યૂનુસ અ.સ.ની તૌબા અને દુઆ

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

એટલે કે, અમારા બંદા અને રસૂલ ધુન્નૂનને—એટલે કે યૂનુસને—યાદ કરો. ધુન્નૂનનો અર્થ થાય છે માછલીવાળો, એટલે કે માછલીના માલિક. તેમનો સુંદર ઉલ્લેખ અને ઉત્તમ પ્રશંસા કરો. અલ્લાહ તઆલાએ તેમને તેમની કોમ તરફ મોકલ્યા. તેમણે લોકોને અલ્લાહ તરફ બોલાવ્યા, પરંતુ તેઓ ઈમાન ન લાવ્યા.

તેથી યૂનુસ અ. સ. એ તેમને એક નિર્ધારિત સમય પછી અઝાબ આવવાની ચેતવણી આપી. જ્યારે તેમણે અઝાબને પોતાની આંખે જોઈ લીધો, ત્યારે તેઓ અલ્લાહ તરફ આજીજી કરવા લાગ્યા, પોકારી ઊઠ્યા અને તૌબા કરી. તેથી અલ્લાહે તેમની પાસેથી અઝાબ દૂર કરી દીધો, જેમ અલ્લાહ તઆલાએ કહ્યું છે: “તો પછી એવી કોઈ વસ્તી કેમ ન થઈ કે જેણે ઈમાન લાવ્યું હોય અને તેનું ઈમાન તેને લાભ આપ્યું હોય?

યૂનુસની કોમ સિવાય; જ્યારે તેઓ ઈમાન લાવ્યા, ત્યારે અમે તેમની પાસેથી દુન્યવી જીવનમાં અપમાનજનક અઝાબ દૂર કર્યો અને તેમને એક સમય સુધી લાભ આપ્યો.” (યૂનુસ 10:98) અને કહ્યું: “અને અમે તેમને એક લાખ કે તેથી વધુ લોકો તરફ મોકલ્યા. પછી તેઓ ઈમાન લાવ્યા, તેથી અમે તેમને એક સમય સુધી લાભ આપ્યો.” (અસ-સાફ્ફાત 37:147–148) યૂનુસ અ.

સ. ના ઉપદેશને સ્વીકારી ઈમાન લાવનારી આ મહાન કોમ, તેમની સૌથી મોટી વિશેષતાઓમાંની એક છે.

પરંતુ તેઓ ગુસ્સામાં નીકળી ગયા અને પોતાના રબથી દૂર થઈ ગયા. તેમણે એક એવા ગુનાહને કારણે આવું કર્યું, જેનો ઉલ્લેખ અલ્લાહે પોતાની કિતાબમાં કર્યો નથી; અને તેના વિશે ચોક્કસ જાણવાની આપણને જરૂર પણ નથી. દેખીતી વાત એ છે કે તેમણે ઉતાવળ કરી, પોતાની કોમથી નારાજ થયા અને અલ્લાહનો આદેશ આવે તે પહેલાં તેમની વચ્ચેથી નીકળી ગયા. તેમણે વિચાર્યું કે અલ્લાહ તેમને તંગીમાં નહીં મૂકે—એટલે કે માછલીના પેટમાં તેમની હાલત મુશ્કેલ નહીં બનાવે—અથવા તેમણે વિચાર્યું કે તેઓ અલ્લાહની પકડથી છટકી જશે.

પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરેલા લોકોમાં પણ આવો વિચાર ક્ષણિક રીતે આવી શકે છે; પરંતુ તે તેમના મનમાં સ્થિર રહેતો નથી અને તેઓ તેના પર કાયમ રહેતા નથી.

પછી તેઓ કેટલાક લોકો સાથે વહાણમાં સવાર થયા. જ્યારે સૌને ડૂબી જવાનો ભય થયો, ત્યારે તેઓએ નક્કી કરવા માટે ચિઠ્ઠી નાખી કે કોને સમુદ્રમાં ફેંકવો, જેથી વહાણનો ભાર ઓછો થાય. ચિઠ્ઠી યૂનુસ અ. સ. ના નામે નીકળી. માછલીએ તેમને ગળી લીધા અને સમુદ્રના અંધકારોમાં લઈ ગઈ.

