Töwellanyň we günäni boýun almagyň dogasy

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

Ýagny, balygyň eýesi bolan Zunnun diýlip tanalýan bendämizi we ilçimiz Ýunusy gowy ýatlama we öwgüli sözler bilen ýatla. Allatagala ony öz kowumyna iberdi. Olary [Allahyň ýoluna] çagyrdy, emma olar iman getirmediler. Şonda ol olara, özi üçin kesgitlän belli bir möhletinde azabyň geljekdigini habar berdi.

Olar azaby öz gözleri bilen görüp, Alla ýalbardylar, perýat etdiler we toba etdiler. Şonda Allah olardan azaby aýyrdy. Beýik Allah şeýle diýýär: «Eýsem, iman getirip, imany özüne peýda beren oba boldumy? Diňe Ýunusyň kowumy iman getirende, olardan dünýä ýaşaýşyndaky masgaraçylyk azabyny aýyrdyk we olary belli bir wagta çenli peýdalandyryp goýduk» (Ýunus, 10:98).

Şeýle hem: «Biz ony ýüz müň ýa-da ondan-da köp adama iberdik. Olar iman getirdiler, Biz hem olary belli bir wagta çenli peýdalandyryp goýduk» (Saffat, 37:147–148). Ýunusyň çakylygyna iman getiren bu beýik kowum onuň iň uly artykmaçlyklaryndan biridir. Emma ol (عليه السلام) gaharly ýagdaýda gidip, günäleriniň biri sebäpli öz Rabbinden gaçdy.

Allah bu günäni Kitabynda bize beýan etmedi, ony anyklamagyň hem zerurlygy ýok. Görnüşinden, ol howlukmagy, kowumyna gaharlanmagy we Allah buýurmazdan olaryň arasyndan çykyp gitmegi bilen, Allahyň özüne kynçylyk salmajakdygyny, ýagny balygyň garnynda ony darda goýmajakdygyny ýa-da Allahdan gaçyp gutulyp biljekdigini çak edipdir. Kämil bendelerde-de şeýle çaklama döräp biler, ýöne ol dowamly bolmaz we olaryň ýüreginde ornaşyp galmaz. Ol gämide birnäçe adam bilen ýola düşdi.

Gark bolmakdan gorkup, hemmesi gämide galsa, içlerinden kimi deňze taşlamalydygyny kesgitlemek üçin bije atdylar. Bije Ýunusa düşdi. Şonda balyk ony ýuwutdy we deňziň garaňkylyklaryna alyp gitdi. Ol şol garaňkylyklaryň içinde: «Senden başga ybadata hakly hudaý ýokdur!

Sen päksiň! Hakykatdan-da, men zalymlardan boldum» (Enbiýa, 21:87) diýip, nida etdi. Ol Allahyň ýeke-täk ylahdygyny boýun alyp, Ony ähli kemçiliklerden, aýypdan we nogsandan päk saýdy hem-de özüne zulum edendigini we günä edendigini boýun aldy. Oňa azabyň gelmegine sebäp bolan zat şu sözlerde hem görkezilýär: «Ol gaçyp gitdi» we «ol özüni ýazgarylmaga mynasyp ýagdaýa salypdy» (Saffat, 37:140, 142).

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

Bu waka şu ýerde, şeýle hem «Saffat» we «Nun» sürelerinde ýatlanylýar. Ýunus ibn Mattä (عليه السلام) Allah tarapyndan Mosulyň töweregindäki ýerlerden bolan Ninewiýa obasynyň ilatyna iberildi. Olary Alla çagyrdy, emma olar çakylygyny kabul etmediler we kapyrlykda dowam etdiler. Şonda ol olaryň arasyndan gaharly ýagdaýda çykyp gitdi we üç günden soň azabyň geljekdigini habar berdi.

