Modlitwa Yunusa w utrapieniu

Tafsir szejka Abdurrahmana as-Saʿdiego

To znaczy: wspomnij naszego sługę i posłańca Dhū an-Nūna, którym był Yunus [Jonasz], czyli „właściciel ryby” — wieloryba — wspominając go w piękny sposób i sławiąc go należycie. Allah, Najwyższy, posłał go do jego ludu. Wzywał ich, lecz nie uwierzyli, więc zapowiedział im nadejście kary w terminie, który im wyznaczył. Zobaczyli ją na własne oczy, toteż zwrócili się do Allaha z błaganiem, lamentowali i okazali skruchę.

Allah odsunął od nich karę, jak powiedział, Najwyższy: „Gdybyż była jakaś miejscowość, która uwierzyła i której wiara przyniosła korzyść, oprócz ludu Yunusa! Kiedy uwierzyli, odsunęliśmy od nich karę hańby w życiu tego świata i pozwoliliśmy im cieszyć się do pewnego czasu” (Koran, 10:98). Powiedział też: „I wysłaliśmy go do stu tysięcy ludzi, a nawet większej liczby. Uwierzyli więc i pozwoliliśmy im cieszyć się do pewnego czasu” (Koran, 37:147–148).

Ta wielka wspólnota, która uwierzyła dzięki wezwaniu Yunusa, należy do największych jego zasług.

Jednak on, pokój z nim, odszedł rozgniewany i uciekł od swego Pana z powodu grzechu, którego Allah nie wymienił nam w Swojej Księdze i którego nie musimy określać. Najwyraźniej pośpiech, gniew wobec swego ludu i odejście spośród nich, zanim Allah mu to nakazał, sprawiły, że pomyślał, iż Allah nie będzie w stanie go dosięgnąć, to znaczy nie uwięzi go w brzuchu wieloryba; albo pomyślał, że umknie Allahowi, Najwyższemu. Nie ma przeszkody, by taka myśl pojawiła się u najdoskonalszych spośród stworzeń, o ile nie utrwala się i nie trwa w nich. Wsiadł na statek razem z innymi ludźmi.

Ci zaś losowali, kogo spośród siebie wyrzucić do morza, obawiając się, że utoną, jeśli wszyscy pozostaną na pokładzie. Los padł na Yunusa i połknął go wieloryb, który poniósł go w morskie ciemności. W tych ciemnościach zawołał: „Nie ma boga prócz Ciebie! Chwała Tobie!

Zaprawdę, byłem jednym z niesprawiedliwych!” (Koran, 21:87). Uznał doskonałość boskości Allaha, oczyścił Go z wszelkich braków, wad i ułomności oraz przyznał się do własnej niesprawiedliwości i przewinienia. Spadła na nich kara, zgodnie ze słowami Allaha: „Kiedy uciekł na statek” (Koran, 37:140) oraz „a on zasługiwał na naganę” (Koran, 37:142), to znaczy uczynił coś, za co można go było zganić.

Tafsir imama Ibn Kathira

Ta historia została przytoczona tutaj, a także w surach „as-Saffat” i „Nun”. Yunus ibn Matta, pokój z nim, został wysłany przez Allaha do mieszkańców miasta Niniwa, położonego na ziemi Mosulu. Wezwał ich do Allaha, lecz odrzucili jego wezwanie i trwali w niewierze. Odszedł więc spośród nich, rozgniewany, i zapowiedział im karę po trzech dniach.

Kiedy przekonali się, że tak się stanie, i zrozumieli, iż prorok nie kłamie, wyszli na pustynię ze swoimi dziećmi, zwierzętami hodowlanymi i stadami. Rozdzielili matki od ich młodych, po czym pokornie błagali Allaha, Najpotężniejszego i Najwspanialszego, i głośno Go wzywali. Wielbłądy ryczały wraz ze swoimi cielętami, krowy muczały wraz ze swoimi młodymi, a owce beczały wraz z jagniętami. Allah odsunął od nich karę.

Allah, Najwyższy, powiedział: „Gdybyż była jakaś miejscowość, która uwierzyła i której wiara przyniosła korzyść, oprócz ludu Yunusa! Kiedy uwierzyli, odsunęliśmy od nich karę hańby w życiu tego świata i pozwoliliśmy im cieszyć się do pewnego czasu” (Koran, 10:98).

