Kiran Yunusa cikin duffai

Tafsirin Shaikh Abdurrahman as-Sa'di

Wato, ka ambaci bawanmu kuma Manzonmu mai kifi, wato Yunusa, da kyakkyawar ambato da yabo mai kyau. «Mai kifi» yana nufin ma’abocin kifi, kuma kifin shi ne kifi na teku. Allah Maɗaukaki ya aike shi zuwa ga mutanensa, sai ya kira su, amma ba su yi imani ba. Saboda haka ya yi musu alkawarin saukar azaba a wani lokaci da ya ƙayyade musu.

Da suka ga azabar a sarari, sai suka koma ga Allah, suka roƙe Shi da ƙarfi, suka tuba; Allah kuwa Ya kawar musu da azabar, kamar yadda Maɗaukaki Ya ce: «Me ya hana wani gari ya yi imani, har imaninsa ya amfane shi, in ban da mutanen Yunusa? Da suka yi imani, Mun kawar musu da azabar wulakanci a rayuwar duniya, kuma Muka jiyar da su daɗi har zuwa wani lokaci» (Yunusa 10:98). Ya kuma ce: «Kuma Muka aike shi zuwa ga mutane dubu ɗari ko fiye da haka. Sai suka yi imani, saboda haka Muka jiyar da su daɗi har zuwa wani lokaci» (As-Saffat 37:147–148).

Wannan al’umma mai girma, wadda ta yi imani da kiran Yunusa, tana daga cikin mafi girman falalolinsa. Amma shi (عليه الصلاة والسلام) ya tafi yana cikin fushi, ya bar Ubangijinsa saboda wani zunubi da Allah bai ambata mana a cikin Littafinsa ba. Ba ma buƙatar mu ayyana shi. Abin da ya fi bayyana shi ne, ya yi gaggawa, ya yi fushi da mutanensa, ya fita daga cikinsu kafin Allah Ya umarce shi da hakan; sai ya yi zaton Allah ba zai ƙuntata masa ba a cikin cikin kifin, ko kuma ya yi zaton zai kuɓuce wa Allah Maɗaukaki.

Babu abin da zai hana irin wannan zaton ya auku ga cikakkun bayin Allah a ɗan lokaci, ba tare da ya dawwama ko ya tabbata a kansu ba. Sai ya hau jirgi tare da wasu mutane. Suka yi ƙuri’a game da wanda za su jefa cikin teku, domin sun ji tsoron nutsewa idan dukansu suka zauna. Ƙuri’ar ta faɗa kan Yunusa, sai kifin ya haɗiye shi, ya tafi da shi cikin duffan tekuna.

A cikin waɗannan duffai ya kira: «Babu abin bautawa da gaskiya sai Kai. Tsarki ya tabbata a gare Ka. Lalle ne, ni na kasance daga azzalumai.» Ta haka ya tabbatar wa Allah cikakken cancantar bauta, Ya tsarkake Shi daga kowane aibi, nakasu da musiba, kuma ya yarda da zaluntar kansa da laifinsa.

Azabar ta zo musu ne saboda faɗin Allah: «A lokacin da ya gudu zuwa jirgin ruwa» (As-Saffat 37:140), da kuma: «Alhali kuwa yana abin zargi» (As-Saffat 37:142), wato, ya aikata abin da ake zarginsa a kansa.

Tafsirin Imām Ibn Kathir

An ambaci wannan labari a nan, a cikin surar «As-Saffat» da kuma surar «Nun». Yunusa ɗan Matta (عليه السلام) shi ne wanda Allah Ya aika zuwa ga mutanen garin Nineba, wani gari ne daga yankin Mosul. Ya kira su zuwa ga Allah, amma suka ƙi amsa masa kuma suka dage a kan kafircinsu. Sai ya fita daga cikinsu yana fushi da su, ya kuma yi musu alkawarin azaba bayan kwana uku.

