Tawbaa fi dukkana keessatti

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

jechuun: Gabricha keenya, ergamaa keenya Dhun-Nuun, jechuun Yuunus — abbaa qurxummii (النون) — yaadadhu; isa yaadannoo gaarii fi faaruu bareedaan. Dhugumatti, Allaah warra isaatti ergee isaan waame; isaan garuu hin amanne. Kanaaf, yeroo murtaa'e isaanitti beeksise keessatti adabbiin akka isaanitti bu'u isaan akeekkachiise. Adabbii sana ijaan argan; gara Allaahitti iyyaa fi kadhannaa guddaadhaan garagalan, tawbaas godhan.

Kanaaf Allaah adabbii isaan irraa deebise, akkuma Rabbiin olta'aan jedhe: «Magaalaan tokko iimaana ishee itti fayyadamtuudhaan hin amannee? Garuu ummata Yuunus yeroo amanan, adabbii salphinaa jireenya addunyaa keessatti isaan irraa kaasne; yeroo murtaa'eefis isaan qananiisne» (Yuunus 10:98). Akkasumas jedhe: «Isa gara ummata kuma dhibbaa, yookaan isaan sana caalanitti ergine. Isaan amanan; yeroo murtaa'eefis isaan qananiisne» (As-Saaffaat 37:147–148).

Ummanni guddaan kun, waamicha Yuunusiin amanan, faayidaa isaa keessaa isa guddaadha.

Garuu inni (عليه السلام) aaree deeme; dogoggora tokko irraa kan ka'e Gooftaa isaa irraa baqate. Dogoggora sana Allaah kitaaba Isaa keessatti nutti hin himne; isa murteessuun nu hin barbaachisu. Mul'atu, ariifachuun isaa, ummata isaatti aaruufi isaan gidduudhaa osoo Allaah hin ajajin dura bahuun isaa, Allaah isa irratti dhiphisuuf (يقدر عليه) hin danda'u jedhee yaaduu isaati; jechuun garaa qurxummii keessatti isa irratti dhiphisuun hin danda'u jedhee yaade. Yookaan Allaah jalaa miliquu danda'a jedhee yaade.

Yaadni akkasii uumamtoota guutuu ta'an keessa yeroo muraasaaf mul'achuun ni danda'ama; garuu irratti hin dhaabbatan, itti fufaniis hin jiraatan.

Inni namoota tokko tokko wajjin markabaan yaabbate. Namni kam isaan keessaa galaanatti darbamuu akka qabu murteessuuf carraan bu'e; hundi isaanii yoo markabicha keessa turan liqimfamuu sodaachuun nama tokko darbuu barbaadan. Carraan Yuunus irratti bu'e; qurxummiin guddaan isa liqimsitee gara dukkana galaanaatti geesse. Dukkana sana keessatti akkana jedhee waammate: «Si malee dhugaan gabbaramaan hin jiru; Ati qulqulloofte; dhugumatti, ani miidhaa hojjattoota irraa ta'een jira» (الأنبياء 21:87).

Guutummaa gabbaramummaa Allaahaaf mirkaneesse; hanqina, hir'inaafi balaa hunda irraa Isa qulqulleesse; ofii isaa miidhaa fi yakka hojjachuu amane.

Adabbiin isaanitti dhufuun isaa jecha Allaah, «Yeroo inni gara markabichaatti baqate» (As-Saaffaat 37:140) fi «inni waan ittiin komatamu hojjataa ture» (As-Saaffaat 37:142) jedhuuf ture.

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

Seenaa kana as keessatti, Suuraa «As-Saaffaat» keessatti, akkasumas Suuraa «Nuun» keessatti ni argatta. Yuunus ibn Mattaa (عليه السلام) Allaah irraa gara ummata ganda Niinawaa — ganda ardii Mawṣil keessaa tokko — ergame. Gara Allaahitti isaan waame; isaan isa didanii kufrii isaanii irratti itti fufan. Inni isaanitti aaree gidduu isaanii keessaa ba'e; guyyaa sadii booda adabbiin akka isaanitti bu'u isaan beeksise.