Jeśli chodzi o Yunusa, pokój z nim, odszedł i wsiadł na statek wraz z pewnymi ludźmi. Statek znalazł się na pełnym morzu, a oni obawiali się, że utoną. Losowali więc, którego z nich wyrzucić za burtę, by odciążyć statek. Los padł na Yunusa, lecz nie chcieli go wyrzucić.

Ponowili losowanie i znów padło na niego, ale ponownie odmówili. Kiedy wylosowali po raz trzeci, znów los padł na niego. Allah, Najwyższy, powiedział: „I losował, i znalazł się wśród przegranych” (Koran, 37:141), to znaczy los padł na niego. Yunus, pokój z nim, wstał, zdjął ubranie i rzucił się do morza.

Allah, chwała Mu i Najwyższemu, posłał z Morza Zielonego — jak powiedział Ibn Masʿud — wieloryba, który rozcinał morza. Przypłynął on i połknął Yunusa, gdy ten rzucił się ze statku. Allah objawił wielorybowi: „Nie jedz jego ciała i nie łam jego kości, bo Yunus nie jest twoim pożywieniem. Twój brzuch ma być dla niego więzieniem”.

Słowa „i Dhū an-Nūn” oznaczają „właściciela wieloryba”; takie przypisanie jest poprawne. Słowa „kiedy odszedł rozgniewany” — ad-Dahhak powiedział: „rozgniewany na swój lud”.

„I pomyślał, że nie będziemy mieć nad nim władzy” (Koran, 21:87), to znaczy: że nie zaciśniemy na nim przestrzeni w brzuchu wieloryba. Podobne wyjaśnienie przekazano od Ibn ʿAbbasa, Mudżahida, ad-Dahhaka i innych. Wybrał je Ibn Dżarir, przytaczając na jego poparcie słowa Allaha, Najwyższego: „A temu, komu ograniczono zaopatrzenie, niech wydaje z tego, co dał mu Allah. Allah nie obciąża żadnej duszy ponad to, co jej dał.

Allah sprawi, że po trudności nastąpi ulga” (Koran, 65:7). ʿAtijja al-ʿAwfi powiedział: „I pomyślał, że nie będziemy mieć nad nim władzy” oznacza: „że nie wydamy na niego wyroku”; potraktował to tak, jakby chodziło o osądzenie. Arabowie używają czasowników qadara i qaddara w tym samym znaczeniu. Poeta powiedział: „Niech nie powróci czas, który przeminął; błogosławiony jesteś — cokolwiek postanowisz, stanie się, a władza należy do Ciebie”.

Podobne znaczenie ma wypowiedź Allaha: „I woda spotkała się zgodnie z rozkazem, który został ustanowiony” (Koran, 54:12), to znaczy: ustalony.

Słowa: „I zawołał w ciemnościach: «Nie ma boga prócz Ciebie! Chwała Tobie! Zaprawdę, byłem jednym z niesprawiedliwych!»” (Koran, 21:87). Ibn Masʿud powiedział: były to ciemności brzucha wieloryba, morza i nocy. Tak samo przekazano od Ibn ʿAbbasa, ʿAmra ibn Majmuna, Saʿida ibn Dżubajra, Muhammada ibn Kaʿba, ad-Dahhaka, al-Hasana i Katady.

Salim ibn Abi al-Dżaʿd powiedział: „Ciemność wieloryba w brzuchu innego wieloryba, w ciemności morza”. Ibn Masʿud, Ibn ʿAbbas i inni powiedzieli: wieloryb poniósł go przez morza, rozcinając je, aż dotarł z nim na dno morza. Yunus usłyszał tam, na jego dnie, wysławianie Allaha przez kamyki. Wtedy właśnie powiedział: „Nie ma boga prócz Ciebie!

Chwała Tobie!” ʿAwf przekazał: kiedy Yunus znalazł się w brzuchu wieloryba, pomyślał, że umarł. Poruszył jednak nogami, a gdy się poruszyły, upadł na twarz w pokłonie w miejscu, w którym się znajdował, i zawołał: „Panie mój, uczyniłem dla Ciebie miejsce modlitwy w miejscu, w którym nikt wcześniej go nie uczynił”. Saʿid ibn Abi al-Hasan al-Basri powiedział, że przebywał w brzuchu wieloryba czterdzieści dni. Obie te relacje przekazał Ibn Dżubajr.