Olar onuň sözleriniň hakykata öwrüljekdigine göz ýetirip, pygamberiň ýalan sözlemeýändigini bildiler. Şonuň üçin çagalaryny, mallaryny we sürülerini alyp, çöle çykdylar. Eneleri çagalaryndan aýyrdylar, soňra beýik we Gudratly Alla ýalbardylar hem-de Oňa perýat etdiler. Düýeler we olaryň köşekleri bozlaşdy, sygyrlar we göleleri molaşdy, goýunlar we guzulary mäleşdi.

Şonda Allah olardan azaby aýyrdy. Beýik Allah şeýle diýýär: «Eýsem, iman getirip, imany özüne peýda beren oba boldumy? Diňe Ýunusyň kowumy iman getirende, olardan dünýä ýaşaýşyndaky masgaraçylyk azabyny aýyrdyk we olary belli bir wagta çenli peýdalandyryp goýduk» (Ýunus, 10:98). Ýunus (عليه السلام) bolsa, birnäçe adam bilen gämä münüp gitdi.

Deňziň tolkunlary güýçlenip, olar gark bolmakdan gorkdular. Ýüklerini ýeňletmek üçin içlerinden birini deňze taşlamak barada bije atdylar. Bije Ýunusa düşdi, emma olar ony taşlamakdan ýüz öwürdiler. Bije ikinji gezek atlanda-da Ýunusa düşdi, ýene-de ony taşlamadylar.

Üçünji gezek atdylar, ol ýene-de Ýunusa düşdi. Beýik Allah şeýle diýýär: «Ol bije atyşdy, soň ýeňilenlerden boldy» (Saffat, 37:141), ýagny bije oňa düşdi. Şonda Ýunus (عليه السلام) ýerinden turup, eşiklerini çykardy-da, özüni deňze taşlady. Ibn Mesudyň aýtmagyna görä, Allah deňziň ýaşyl suwundan deňizleri böwsüp geçýän bir balygy iberdi.

Ýunus özüni gämiden taşlan badyna balyk gelip ony ýuwutdy. Allah balyga: «Onuň etini iýme we süňklerini döwme, çünki Ýunus seniň ryskyň däl. Seniň garnyň onuň üçin türme bolar» diýip wahyý etdi. «Zunnun» sözi «balygyň eýesi» diýmegi aňladýar; balyk bilen baglanyşykly bu atlandyryş dogrudyr.

«Ol gaharly ýagdaýda gitdi» diýen söz barada Dahhak: «Ol kowumyna gaharlydy» diýipdir. «Ol Biziň ony kyn ýagdaýa salmaga güýjümiziň ýetmejekdigini çak etdi» diýen söz bolsa [bu düşündirişde]: «Balygyň garnynda onuň ýagdaýyny daraltmajakdygymyzy çak etdi» diýmekdir. Ibn Abbasdan, Mujahidden, Dahhakdan we başga-da birnäçe kişiden şuňa meňzeş düşündiriş rowaýat edilýär. Ibn Jarir hem bu düşündirişi saýlap, şu aýata delil getirýär: «Rysgaly daraldylan kişi Allahyň özüne bereninden harçlasyn.

Allah hiç bir jana diňe beren zadyndan artyk ýük ýüklemez. Allah kynçylygyň yzyndan ýeňillik berer» (Talak, 65:7). Atiýýa al-‘Awfi: «“Ol Biziň ony kyn ýagdaýa salmaga güýjümiziň ýetmejekdigini çak etdi” diýmek, onuň üstünden höküm çykarmajakdygymyzy çak etdi diýmekdir» diýipdir. Ol muny “takdyr etmek” manysynda düşündirdi.

Araplar «qadara» we «qaddara» sözlerini bir manyda ulanýarlar. Şahyryň şu sözi hem şoňa degişlidir: «Geçip giden zamana gaýdyp geljek ýok; Sen ähli zady takdyr edýärsiň, emriň hem Seniň ygtyýaryňdadyr». Şeýle hem Allahyň şu sözi bar: «Iki suw birleşdi, bu öňünden takdyr edilen işdi» (Kamar, 54:12), ýagny öňünden kesgitlenendi. «Ol garaňkylyklaryň içinde: “Senden başga ybadata hakly hudaý ýokdur!