Yeroo isaan waan inni beeksise sana mirkaneeffatanii, Nabiyyiin soba hin dubbatu jechuun beekan, ijoollee isaanii fi horii isaanii wajjin gara dirree ba'an. Haadhota fi ilmoolee isaanii addaan baasan; ergasii gara Allaah Azza wa Jallaatti gad of qabanii kadhatan, sagalee isaanii ol kaasanii Isa waammatan. Gaalli ilmoo ishee wajjin sagalee dhageessise; saawwan ilmaan isaanii wajjin aaree iyye; hoolonni ilmaan isaanii wajjin ble'atan. Kanaaf Allaah adabbii isaan irraa kaase.

Allaah olta'aan akkana jedhe: «Magaalaan tokko iimaana ishee itti fayyadamtuudhaan hin amannee? Garuu ummata Yuunus yeroo amanan, adabbii salphinaa jireenya addunyaa keessatti isaan irraa kaasne; yeroo murtaa'eefis isaan qananiisne» (Yuunus 10:98).

Yuunus (عليه السلام) garuu deemee namoota tokko tokko wajjin markaba yaabbate. Markabichi galaana keessa fagoo seenee isaan waliin socho'aa ture; isaanis liqimfamuu sodaatan. Isaan keessaa nama tokko salphisanii markabicha irraa darbachuuf carraa buusan. Carraan Yuunus irratti bu'e; garuu isa darbuu didan.

Ammas carraa buusan; ammas isa irratti bu'e, isaanis isa darbuu didan. Sadaffaa carraa buusan; ammas isa irratti bu'e. Allaah olta'aan akkana jedhe: «Carraa buusan; innis warra carraan irratti bu'e keessaa ta'e» (As-Saaffaat 37:141). Jechuun, carraan isa irratti bu'e.

Yuunus (عليه السلام) ka'ee uffata isaa of irraa baasee galaanatti of darbate.

Allaah, subhaanahu wa ta'aalaa, akka Ibn Mas'uud jedhetti, galaana magariisaa keessaa qurxummii guddaa galaanota keessa qaxxaamuru erge. Yuunus markabicha irraa of darbateen qurxummiin sun dhufee isa liqimsite. Allaah qurxummii sanaaf wahyii godhee, «Foon isaa hin nyaatin; lafee isaas hin caccabsin. Yuunus siif rizqii miti; garaan kee isaaf mana hidhaa ta'a» jedhe.

«Dhun-Nuun» jechuun abbaa qurxummii; maqaan kun qurxummii sanaan walqabsiifamuun sirrii ta'e. «Yeroo aaree deeme» (الأنبياء 21:87) jedhu ilaalchisee, Ad-Dahhaak, «Ummata isaatti aare» jedhe.

«Inni Nuti isa irratti dhiphisuu hin dandeenyu jedhee yaade» (الأنبياء 21:87) jechuun, garaa qurxummii keessatti isa irratti dhiphisuun hin danda'amu jedhee yaade. Hiikni kun Ibn Abbaas, Mujaahid, Ad-Dahhaak fi kanneen biroo irraa ni himama; Ibn Jariir hiika kana filate. Rabbiin olta'aan akkana jedhe: «Namni rizqiin isaa irratti dhiphatame, waan Allaah isaaf kenne keessaa haa baasu; Allaah lubbuu tokkoof waan isheen kenne malee ishee hin dirqisiisu. Rakkina booda Allaah bal'ina ni godha» (At-Talaaq 65:7).

Atiyyah Al-'Awfii, «Inni Nuti isa ajjeesuuf murteessuu hin dandeenyu jedhee yaade» jedhe; innis kana murtii (تقدير) jechuu godhe. Araboonni قدر fi قدر jechoota hiika tokko qaban jedhan. Walalessaa tokko akkana jedhe: «Yeroon darbe sana deebisuu hin danda'u; ati kan murteessitu taate, waan ta'u hundi siif ajaja.» Rabbiin olta'aan, «Bishaanichi ajaja duraan murtaa'e irratti walitti dhufe» (Al-Qamar 54:12) jedhe; jechuun, murtaa'e.