Da suka tabbatar da hakan kuma suka san cewa Annabi ba ya yin ƙarya, sai suka fita zuwa fili tare da ’ya’yansu, dabbobinsu da garkunansu. Suka raba iyaye da ’ya’yansu, sannan suka roƙi Allah Maɗaukaki da tawali’u da ƙarfi. Rakuma da ’ya’yansu suka yi kuka, shanu da ’ya’yansu suka yi ƙara, tumaki da ’yan ragunansu kuma suka yi ƙara. Sai Allah Ya kawar musu da azabar.

Allah Maɗaukaki Ya ce: «Me ya hana wani gari ya yi imani, har imaninsa ya amfane shi, in ban da mutanen Yunusa? Da suka yi imani, Mun kawar musu da azabar wulakanci a rayuwar duniya, kuma Muka jiyar da su daɗi har zuwa wani lokaci» (Yunusa 10:98). Amma Yunusa (عليه السلام), sai ya tafi ya hau jirgi tare da wasu mutane. Teku ya yi tsanani a kansu, sai suka ji tsoron nutsewa.

Suka yi ƙuri’a domin su zaɓi wani mutum da za su jefa daga cikinsu, don su rage nauyin jirgin. Ƙuri’ar ta faɗa kan Yunusa, amma suka ƙi su jefa shi. Suka sake yin ƙuri’a, sai ta sake faɗa kansa, amma suka ƙi. Suka sake yin ta karo na uku, sai kuma ta faɗa kansa.

Allah Maɗaukaki Ya ce: «Sai ya yi ƙuri’a, kuma ya kasance daga waɗanda aka yi musu ƙuri’a» (As-Saffat 37:141), wato ƙuri’ar ta faɗa kansa. Yunusa (عليه السلام) ya miƙe, ya tuɓe tufafinsa, sannan ya jefa kansa cikin teku. Allah Tsarki ya tabbata a gare Shi, Ya aiko da wani kifi daga koren teku—kamar yadda Ibn Mas‘ud ya faɗa—wanda yake ratsa tekuna. Kifin ya zo ya haɗiye Yunusa a lokacin da ya jefa kansa daga jirgin.

Sai Allah Ya yi wahayi zuwa ga kifin: kada ya cinye namansa, kuma kada ya karya ƙashinsa, domin Yunusa ba abincinka ba ne; cikinka kurkuku ne a gare shi. FaɗinSa: «Kuma mai kifi» yana nufin kifi; an halatta a jingina shi gare shi da wannan suna. FaɗinSa: «A lokacin da ya tafi yana cikin fushi»; Ad-Dahhak ya ce: yana fushi da mutanensa. «Sai ya yi zaton cewa ba za Mu ƙaddara masa ba» [wato, ba za Mu ƙuntata masa a cikin cikin kifin ba].

An ruwaito irin wannan bayani daga Ibn Abbas, Mujahid, Ad-Dahhak da wasu, kuma Ibn Jarir ya zaɓe shi. Ya kafa hujja da faɗin Allah Maɗaukaki: «Kuma wanda aka ƙuntata masa arzikinsa, to ya ciyar daga abin da Allah Ya ba shi. Allah ba Ya kallafa wa rai sai gwargwadon abin da Ya ba ta. Allah zai sanya sauƙi bayan tsanani» (At-Talaq 65:7).

‘Atiyya Al-‘Awfi ya ce, ma’anar ita ce: ya yi zaton ba za Mu hukunta shi ba. Kamar ya ɗauki ma’anar ƙaddarawa a nan. Larabawa suna cewa «qadara» da «qaddara» da ma’ana ɗaya. Mawaƙi ya ce: «Ba mai dawo da lokacin da ya wuce; Albarkarka ta tabbata, abin da Ka ƙaddara yana faruwa, kuma al’amari naka ne.»