Sen päksiň! Hakykatdan-da, men zalymlardan boldum” diýip nida etdi» diýen aýat barada Ibn Mesud: «Balygyň garnynyň garaňkylygy, deňziň garaňkylygy we gijäniň garaňkylygy» diýipdir. Ibn Abbas, Amr ibn Maýmūn, Said ibn Jubeyr, Muhammed ibn Ka‘b, Dahhak, Hasan we Katada hem şeýle düşündiripdirler. Salim ibn Abil-Ja‘d: «Bir balygyň garnyndaky başga bir balygyň içiniň garaňkylygy we deňziň garaňkylygy» diýipdir.

Ibn Mesud, Ibn Abbas we başgalar şeýle diýipdirler: Balyk ony deňizleriň içinde alyp gidip, deňzi böwsüp geçdi we onuň düýbüne ýetdi. Ýunus deňziň düýbündäki daşlaryň tesbih aýdýandygyny eşidip, şol ýerde: «Senden başga ybadata hakly hudaý ýokdur! Sen päksiň!» diýdi.

‘Awf şeýle rowaýat edipdir: Ýunus balygyň garnyna düşende, öldi öýdüpdir. Soň aýaklaryny gymyldadyp görüpdir. Olar gymyldap başlanda, ol şol ýerde sežde edipdir we: «Eý, Rabbim! Hiç kimiň sežde etmedik ýerinde Seniň üçin namaz okalýan ýer edindim» diýip nida edipdir.

Basranyň Said ibn Abil-Hasany: «Ol balygyň garnynda kyrk gün galypdyr» diýipdir. Bu iki habar Ibn Jubeyr tarapyndan rowaýat edilýär. Muhammed ibn Ishak ibn Ýasaryň, özüne habar beren kişiden, Umm Selemegiň azat edilen hyzmatkäri Abdullah ibn Rafi‘den, onuň bolsa Abu Hureýranyň şeýle diýendigini eşidendigini habar bermegine görä, Resulullah (ﷺ) şeýle diýdi: «Allah Ýunusy balygyň garnynda saklamak isläninde, balyga: “Ony al, ýöne etini dyrnama we süňküni döwmä. Çünki Ýunus seniň ryskyň däl; garnyň onuň üçin türme bolar” diýip wahyý etdi.

Balyk onuň bilen deňziň düýbüne ýetende, Ýunus bir ses eşitdi we öz ýanyndan: “Bu näme?” diýip pikir etdi. Şonda Allah balygyň garnynda oňa: “Bu — deňiz jandarlarynyň tesbihidir” diýip wahyý etdi. Ýunus balygyň garnynda tesbih aýtdy.

Perişdeler onuň tesbihini eşidip: “Eý Rabbimiz! Biz keseki ýurtdan gowşak bir ses eşidýäris” diýdiler. Allah: “Ol Meniň gulym Ýunus. Maňa boýun bolmanlygy üçin ony deňizde, balygyň garnynda sakladym” diýdi. Olar: “Ol her gije-gündiz saňa gowy amallary galýan salyh gulyňmy?”

diýdiler. Allah: “Hawa” diýdi». Resulullah (ﷺ) sözüni dowam edip: «Şonda olar onuň üçin şepagat etdiler. Allah balyga ony kenara çykarmagy buýurdy. Allah şeýle diýýär: “Biz ony açyk ýere taşladyk, ol bolsa hassa halde bolupdy”» (Saffat, 37:145).

Bu hadysy Ibn Jarir hem rowaýat etdi. Al-Bazzar ony «Musnad» kitabynda Muhammed ibn Ishakdan, ol Abdullah ibn Rafi‘den, ol hem Abu Hureýradan rowaýat edip, şuňa meňzeş görnüşde getirdi. Soňra: «Resulullahdan bu isnad bilen we şu ýol arkaly başga rowaýat edilendigini bilmeýäris» diýdi. Ibn Abul-Haqq Şu‘banyň Amr ibn Murradan, onuň Abdullah ibn Salmadan, onuň bolsa Aliýden (Allah ondan razy bolsun) Resulullahyň (ﷺ) şeýle diýendigini rowaýat edendigini aýdýar: «Hiç bir guluň: “Men Mattanyň ogly Ýunusdan gowudyryn” diýmegi dogry däldir; ol garaňkylyklarda Allahy tesbih etdi».

