, ки ин тасбеҳи ҷонварони баҳр аст.

Юнус дар шиками моҳӣ тасбеҳ гуфт. Фариштагон тасбеҳи ӯро шунида, гуфтанд: «Эй Парвардигори мо, садои заиферо аз сарзамини ношинос мешунавем». Дар ривояти дигар: «Садои ошноеро аз макони ношинос». Аллоҳ фармуд: «Ин бандаи Ман Юнус аст.

Ӯ аз фармони Ман сарпечӣ кард ва Ман ӯро дар шиками моҳӣ нигоҳ доштам». Онҳо гуфтанд: «Оё ин ҳамон бандаи солеҳ нест, ки ҳар рӯз ва шаб амали солеҳаш ба сӯи Ту боло мерафт?» Фармуд: «Бале». Онҳо барои ӯ шафоат карданд. Сипас ба моҳӣ фармуд, ки ӯро ба соҳил бияфканад, чунонки Аллоҳи Таъоло мефармояд: «Ва ӯро ба соҳили холӣ афкандем, дар ҳоле ки бемор буд» (Соффот, 145).