Muhammad ibn Ishaq ibn Jasar przekazał od kogoś, kto mu to opowiedział, od ʿAbd Allaha ibn Rafiʿa, wyzwolonego niewolnika Umm Salamy: „Słyszałem, jak Abu Hurajra powiedział: «Wysłannik Allaha ﷺ powiedział: Kiedy Allah postanowił zatrzymać Yunusa w brzuchu wieloryba, objawił wielorybowi: Weź go, ale nie kalecz jego ciała i nie łam mu kości. Kiedy wieloryb dotarł z nim na dno morza, Yunus usłyszał jakiś dźwięk i pomyślał: Co to jest? Allah objawił mu, gdy był w brzuchu wieloryba: To wysławianie Allaha przez morskie stworzenia. Wtedy Yunus zaczął wysławiać Allaha w brzuchu wieloryba.

Aniołowie usłyszeli jego wysławianie i powiedzieli: Panie nasz, słyszymy słaby głos z obcej krainy. Allah powiedział: Czy go nie rozpoznajecie? Odpowiedzieli: Nie, Panie nasz. Kto to? Powiedział: Mój sługa Yunus. Zapytali: Twój sługa Yunus, od którego każdego dnia i każdej nocy wznosił się ku Tobie dobry czyn?

Powiedział: Tak. Powiedzieli: Wstawiamy się więc za nim. Wtedy Allah nakazał wielorybowi wyrzucić go na brzeg, jak powiedział Allah, Najpotężniejszy i Najwspanialszy: „I wyrzuciliśmy go na pusty brzeg, a on był chory” (Koran, 37:145)»”. Przekazał to Ibn Dżarir; w swoim Musnadzie przekazał to również al-Bazzar drogą Muhammada ibn Ishaqa, od ʿAbd Allaha ibn Rafiʿa, od Abu Hurajry, w podobnej wersji.

Następnie powiedział: „Nie znamy przekazu od Proroka ﷺ z tym łańcuchem przekazicieli inaczej niż tą drogą”. Ibn ʿAbd al-Barr przekazał od Szuʿby, od ʿAmra ibn Murra, od ʿAbd Allaha ibn Salamy, że ʿAli przekazał jako słowa Proroka ﷺ: „Słudze nie przystoi mówić: «Jestem lepszy od Yunusa ibn Matta». Wysławiał Allaha w ciemnościach”. Ten hadis przekazano także bez tego dodatku od Ibn ʿAbbasa, Ibn Masʿuda i ʿAbd Allaha ibn Dżaʿfara; łańcuchy jego przekazicieli zostaną przytoczone w surze „Nun”.

Ibn Abi Hatim powiedział: Abu ʿAbd Allah Ahmad ibn ʿAbd ar-Rahman, bratanek Ibn Wahba, opowiedział nam: mój stryj opowiedział mi: Abu Sakhr przekazał mi, że Jazid ar-Raqqaszi opowiedział mu: „Słyszałem Anasa ibn Malika — i wydaje mi się, że Anas przypisał tę wypowiedź Wysłannikowi Allaha ﷺ — jak mówił: «Kiedy prorok Yunus, pokój z nim, postanowił wypowiedzieć te słowa, będąc w brzuchu wieloryba, powiedział: Allahu, nie ma boga prócz Ciebie! Chwała Tobie! Zaprawdę, byłem jednym z niesprawiedliwych! Wówczas ta modlitwa wzniosła się ku Tronowi, otoczona [aniołami].

Aniołowie powiedzieli: Panie nasz, słyszymy słaby głos z dalekiej krainy. Allah zapytał: Czy go nie rozpoznajecie? Odpowiedzieli: Nie, Panie nasz. Kto to? Allah powiedział: Mój sługa Yunus. Zapytali: Twój sługa Yunus, którego dobre uczynki były nieustannie przyjmowane, a modlitwy wysłuchiwane?

Powiedzieli: Panie nasz, czy nie okażesz mu miłosierdzia za to, co czynił w czasie pomyślności, i nie wybawisz go od utrapienia? Allah powiedział: Owszem. Następnie nakazał wielorybowi wyrzucić go na pusty brzeg»”. Yunus, 98; as-Saffat, 141; at-Talaq, 7; al-Qamar, 12; „z dalekiej krainy”; as-Saffat, 145. Powiedział: „Tak”.