«Dukkana keessatti akkana jedhee waammate: Si malee dhugaan gabbaramaan hin jiru; Ati qulqulloofte; dhugumatti, ani miidhaa hojjattoota irraa ta'een jira» (Al-Anbiyaa 21:87) jedhu irratti, Ibn Mas'uud, «Dukkana garaa qurxummii, dukkana galaanaa fi dukkana halkanii» jedhe. Hiikni akkasii Ibn Abbaas, Amr ibn Maymuun, Sa'iid ibn Jubayr, Muhammad ibn Ka'b, Ad-Dahhaak, Al-Hasan fi Qataadah irraa illee ni himama. Saalim ibn Abil-Ja'd, «Dukkana qurxummii tokko garaa qurxummii biraa keessa jiru, dukkana galaanaa keessattis» jedhe.

Ibn Mas'uud, Ibn Abbaas fi kanneen biroo akka jedhanitti, qurxummiin sun Yuunusii galaanota keessa qaxxaamuree geesse; hanga bu'uura galaanaatti isa geesse. Yuunus dhagaa xixiqqoo bu'uura galaanaa keessa jiran tasbiih godhan dhaga'e. Yeroo sana, achumatti akkana jedhe: «Si malee dhugaan gabbaramaan hin jiru; Ati qulqulloofte» (الأنبياء 21:87).

Awf akkana jedhe: Yuunus yeroo garaa qurxummii keessa seene, du'eera jedhee yaade. Ergasii miila isaa sochoose; yeroo socho'uu isaanii arge, achumatti sujuude. Achiis, «Yaa Gooftaa, iddoo namni tokko illee hin gabbarre keessatti bakka gabbarannaa siif godhadhe» jedhee waammate. Sa'iid ibn Abil-Hasan Al-Basrii akkana jedhe: Garaa qurxummii keessatti guyyaa afurtama ture. Lamaan isaanii Ibn Jubayr irraa ni himamu.

Muhammad ibn Ishaaq ibn Yasaar, nama isaaf odeesse irraa, Abdullaah ibn Raafi' — gabricha Ummu Salamaa — irraa, «Abuu Hurayrah akkana jedhu dhaga'e: Ergamaan Allaah (صلى الله عليه وسلم) akkana jedhan: “Yeroo Allaah Yuunus garaa qurxummii keessatti hidhuu fedhe, qurxummii sanaaf wahyii godhee, ‘Isa fudhadhu; foon isaa hin caccabsin, lafee isaas hin cabsiisin’ jedhe. Yeroo inni isa gara gadi fageenya galaanaatti geesse, Yuunus sagalee tokko dhaga'e. Of keessatti, ‘Kun maal?’ jedhe.

Yuunus garaa qurxummii keessa utuu jiruu, Allaah isaatti wahyii godhee, ‘Kun tasbiih uumamtoota galaanaa ti’ jedhe. Yuunus garaa qurxummii keessa tasbiih godhe; malaa'ikonnis tasbiih isaa dhaga'anii, ‘Yaa Gooftaa keenya, sagalee dadhabaa dhageenya; biyya fagoo irraa dhufe’ jedhan. Allaah, ‘Inni gabricha koo Yuunus; na didee waan tureef, garaa qurxummii keessatti galaana keessa isa hidhe’ jedhe. Isaan, ‘Gabricha gaarii hojii gaggaariin isaa guyyaa fi halkan hundumaa gara keetti ol ba'u sanaa?’

jedhan. Inni, ‘Eeyyee’ jedhe. Yeroo sana isaaf araarsummaa godhan; Allaah qurxummii sana akka Yuunus qarqara galaanaatti isa baaftu ajaje.” Akkuma Allaah Azza wa Jalla jedhe: «Inni dhukkubsataa utuu jiruu, lafa duwwaatti isa darbamne» (As-Saaffaat 37:145).»

Ibn Jariir hadith kana ni odeesse; Al-Bazzaar immoo Musnad isaa keessatti, karaa Muhammad ibn Ishaaq, Abdullaah ibn Raafi' irraa, Abuu Hurayrah irraa kan dhufe odeesse. Achiis akkana jedhe: “Hadith kana karaa kanaan, sanaduma kanaan malee Nabiyyii irraa odeeffamee hin beeknu.” Ibn Abil-Haqqis Shu'bah, Amr ibn Murrah, Abdullaah ibn Salamah irraa, Alii irraa kan Nabiyyitti ol geeffame odeesse: «Gabrichi tokko, “Ani Yuunus ibn Mattaa caala” jechuu hin qabu; inni dukkana keessatti Allaah tasbiih godhe.»