Bu hadys şol goşmaça söz bolmazdan Ibn Abbasdan, Ibn Mesuddan we Abdullah ibn Ja‘fardan hem rowaýat edilipdir. Olaryň isnadlary «Nun» süresiniň tefsirinde geler. Ibn Abi Hatim şeýle diýýär: «Abu Abdullah Ahmad ibn Abdurrahman, Ibn Wehbiň doganynyň ogly, bize habar berdi; daýysy bize Abu Sahrdan habar berdi; Abu Sahr bolsa Ýazid ar-Rakaşiniň oňa habar berendigini aýtdy. Ol: “Anas ibn Mälikden eşitdim, Anas muny Resulullaha (ﷺ) galdyryp rowaýat eden bolmaly” diýdi: “Ýunus pygamber (عليه السلام) balygyň garnyndaka şu sözler bilen doga etmegi ýüregine düwende: ‘Allahym!

Senden başga ybadata hakly hudaý ýokdur! Sen päksiň! Hakykatdan-da, men zalymlardan boldum!’ diýdi. Bu doga Arşyň daşyna aýlanyp geldi. Perişdeler: ‘Eý Rabbimiz! Biz keseki ýurtdan tanyş bir gowşak ses eşidýäris’ diýdiler.

Allah: ‘Siz ony tanamaýarsyňyzmy?’ diýdi. Olar: ‘Ýok, eý Rabbimiz. Ol kim?’ diýdiler. Allah: ‘Ol Meniň gulym Ýunus’ diýdi. Olar: ‘Her gün we gije Senden kabul edilen amal we jogap berlen doga bilen ýokary galan guluň Ýunusmy?’

diýdiler. Soňra olar: ‘Eý Rabbimiz! Onuň rahatlyk döwründe eden amallaryna rehim edip, ony beladan halas etmeýärsiňmi?’ diýdiler. Allah: ‘Elbetde, halas ederin’ diýdi. Şonda Allah balyga ony kenarýaka açyk ýere taşlamagy buýurdy».

Bagawiniň tefsiri

Beýik Allahyň «Zunnun» diýen sözi: «Balygyň eýesini, ýagny Mattanyň ogly Ýunusy ýatla» diýmekdir. «Ol gaharly ýagdaýda gitdi» diýen sözleriň manysy barada alymlar dürli pikir aýdypdyrlar. Dahhak: «Ol öz kowumyna gaharlydy» diýipdir. Bu düşündiriş Awfiýden we başgalardan Ibn Abbas hakda rowaýat edilýär.

Ol şeýle diýipdir: «Ýunus we onuň kowumy Palestinada ýaşaýardy. Bir patyşa olara garşy ýöriş edip, dokuz ýarym tirelerini ýesir aldy, bir ýarym tiräni bolsa galdyrdy. Allah Şu‘a pygambere wahyý edip: “Hizqil patyşanyň ýanyna git-de, oňa güýçli bir pygamber ibermegini aýt. Men olaryň ýüregine [şol pygamber bilen bile] Ysraýyl ogullaryny ibermäge isleg salaryn” diýdi.

Patyşa oňa: “Sen kimi maslahat berýärsiň? Meniň patyşalygymda bäş pygamber bar” diýdi. Şu‘a: “Ýunus güýçli we ynamdar” diýdi. Patyşa Ýunusy çagyrdy we oňa gitmegi buýurdy. Ýunus: “Allah seni meni ibermäge buýurdymy?” diýip sorady.

Patyşa: “Ýok” diýdi. Ol: “Ol meniň adymy saňa aýtdy-my?” diýip sorady. Patyşa: “Ýok” diýdi. Ýunus: “Bu ýerde menden başga güýçli pygamberler bar” diýdi. Olar oňa gaýta-gaýta haýyş etdiler. Şonda ol pygambere, patyşa we öz kowumyna gaharly ýagdaýda olaryň arasyndan çykyp gitdi we Rim deňzine baryp, gämä mündi».