Haka kuma a cikin faɗinSa: «Sai ruwa biyu suka haɗu bisa ga wani al’amari da aka ƙaddara» (Al-Qamar 54:12), wato aka ƙaddara. FaɗinSa: «Sai ya kira a cikin duffai: Babu abin bautawa da gaskiya sai Kai. Tsarki ya tabbata a gare Ka. Lalle ne, ni na kasance daga azzalumai.»

Ibn Mas‘ud ya ce: duhun cikin kifin, duhun teku da duhun dare. Haka kuma an ruwaito daga Ibn Abbas, ‘Amr bn Maymun, Sa‘id bn Jubayr, Muhammad bn Ka‘b, Ad-Dahhak, Al-Hasan da Qatada. Salim bn Abil-Ja‘d ya ce: duhun wani kifi a cikin cikin wani kifi, a cikin duhun teku. Ibn Mas‘ud, Ibn Abbas da wasu sun ce kifin ya tafi da Yunusa cikin tekuna yana ratsa su, har ya kai shi ƙasan teku.

Yunusa ya ji tasbihin duwatsu a can ƙasa, sai a lokacin da a wannan wuri ya ce: «Babu abin bautawa da gaskiya sai Kai. Tsarki ya tabbata a gare Ka.» ‘Awf ya ce: Lokacin da Yunusa ya shiga cikin kifin, ya yi zaton ya mutu. Sai ya motsa ƙafafunsa, kuma da ya ga suna motsi, sai ya yi sujada a wurin, sannan ya kira: «Ya Ubangijina, Na sanya maka masallaci a wani wuri da babu wanda ya taɓa sanya maka masallaci a cikinsa.»

Sa‘id bn Abil-Hasan Al-Basri ya ce: Ya zauna a cikin cikin kifin kwana arba’in. Ibn Jubayr ya ruwaito waɗannan maganganu biyu. Muhammad bn Ishaq bn Yasar ya ruwaito daga wanda ya ba shi labari, daga Abdullah bn Rafi‘—bawan Umm Salama—ya ce: Na ji Abu Huraira yana cewa Manzon Allah (صلى الله عليه وسلم) ya ce: «A lokacin da Allah Ya nufi Ya tsare Yunusa a cikin cikin kifin, Allah Ya yi wahayi ga kifin: Ka ɗauke shi, amma kada ka tsaga masa nama kuma kada ka karya masa ƙashi. Da kifin ya kai shi can ƙasan teku, Yunusa ya ji wani sauti, sai ya tambayi kansa: Menene wannan?

Allah Ya yi wahayi gare shi alhali yana cikin cikin kifin cewa wannan tasbihin dabbobin teku ne. Sai ya yi tasbihi alhali yana cikin cikin kifin. Mala’iku suka ji tasbihinsa, suka ce: Ya Ubangijinmu, muna jin wani rauni, sanannen sauti daga ƙasa baƙuwa. Ya ce: Ba ku san wane ne ba?

Suka ce: A’a, ya Ubangiji, wane ne shi? Ya ce: Bawana Yunusa ne. Suka ce: Bawanka Yunusa, wanda ayyukan alheri da aka karɓa da addu’ar da ake amsawa suke hawa zuwa gare Ka kullum dare da rana? Sai suka yi roƙo domin cetonsa a lokacin.

Allah Ya umarci kifin ya jefa shi a bakin teku, kamar yadda Allah Maɗaukaki Ya ce: «Sai Muka jefa shi a fili, alhali yana da rauni» (As-Saffat 37:145).» Ibn Jarir ya ruwaito shi, haka kuma Al-Bazzar a cikin Musnad dinsa, ta hanyar Muhammad bn Ishaq, daga Abdullah bn Rafi‘, daga Abu Huraira, da makamancin wannan riwaya. Sannan ya ce: «Ba mu san an ruwaito wannan daga Annabi (صلى الله عليه وسلم) ba sai ta wannan hanya, da wannan isnadi.»