Hadith kun jecha dabalataa kana malee Ibn Abbaas, Ibn Mas'uud fi Abdullaah ibn Ja'far irraa odeeffameera; sanadoonni isaanii Suuraa «Nuun» keessatti ni dhiyaatu.

Ibn Abii Haatim akkana jedhe: Abuu Abdullaah Ahmad ibn Abdir-Rahmaan, ilma obboleessa Ibn Wahb, nutti hime; abbeeraa koo (Ibn Wahb) nutti hime; Abuu Sakhr naaf hime: Yaziid Ar-Raqaashii Anas ibn Maalik akkana jedhu dhaga'uu isaa naaf hime; Anas hadithicha Ergamaa Allaahitti ol geesse jedheen yaada: Yuunus Nabiyyichi (عليه السلام) garaa qurxummii keessa utuu jiruu, yeroo jechoota kanaan kadhachuu yaade, «Yaa Allaah, Si malee dhugaan gabbaramaan hin jiru; Ati qulqulloofte; dhugumatti, ani miidhaa hojjattoota irraa ta'een jira» jedhe. Kadhannaan kun Arshicha marsitee ol baate.

Malaa'ikonnis, «Yaa Gooftaa, biyya fagoo irraa sagalee dadhabaa beekamaa tokko dhageenya» jedhan. Allaah, «Isa hin beektanii?» jedhe. Isaan, «Yaa Gooftaa, hin beeknu; eenyu inni?» jedhan. Inni, «Gabricha koo Yuunus» jedhe.

Isaan, «Gabricha kee Yuunus, hojii fudhatamaa fi kadhannaa deebii argatu yeroo hunda gara keetti ol kaasaa ture sanaa?» jedhan. Isaan, «Yaa Gooftaa, yeroo qanani'aa keessa hojjataa tureef isa hin mararfattuu, rakkoo keessaa isa hin baastuu?» jedhan.

Allaah, «Eeyyee» jedhe. Qurxummii sana ajajee gara lafa duwwaatti isa darbachiise. (Yuunus 10:98; As-Saaffaat 37:145; At-Talaaq 65:7; Al-Qamar 54:12.)

Tafsiira Al-Baghawii

Jecha Allaah olta'aa, «Dhun-Nuun» (الأنبياء 21:87) jedhu: Abbaa qurxummii, Yuunus ibn Mattaa yaadadhu.

«Yeroo aaree deeme» jedhu hiikassa irratti ulamaa'oonni garaagarummaa qabu. Ad-Dahhaak, «Ummata isaatti aare» jedhe. Hiika kana Al-'Awfii fi kanneen biroo Ibn Abbaas irraa ni himan. Innis akkana jedhe: Yuunusii fi ummanni isaa Filisxiin jiraatan.

Mootiin tokko isaan waraanee, sanyiiwwan isaanii sagal guutuu fi walakkaa booji'e; sanyiin tokko guutuu fi walakkaan hafe. Allaah Sha'yaa Nabiyyichaatti wahyii godhee, «Gara Hezekiyaa mootichaa deemi; Nabiyyii cimaa tokko akka ergu itti himi. Ani garaa namoota sanaa keessatti akka isaan ilmaan Israa'iil isaa wajjin ergan nan kaa'a» jedhe. Mootichi, «Eenyutu siif fakkaata?

Mootummaa koo keessatti Nabiyyoota shan jiru» jedhe. Sha'yaan, «Yuunus cimaa fi amanamaadha» jedhe. Mootichi Yuunus waamee akka deemu ajaje. Yuunus, «Allaah akkaan ba'u si ajajeeraa?» jedhe. Mootichi, «Lakki» jedhe. Yuunus, «Maqaa koo siif dubbateeraa?»

jedhe. Mootichi, «Lakki» jedhe. Yuunus, «Asitti Nabiyyoonni cimaa kanneen biroo jiru» jedhe. Isaan isa irratti cichan; Yuunus Nabiyyichatti, mootichatti fi ummata isaatti aaree isaan gidduudhaa ba'e; galaana Roomaa dhaqe, markabaas yaabbate.