Tafsir al-Baghawiego

Allah, Najpotężniejszy i Najwspanialszy, powiedział: „I Dhū an-Nūn”, czyli wspomnij właściciela wieloryba — Yunusa ibn Mattę.

„Kiedy odszedł rozgniewany” — uczeni różnili się w wyjaśnieniu tych słów. Ad-Dahhak powiedział: „Rozgniewany na swój lud”. Taką relację przekazali al-ʿAwfi i inni od Ibn ʿAbbasa. Powiedział on: Yunus i jego lud mieszkali w Palestynie.

Król najechał ich, pojmał dziewięć i pół pokolenia, a pozostałe półtora pokolenia zostawił. Allah objawił prorokowi Szaʿji: „Idź do króla Chizkijja i powiedz mu, by posłał silnego proroka. Włożę bowiem w serca tamtych [najeźdźców pragnienie], żeby odesłali wraz z nim synów Izraela”. Król zapytał go: „Kogo proponujesz?

W moim królestwie jest pięciu proroków”. Szaʿja odpowiedział: „Yunusa — jest silny i godny zaufania”. Król wezwał Yunusa i nakazał mu wyruszyć. Yunus zapytał: „Czy Allah nakazał ci, żebym wyruszył?”. Król odpowiedział: „Nie”.

Zapytał: „Czy wymienił moje imię?”. Król odpowiedział: „Nie”. Yunus powiedział: „Są tu inni prorocy, silni i godni zaufania”. Nalegali jednak na niego, więc odszedł od nich rozgniewany na proroka, króla i swój lud, po czym przybył nad Morze Śródziemne i wsiadł na statek.

ʿUrwa ibn az-Zubajr, Saʿid ibn Dżubajr i grupa uczonych powiedzieli: odszedł od swego ludu, rozgniewany na swego Pana, gdyż kara została odsunięta od jego ludu po tym, jak mu ją zapowiedział. Nie chciał przebywać wśród ludzi, którzy uznali, że nie dotrzymał swojej zapowiedzi, i wstydził się ich. Nie wiedział, z jakiego powodu kara została odsunięta. Jego gniew wynikał z obawy, że zostanie uznany za kogoś, kto nie dotrzymał obietnicy i jest nazywany kłamcą, a nie z niechęci do wyroku Allaha, Najwyższego.

W niektórych przekazach czytamy, że jego lud miał zwyczaj zabijać każdego, kogo przyłapano na kłamstwie. Obawiał się więc, że go zabiją, gdy kara nie nadejdzie w zapowiedzianym terminie. Rozgniewał się zatem. Słowo „rozgniewany” użyte jest tu w formie wzajemności, która niekiedy odnosi się do działania jednej osoby, tak jak słowa „podróżować” czy „karać się nawzajem”. Zatem „odszedł rozgniewany” znaczy: „odszedł rozgniewany”.

Al-Hasan powiedział: jego gniew skierował się ku jego Panu, ponieważ Allah nakazał mu udać się do jego ludu, ostrzec ich przed Jego karą i wezwać ich do Niego. Poprosił swego Pana o odroczenie, by przygotować się do wyruszenia do nich. Powiedziano mu: „Sprawa jest pilniejsza od tego”, aż poprosił o tyle czasu, ile potrzeba, by wziąć sandał i założyć go, lecz nie udzielono mu zwłoki. Miał porywczy charakter.

Od Ibn ʿAbbasa przekazano: Dżibril przyszedł do Yunusa i powiedział: „Wyrusz do mieszkańców Niniwy i ostrzeż ich”. Yunus odparł: „Poszukam wierzchowca”. Dżibril powiedział: „Sprawa jest pilniejsza od tego”. Yunus rozgniewał się i wyruszył ku statkowi.

Wahb ibn Munabbih powiedział: Yunus ibn Matta był prawym sługą, lecz miał porywczy charakter. Kiedy nałożono na niego ciężar proroctwa, załamał się pod nim, jak młody wielbłąd pod ciężkim ładunkiem. Zrzucił go więc z siebie i uciekł od niego. Dlatego Allah nie zaliczył go do posłańców obdarzonych niezłomnością i powiedział do Swego Proroka: „Bądź więc cierpliwy, jak byli cierpliwi posłańcy obdarzeni niezłomnością” (Koran, 46:35), a także: „I nie bądź jak towarzysz wieloryba” (Koran, 68:48).