‘Urwa ibn Zubeyr, Said ibn Jubeyr we başga bir topar alym: «Ol Allahyň azaby aýyrandan soň, kowumyna gaharly bolup olaryň ýanyndan gitdi» diýipdirler. Ýunus kowumyna azabyň geljekdigini wada edipdi, emma soň azap aýryldy. Ol wada beren zady barada kowumynyň arasynda ýalançy bolup görünmekden çekindi we utandy. Azabyň näme sebäpden aýrylandygyny bilmändi.

Onuň gahary Allahyň beren wadasynyň ýerine ýetmän galan ýaly görünmeginden we özüne ýalançy diýilmeginden howatyr etmegidi; bu Allahyň hökümini halamazlyk däldi. Käbir habarlar boýunça, onuň kowumy öň ýalançylygy subut bolan adamy öldürmegi adat edinipdi. Azap bellenen wagtda gelmänsoň, Ýunus olaryň özüni öldürmeginden gorkup, gaharly ýagdaýda gitdi. Bu ýerde «gaharly ýagdaýda gitdi» diýen söz, bir adam tarapyndan edilýän hereketi aňladýan «musāfara» [ýola çykmak] we «mu‘āqaba» [jezalandyrmak] ýaly, iki tarapyň arasynda bolýan hereketi aňladýan görnüşde ulanylandyr.

Şonuň üçin bu söz «gaharly boldy» diýmekdir. Hasan şeýle diýipdir: «Ol Rabbine onuň kowumyna tarap gitmegi, olary azaby bilen gorkuzmagy we Özüne çagyrmagy buýrandygy üçin gaharlanypdyr. Ol kowumyna gitmäge taýýarlanmak üçin Rabbinden möhlet sorapdyr. Oňa: “Iş munuň üçin has çalt” diýlende, geýmek üçin köwşüni almaga çenli garaşmagyny sorapdyr, ýöne oňa möhlet berilmändir.

Onuň häsiýeti dar [sabyrsyz] eken». Ibn Abbasdan şeýle rowaýat edilýär: «Jibril Ýunusyň ýanyna gelip: “Ninewiýanyň ilatyna git we olary duýdur” diýdi. Ýunus: “Münmek üçin bir haýwan gözlemeli” diýdi. Jibril: “Iş munuň üçin has çalt” diýdi.

Ýunus gaharlanyp, gämä tarap gitdi». Wehb ibn Munabbih şeýle diýipdir: «Mattanyň ogly Ýunus salyh guldy, ýöne häsiýeti dar eken. Pygamberlik ýükleri onuň üstüne ýüklenende, agyr ýüküň astyndaky ýük ulagynyň çöküşi ýaly, ol hem şol ýüküň astynda ejizledi. Ýüküni elinden taşlap, ondan gaçyp gitdi.

Şonuň üçin Allah ony uly tutanýerlilik eýesi bolan ilçileriň hataryndan çykardy we Öz pygamberine: “Ilçilerden uly tutanýerlilik eýeleri sabyr edişleri ýaly, sen hem sabyr et” (Ahqaf, 46:35) hem-de “Balygyň eýesi ýaly bolma” (Qalam, 68:48) diýdi». Beýik Allahyň «Ol Biziň oňa höküm çykarmaga güýjümiziň ýetmejekdigini çak etdi» diýen sözi barada Mujahid, Qatada, Dahhak we Kalbi: «Ol onuň üstünden jeza hökümini çykarmajakdygymyzy çak etdi» diýipdirler. Bu düşündiriş Awfiýden Ibn Abbas hakda hem rowaýat edilýär. «Allah bir zady takdyr etdi» we «takdyr edýär» sözleri bir manydady.