'Urwah ibn Az-Zubayr, Sa'iid ibn Jubayr fi gareen ulamaa'aa tokko akkana jedhan: Yuunus Gooftaa isaatti aaree ummata isaa irraa deeme; sababiin isaa, Allaah erga adabbii ummata isaa irraa kaasee booda isaan adabuun akka hin taane waadaa isaanii beeksisee ture. Ummata isaa gidduu jiraachuu fi isaan duraan waan beeksise keessatti waadaa isaa akka hin raawwanne argamuu hin barbaanne; isaan sodaate, sababiin adabbichi itti kaafame immoo isaaf hin beekamne. Aariin isaa waadaan isaa hin raawwatamne fakkaachuun, sobduu jedhamee waamamuu sodaachuu irraa dhufe; murtii Allaah jibbuudhaan hin turre.

Oduu tokko tokko keessatti, ummanni isaa nama soba irratti qabame ajjeesuun amala isaanii akka ture himama; adabbiin yeroo beeksifame sanaan waan hin dhufneef, akka isa hin ajjeesne sodaate. Kanaaf aaree ba'e. Jechi «mughaadhaban» (مغاضبا) asitti nama tokko irraa dhufuu danda'a; akkuma «misafar» fi «mu'aaqib» jechoota nama tokko irraa dhufan. Kanaaf hiikni isaa, «kan aare» jechuu dha.

Al-Hasan akkana jedhe: Gooftaa isaa irraa kan aare, sababni isaas Gooftaan isaa gara ummata isaatti deemu, isaan adabbii Isaa akka sodaachisuufi gara Isaatti waamu isa ajaje. Inni immoo Gooftaa isaa irraa yeroo dabalataa, imalaaf qophaa'uuf gaafate. «Ajajni saffisaa dha» jedhame; innis hanga kophee uffatuuf yeroo kennamu illee gaafatee ture, garuu yeroo hin kennamneef. Inni uumamaan ariifataa ture.

Ibn Abbaas irraa odeeffame: Jibriil Yuunusitti dhufee, «Gara ummata Niinawaa deemi; isaan akeekkachiisi» jedhe. Yuunus, «Beellama imalaaf horii barbaaduuf nan eeyyama» jedhe. Jibriil, «Ajajni caalaa ariifataadha» jedhe. Yuunus aaree gara markabaatti deeme.

Wahb ibn Munabbih akkana jedhe: Yuunus ibn Mattaa gabricha gaarii ture; garuu uumama isaa keessatti dhiphinni ture. Ba'aan Nabiyummaa isa irratti ulfaatee yeroo inni baachuu hin dandeenye, akka bineensa ba'aan ulfaataa baatu laafee kufuutti laafe; ba'aa sana harka isaa keessaa darbatee irraa baqatee ba'e. Kanaaf Allaah isa ergamtoota ulul-azm keessaa baasise; Nabiyyii Isaatiinis, «Ergamtoota ulul-azm ta'an akkuma obsan atis obsi» (Al-Ahqaaf 46:35) jedhe; akkasumas, «Abbaa qurxummii sanaa [Yuunus] fakkaachuu hin ta'in» (Al-Qalam 68:48) jedhe.

Jecha Allaah, «Inni Nuti isa irratti dhiphisuu hin dandeenyu jedhee yaade» jedhu: Mujaahid, Qataadah, Ad-Dahhaak fi Al-Kalbii, «Adabbiin isa irratti murtaa'uu hin dandeenyu jedhee yaade» jedhan. Hiikni kun Al-'Awfii Ibn Abbaas irraa odeesse. Afaan Arabaa keessatti قدر الله الشيء تقديراً fi قدر يقدر قدراً, hiikni isaanii tokko. Fakkeenya isaa jecha Allaah, «Nutis du'a gidduu keessanitti murteessine» (Al-Waaqi'ah 56:60) jedhu; qiraa'aa jecha sana laaffisee qara'aniin.

Hiika kana kan deeggaru qiraa'aa Umar ibn Abdil-Aziiz fi Az-Zuhrii, «فَظَنَّ أَنْ لَنْ نُقْدِرَ عَلَيْهِ» (فَنَظَنَّ أَنْ لَنْ نُقَدِّرَ عَلَيْهِ) jechuun dubbisaniidha.