Ibn Abdil-Haqq ya ruwaito daga hadisin Shu‘ba, daga ‘Amr bn Murra, daga Abdullah bn Salama, daga Ali, wanda ya danganta shi ga Annabi (صلى الله عليه وسلم): «Bai kamata bawa ya ce: ‘Ni ne mafifici daga Yunusa ɗan Matta’ ba; ya yi tasbihin Allah a cikin duffai.» An kuma ruwaito wannan hadisi ba tare da ƙarin wannan jimla ba, daga Ibn Abbas, Ibn Mas‘ud da Abdullah bn Ja‘far. Za a kawo isnadinsu a cikin surar «Nun».

Ibn Abi Hatim ya ce: Abu Abdullah Ahmad bn Abdur-Rahman, ɗan ɗan’uwan Ibn Wahb, ya ba mu labari; baffansa ya ba mu labari: Abu Sakhr ya ba ni labari cewa Yazid Ar-Raqashi ya ba shi labari, ya ce: Na ji Anas bn Malik—kuma ban sani ba sai dai cewa Anas ya danganta hadisin ga Manzon Allah (صلى الله عليه وسلم)—yana cewa: Lokacin da Annabi Yunusa (عليه السلام) ya yanke shawarar yin wannan addu’a alhali yana cikin cikin kifin, ya ce: «Ya Allah, babu abin bautawa da gaskiya sai Kai. Tsarki ya tabbata a gare Ka. Lalle ne, ni na kasance daga azzalumai.»

Wannan addu’a ta nufi Al’arshi, mala’iku suka ce: «Ya Ubangijinmu, muna jin wani rauni, sanannen sauti daga ƙasa baƙuwa?» Ya ce: «Ashe ba ku san wane ne ba?» Suka ce: «A’a, ya Ubangiji, wane ne shi?» Ya ce: «Bawana Yunusa ne.»

Suka ce: «Bawanka Yunusa ne, wanda kullum yake ɗaga maka aiki nagari da aka karɓa da addu’ar da ake amsawa?» Suka kuma ce: «Ya Ubangijinmu, ba za Ka ji tausayin abin da yake yi a lokacin yalwa ba, ka kuɓutar da shi daga bala’i?» Ya ce: «Ƙwarai kuwa.» Sai Ya umarci kifin ya jefa shi a fili.

Yunusa 10:98; As-Saffat 37:141; At-Talaq 65:7; Al-Qamar 54:12; ƙasa baƙuwa; As-Saffat 37:145. Ya ce: «Na’am.»

Tafsirin al-Baghawi

Faɗin Allah Maɗaukaki: «Kuma mai kifi» yana nufin: Ka ambaci ma’abocin kifi, wato Yunusa ɗan Matta. «A lokacin da ya tafi yana cikin fushi.» Malamai sun saɓa game da ma’anarsa. Ad-Dahhak ya ce: yana fushi da mutanensa. Wannan ma’anar an ruwaito ta daga Ibn Abbas ta hanyar Al-‘Awfi da wasu.

Ya ce: Yunusa da mutanensa suna zaune a Falasɗinu. Wani sarki ya yaƙe su, ya kama su bayi; ya kama kabilu tara da rabi, kabilu ɗaya da rabi kuma suka rage. Sai Allah Ya yi wahayi ga Annabi Shaiya cewa ya je wurin sarki Hizqil ya ce masa: «Ka aika wani Annabi mai ƙarfi, domin Zan sanya wa waɗannan mutane a zukatansu su sallami Bani Isra’ila tare da shi.» Sarkin ya ce masa: «Wane ne kake gani ya dace?

A cikin mulkina akwai annabawa biyar.» Ya ce: «Yunusa mai ƙarfi ne kuma amintacce.» Sarkin ya kira Yunusa ya umurce shi da fita. Yunusa ya ce masa: «Shin Allah Ya umarce ka da ka fitar da ni?» Ya ce: «A’a.» Ya ce: «Shin Ya ambaci sunana gare ka?»