Allah, Najpotężniejszy i Najwspanialszy, powiedział: „I pomyślał, że nie będziemy mieć nad nim władzy” (Koran, 21:87), to znaczy: że nie wymierzymy mu kary. Tak wyjaśnili to Mudżahid, Katada, ad-Dahhak i al-Kalbi; podobną relację przekazał al-ʿAwfi od Ibn ʿAbbasa. Mówi się: qaddara Allahu asz-szajʾa taqdīran oraz qadara yaqdiru qadran — oba wyrażenia znaczą to samo. Podobnie w słowach Allaha: „My wyznaczyliśmy między wami śmierć” (Koran, 56:60), w recytacji tych, którzy czytają ten czasownik w formie złagodzonej.

Na poparcie tego wyjaśnienia wskazuje recytacja ʿUmara ibn ʿAbd al-ʿAziza i az-Zuhriego: „I pomyślał, że nie będziemy mieć nad nim władzy” — z podwojoną spółgłoską. ʿAtaʾ i wielu uczonych powiedzieli, że znaczy to: pomyślał, iż nie zaciśnimy na nim więzienia, zgodnie ze słowami Allaha: „Allah obficie obdarza zaopatrzeniem, kogo chce, i ogranicza je” (Koran, 13:26), czyli zmniejsza. Ibn Zajd powiedział, że jest to pytanie retoryczne, którego sens brzmi: „Czy pomyślał, że jego Pan nie zdoła go dosięgnąć?”. Jaʿqub recytował ten czasownik w stronie biernej, bez podwojenia spółgłoski.

Od al-Hasana przekazano: „Dotarło do mnie, że kiedy Yunus popełnił grzech, odszedł rozgniewany na swego Pana, a szatan zwiódł go, tak iż pomyślał, że Allah nie będzie mieć nad nim władzy. Miał jednak za sobą dobre uczynki i pobożne praktyki, więc Allah nie pozostawił go w mocy szatana. Wrzucił go do brzucha wieloryba, w którym przebywał przez czterdzieści dni i nocy”. ʿAtaʾ powiedział: „Przez siedem dni”.

Powiedziano też, że wieloryb przebył z nim drogę sześciu tysięcy lat i dotarł do najgłębszych warstw siódmej ziemi. W brzuchu wieloryba Yunus okazał skruchę przed swoim Panem i ponownie zwrócił się ku sobie, mówiąc: „Nie ma boga prócz Ciebie! Chwała Tobie! Zaprawdę, byłem jednym z niesprawiedliwych”, czyli: „Nie posłuchałem Cię.

Cokolwiek zrobiłem, nie będę już czcił nikogo poza Tobą”. Allah z miłosierdzia wyprowadził go z brzucha wieloryba. Jednak wcześniejsze interpretacje lepiej odpowiadają stanowi proroków: odszedł rozgniewany na swój lud albo na króla.

„I zawołał w ciemnościach” — to znaczy: w ciemności nocy, ciemności morza i ciemności brzucha wieloryba. „Nie ma boga prócz Ciebie! Chwała Tobie! Zaprawdę, byłem jednym z niesprawiedliwych”.

Od Abu Hurajry przekazano jako słowa Proroka ﷺ: „Allah objawił wielorybowi: Weź go, ale nie kalecz jego ciała i nie łam mu kości. Wieloryb wziął go i zaniósł do swego miejsca pobytu w morzu. Kiedy dotarł z nim na dno morza, Yunus usłyszał jakiś dźwięk i pomyślał: Co to jest? Allah objawił mu, że był to tasbīḥ mors­kich stworzeń.

Yunus zaczął więc wysławiać Allaha w brzuchu wieloryba. Aniołowie usłyszeli jego tasbīḥ i powiedzieli: Panie nasz, słyszymy słaby głos z dalekiej krainy”. W innym przekazie: „znajomy głos z nieznanego miejsca”. Allah powiedział: „To Mój sługa Yunus.

Nie posłuchał Mnie, więc uwięziłem go w brzuchu wieloryba”. Zapytali: „Czy to ten prawy sługa, od którego każdego dnia i każdej nocy wznosił się ku Tobie dobry uczynek?”. Allah powiedział: „Tak”. Wstawili się więc za nim, a Allah nakazał wielorybowi wyrzucić go na brzeg, jak powiedział Allah, Najwyższy: „I wyrzuciliśmy go na pusty brzeg, a on był chory” (Koran, 37:145).