Ýeňilleşdirilen okalyşda okalan «Biz araňyzda ölümi takdyr etdik» (Waqi‘a, 56:60) aýaty hem bu düşündirişi goldaýar. Omar ibn Abdulaziz bilen Zuhri «fa-zanna an lan naqdira ‘alayhi» görnüşinde, «q» harpy şeddeli okapdyr; bu hem şol düşündirişi tassyklaýar. ‘Ata we köp alymlar: «Ol türmäniň onuň üçin dar bolmajakdygyny çak etdi» diýipdirler. Bu Allahyň «Allah islän kişisine rysgaly giňeldýär we daraldýar» (Ra‘d, 13:26) diýen sözünden alynýar.

Ibn Zayd: «Bu sorag görnüşinde aýdylan söz bolup, “Ol Rabbiniň özüni ýeňip bilmejekdigini, ýagny oňa güýjüniň ýetmejekdigini çak etdimi?” diýen manydadyr» diýipdir. Ýa‘qub bu sözi nämälim işlik görnüşinde, ýeňil okapdyr. Hasandan şeýle rowaýat edilýär: «Ýunus günä edenden soň Rabbine gaharly ýagdaýda gitdi.

Şeýtan ony azaşdyrdy, şonda ol Allahyň oňa kynçylyk salmaga güýjüniň ýetmejekdigini çak etdi. Onuň öňki ýagşy amallary we ybadaty bardy. Allah ony şeýtana tabşyrmak islemän, balygyň garnyna taşlatdy. Ol şol ýerde kyrk gün we gije galdy».

‘Ata: «Ýedi gün» diýipdir. Käbirleri balygyň ony alty müň ýyllyk ýol alyp gidendigini aýdypdyr. Ýene bir habar boýunça, balyk ony ýedinji ýeriň çuňlugyna çenli alyp barypdyr. Ol balygyň garnynda Rabbine toba edip, özüne şeýle diýdi: «Senden başga ybadata hakly hudaý ýokdur!

Sen päksiň! Hakykatdan-da, men zalymlardan boldum» — ýagny, Saňa boýun bolman günä etdim. Mundan soň başga birine ybadat etmerin. Allah oňa rehim edip, balygyň garnyndan çykardy. Emma pygamberleriň ýagdaýyna has laýyk gelýän, öňde getirilen düşündirişlerdir: ol kowumyna ýa-da patyşa gaharly ýagdaýda gitdi.

«Ol garaňkylyklaryň içinde nida etdi» — ýagny, gijäniň garaňkylygynda, deňziň garaňkylygynda we balygyň garnynyň garaňkylygynda. «Senden başga ybadata hakly hudaý ýokdur! Sen päksiň! Hakykatdan-da, men zalymlardan boldum» (Enbiýa, 21:87).

Abu Hureýradan Resulullahyň (ﷺ) şeýle diýendigi rowaýat edilýär: «Allah balyga: “Ony al, ýöne etini dyrnama we süňküni döwme” diýip wahyý etdi. Balyk ony aldy-da, deňizdäki mesgenine tarap aşak gitdi. Deňziň düýbüne ýetende, Ýunus bir ses eşidip: “Bu näme?” diýip pikir etdi.

Allah oňa balygyň garnynda: “Bu deňiz jandarlarynyň tesbihidir” diýip wahyý etdi. Ýunus balygyň garnynda tesbih aýtdy. Perişdeler onuň tesbihini eşidip: “Eý Rabbimiz! Biz keseki ýurtdan gowşak bir ses eşidýäris” diýdiler.

Başga bir rowaýatda: “Biz näbelli bir ýerden tanyş ses eşidýäris” diýilýär. Allah: “Ol Meniň gulym Ýunus. Ol Maňa boýun bolmady, şonuň üçin Men ony balygyň garnynda sakladym” diýdi. Olar: “Ol her gije-gündiz gowy amal bilen Saňa galýan salyh gulmy?”

diýdiler. Allah: “Hawa” diýdi. Şonda perişdeler onuň üçin şepagat etdiler. Allah balyga ony kenara çykarmagy buýurdy. Beýik Allah şeýle diýýär: “Biz ony açyk ýere taşladyk, ol bolsa hassa halde bolupdy” (Saffat, 37:145).»