Ya ce: «A’a.» Yunusa ya ce: «To, akwai wasu annabawa masu ƙarfi a nan.» Suka matsa masa, sai ya fita daga cikinsu yana fushi da Annabin, da sarkin, da mutanensa. Ya zo gabar Tekun Rum ya hau jirgi. ‘Urwa bn Zubair, Sa‘id bn Jubayr da wasu da yawa sun ce: Ya bar mutanensa yana fushi da Ubangijinsa, domin Allah Ya kawar da azaba daga mutanensa bayan ya yi musu alkawarin cewa za ta sauka.

Bai so ya kasance a cikin mutanen da suka ga ya saba wa alkawarinsa, kuma ya ji kunya a gabansu. Bai san dalilin da ya sa aka kawar da azabar ba. Fushinsa ya kasance saboda ƙin ganin an bayyana kamar ya saba wa alkawarin da ya yi, a ce shi maƙaryaci ne; ba don ya ƙi hukuncin Allah ba. A wasu riwayoyi an ce al’adar mutanensa ita ce su kashe wanda suka tabbatar ya yi musu ƙarya.

Ya ji tsoron su kashe shi saboda azabar ba ta zo musu a lokacin da aka yi musu alkawari ba. Saboda haka ya yi fushi. Kalmar «mugāḍaba» a nan tana kama da kalmomin da suke nuna wani aiki da mutum ɗaya yake yi, kamar tafiya ko ɗaukar fansa. Saboda haka ma’anar «yana cikin fushi» ita ce: yana fushi.

Al-Hasan ya ce: Fushinsa da Ubangijinsa ya samo asali ne daga umarnin da Ya ba shi na tafiya zuwa ga mutanensa domin ya yi musu gargaɗi game da azabarSa, ya kuma kira su zuwa gare Shi. Sai ya roƙi Ubangijinsa Ya ba shi lokaci domin ya shirya tafiya zuwa gare su. Aka ce masa: «Al’amarin ya fi haka sauri.» Ya roƙi a jira har ya ɗauki takalmin da zai sa, amma ba a ba shi lokaci ba; shi kuwa yana da halin saurin fushi.

Ibn Abbas ya ce: Jibrilu ya zo wurin Yunusa ya ce: «Tafi zuwa ga mutanen Nineba ka yi musu gargaɗi.» Ya ce: «Bari in nemi dabba.» Aka ce masa: «Al’amarin ya fi haka sauri.» Sai ya yi fushi ya tafi jirgin ruwa. Wahb bn Munabbih ya ce: Yunusa bn Matta bawan kirki ne, amma yana da halin saurin fushi.

Da aka ɗora masa nauyin annabci, nauyin ya yi masa yawa, kamar yadda nauyi mai nauyi ke karya raƙumi mai ƙarfin gaske. Sai ya yar da nauyin daga hannunsa ya gudu daga gare shi. Saboda haka Allah Ya cire shi daga cikin manzannin ma’abota ƙuduri, sannan Ya ce wa AnnabinSa: «Saboda haka ka yi haƙuri kamar yadda manzanni ma’abota ƙuduri suka yi haƙuri» (Al-Ahqaf 46:35), kuma Ya ce: «Kada ka kasance kamar ma’abocin kifi» (Al-Qalam 68:48). Faɗin Allah Maɗaukaki: «Sai ya yi zaton cewa ba za Mu ƙaddara masa ba.»

Mujahid, Qatada, Ad-Dahhak da Al-Kalbi sun ce: wato, ya yi zaton ba za Mu yanke hukuncin azaba a kansa ba. An ruwaito haka daga Ibn Abbas ta hanyar Al-‘Awfi. Ana cewa Allah Ya «qaddara» abu da «qadara» shi, duka suna da ma’ana ɗaya. Daga ciki akwai faɗinSa: «Mun ƙaddara mutuwa a tsakaninku» (Al-Waqi‘a 56:60), bisa ga karatun wanda ya karanta da sauƙaƙe lafazin.