'Atwaa fi ulamaa'oonni baay'een, «Dhiphina hidhaa isa irratti hin goonu jedhee yaade» jechuun hiikan; hiikni kun jecha Allaah, «Allaah nama fedheef rizqii ni bal'isa; nama fedheefis ni dhiphisa» (Ar-Ra'd 13:26) jedhu irraa dhufe. Ibn Zayd, «Rabbiin isaa isa irratti aangoo qabaachuu dadhaba jedhee yaadeeraa?» jechuun gaaffii ta'uu isaa ibse. Ya'quub immoo, «yuqdar» jechuun jecha sanaa akka hin beekamneetti, sagalee laaffisee qara'e.

Al-Hasan irraa akkana jedhamee odeeffame: Yuunus yeroo badii hojjate, aaree Gooftaa isaa irraa deeme; Sheyxaanni isa dogoggorse, hanga Allaah isa irratti aangoo hin qabu jedhee yaadutti. Yuunus hojii duraanii fi ibaadaa qabu ture; Allaah garuu Sheyxaanaaf isa dhiisuun hin feene, kanaaf garaa qurxummii keessa isa darbate. Guyyaa fi halkan walitti qabamee afurtama achi keessa ture. 'Atwaa, torban ture jedhe; yaadni biraa guyyaa sadii jedha.

Qurxummiin sun deemsa waggaa kuma ja'a isa geesse jedhame; lafa torbaffaa gad fagoo irra geesse jedhame. Yuunus garaa qurxummii keessatti Gooftaa isaatti tawbatee gara ofii isaa deebi'e: «Si malee dhugaan gabbaramaan hin jiru; Ati qulqulloofte; dhugumatti, yeroo ani si dide, miidhaa hojjattoota irraa ta'e. Waan ani hojjadhe hundumaa irraa deebi'eera; Si malee kan biraa hin gabbaru» jedhe. Allaah rahmata Isaatiin garaa qurxummii keessaa isa baase.

Hiikawwan duraan dhiyaatan haal-duree Nabiyyootaa wajjin caalaatti walsimu: inni ummata isaatti yookaan mootichatti aaree deeme.

«Dukkana keessatti waammate» jechuun dukkana halkanii, dukkana galaanaa fi dukkana garaa qurxummii. «Si malee dhugaan gabbaramaan hin jiru; Ati qulqulloofte; dhugumatti, ani miidhaa hojjattoota irraa ta'een jira» (Al-Anbiyaa 21:87).

Abuu Hurayrah irraa hadiisni Nabiyyitti ol geeffame akkana jedha: Allaah qurxummii sanatti wahyii godhee, «Isa fudhadhu; foon isaa hin miidhin, lafee isaas hin caccabsin» jedhe. Qurxummiin isa fudhatee gara mana jireenyaa isaa galaana keessaa isa geesse. Yeroo isa gara galaana gadi fagoo geesse, Yuunus sagalee dhaga'e; of keessatti, «Kun maal?» jedhe.

Allaah isaatti wahyii godhee, «Kun tasbiih bineensota galaanaati» jedhe. Yuunus garaa qurxummii keessa tasbiih godhe; malaa'ikonnis tasbiih isaa dhaga'anii, «Yaa Gooftaa keenya, biyya fagoo irraa sagalee dadhabaa dhageenya» jedhan. Rivaa'aa biraatiin, «Bakka hin beekamne irraa sagalee beekamaa» jedhan. Allaah, «Inni gabricha koo Yuunus; na didee waan tureef garaa qurxummii keessatti isa hidhe» jedhe.

Isaan, «Gabricha gaarii hojii gaggaariin isaa guyyaa fi halkan hundumaa gara keetti ol ba'u sanaa?» jedhan. Allaah, «Eeyyee» jedhe. Malaa'ikonnis isaaf araarsummaa godhan. Allaah qurxummii sana ajajee qarqara galaanaatti isa darbachiise; akkuma Allaah olta'aan, «Lafa duwwaa irratti isa darbamne; inni dhukkubsataa ture» jedhe (As-Saaffaat 37:145).

[Al-Baghawiin akkasumas] shakkii fi sodaa; «aaree deeme»; Muhammad (صلى الله عليه وسلم); yaa'ii (ياء) dubbisuun; guyyaa sadii jedhames ni himama jedhee ibsa.