Wannan fassarar tana samun goyon baya daga karatun ‘Umar bn Abdul-Aziz da Az-Zuhri: «fazan na lan nuqaddira ‘alayhi», da lafazin da aka tsananta. ‘Ata da malamai da yawa sun ce ma’anar ita ce: ya yi zaton ba za Mu ƙuntata masa ɗaurin ba, kamar a cikin faɗin Allah: «Allah yana yalwata arziki ga wanda Ya so, kuma yana ƙuntatawa» (Ar-Ra‘d 13:26), wato yana ƙuntatawa. Ibn Zaid ya ce: Kalmar tambaya ce; ma’anar ita ce, «Shin ya yi zaton Ubangijinsa ba zai iya rinjayarsa ba?» Ya‘qub kuma ya karanta ta a sigar da ba a ambaci wanda ya aikata ba, da sauƙaƙe lafazin.

An ruwaito daga Al-Hasan cewa: Ya iske shi cewa, lokacin da Yunusa ya aikata zunubin, ya tafi yana fushi da Ubangijinsa. Shaidan ya sa shi ya yi kuskure, har ya yi zaton ba za Mu ƙaddara masa ba. Yana da ayyukan alheri da ibada tun da farko, saboda haka Allah bai yarda ya bar shi hannun shaidan ba; sai Ya jefa shi cikin cikin kifin, inda ya zauna kwana arba’in, dare da yini. ‘Ata ya ce: kwana bakwai.

An kuma ce kifin ya yi tafiyar shekara dubu shida da shi. An kuma ce ya kai shi zurfin ƙasan duniya ta bakwai. Yunusa ya tuba ga Ubangijinsa a cikin cikin kifin, ya koma ga kansa, ya ce: «Babu abin bautawa da gaskiya sai Kai. Tsarki ya tabbata a gare Ka.

Lalle ne, ni na kasance daga azzalumai», a lokacin da na saɓa maka. Kuma duk abin da na aikata, ba zan bauta wa kowa ba sai Kai. Sai Allah, saboda rahamarSa, Ya fitar da shi daga cikin kifin. Fassarar da aka ambata a baya ce ta fi dacewa da matsayin annabawa: ya tafi yana fushi da mutanensa ko sarkin.

«Sai ya kira a cikin duffai»—wato duhun dare, duhun teku da duhun cikin kifin—ya ce: «Babu abin bautawa da gaskiya sai Kai. Tsarki ya tabbata a gare Ka. Lalle ne, ni na kasance daga azzalumai.» An ruwaito daga Abu Huraira, yana danganta shi ga Annabi (صلى الله عليه وسلم), cewa Allah Ya yi wahayi ga kifin: «Ka ɗauke shi, amma kada ka tsaga masa nama ko ka karya masa ƙashi.»

Kifin ya ɗauke shi zuwa mazauninsa a cikin teku. Da ya kai shi ƙasan teku, Yunusa ya ji wani sauti, sai ya tambayi kansa: «Menene wannan?» Allah Ya yi wahayi gare shi cewa wannan tasbihin dabbobin teku ne. Sai ya yi tasbihi alhali yana cikin cikin kifin.

Mala’iku suka ji tasbihinsa suka ce: «Ya Ubangijinmu, muna jin wani rauni, sanannen sauti daga ƙasa baƙuwa.» A wata riwaya: «Muna jin sanannen sauti daga wani wuri da ba a sani ba.» Allah Ya ce: «Wannan bawana Yunusa ne. Ya saɓa Mini, sai Na tsare shi a cikin cikin kifin.»

Suka ce: «Bawan kirki ne wanda ayyukan alheri suke hawa zuwa gare Ka daga gare shi kullum dare da rana?» Ya ce: «Na’am.» Sai suka roƙi Allah dominsa, Allah kuma Ya umarci kifin ya jefa shi a bakin teku, kamar yadda Allah Maɗaukaki Ya ce: «Sai Muka jefa shi a fili, alhali yana da rauni» (As-Saffat 37:145).