એ અંધકારોમાં તેમણે પોકાર્યું: “તારા સિવાય કોઈ ઈલાહ નથી; તું પવિત્ર છે; નિઃશંક હું જ અત્યાચાર કરનારાઓમાંનો હતો.” તેમણે અલ્લાહની સંપૂર્ણ ઈલાહિય્યતનો સ્વીકાર કર્યો, તેને દરેક ખામી, દોષ અને આપત્તિથી પવિત્ર ઠરાવ્યો, અને પોતાની જાતના અન્યાય તથા અપરાધનો એકરાર કર્યો. અઝાબ તેમની પાસે આવ્યો હતો; અલ્લાહના આ શબ્દો પણ એ જ દર્શાવે છે: “જ્યારે તે વહાણ તરફ ભાગી ગયો” (અલ-અનબિયા 21:87) અને “જ્યારે તે નિંદનીય કાર્ય કરનાર હતો” (અસ-સાફ્ફાત 37:142). એટલે કે, તે એવું કાર્ય કરનાર હતો જેના કારણે તેની નિંદા થવી યોગ્ય હતી.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

આ ઘટના અહીં, સૂરા “અસ-સાફ્ફાત”માં અને સૂરા “નૂન”માં પણ વર્ણવવામાં આવી છે. યૂનુસ બિન મત્તા અ. સ. ને અલ્લાહે નીનવા નામની વસ્તીના લોકો તરફ મોકલ્યા હતા. આ વસ્તી મૌસિલના પ્રદેશમાં આવેલી હતી. તેમણે લોકોને અલ્લાહ તરફ બોલાવ્યા, પરંતુ લોકોએ તેમનો ઇનકાર કર્યો અને પોતાના કુફ્ર પર અડગ રહ્યા.

તેથી તેઓ ગુસ્સામાં તેમની વચ્ચેથી નીકળી ગયા અને તેમને ત્રણ દિવસ પછી અઝાબ આવવાની ચેતવણી આપી.

જ્યારે તેમની વાત સાચી ઠરતી દેખાઈ અને લોકોને ખાતરી થઈ કે નબી જૂઠું બોલતા નથી, ત્યારે તેઓ પોતાનાં બાળકો, ઊંટો અને પશુઓ સાથે રણપ્રદેશમાં નીકળી ગયા. તેમણે માતાઓને તેમનાં બચ્ચાંથી અલગ કર્યા. પછી તેઓએ અલ્લાહ સમક્ષ આજીજી કરી અને ઊંચા અવાજે પોકાર્યા. ઊંટો અને તેમનાં બચ્ચાં બાંભરવા લાગ્યાં, ગાયો અને તેમનાં વાછરડાં ભાંભરવા લાગ્યાં, અને ઘેટાં તથા તેમનાં બચ્ચાં મેકાં કરવા લાગ્યાં.

અલ્લાહે તેમની પાસેથી અઝાબ દૂર કરી દીધો. અલ્લાહ તઆલાએ કહ્યું છે: “તો પછી એવી કોઈ વસ્તી કેમ ન થઈ કે જેણે ઈમાન લાવ્યું હોય અને તેનું ઈમાન તેને લાભ આપ્યું હોય? યૂનુસની કોમ સિવાય; જ્યારે તેઓ ઈમાન લાવ્યા, ત્યારે અમે તેમની પાસેથી દુન્યવી જીવનમાં અપમાનજનક અઝાબ દૂર કર્યો અને તેમને એક સમય સુધી લાભ આપ્યો.” (યૂનુસ 10:98)

યૂનુસ અ. સ. તો ત્યાંથી નીકળી ગયા અને એક સમૂહ સાથે વહાણમાં સવાર થયા. વહાણ સમુદ્રમાં આગળ વધ્યું અને તેમને ડૂબી જવાનો ભય થયો. તેથી તેમણે નક્કી કરવા ચિઠ્ઠી નાખી કે પોતાનામાંથી કોને સમુદ્રમાં ફેંકવો, જેથી ભાર હળવો થાય. ચિઠ્ઠી યૂનુસ અ.

સ. ના નામે નીકળી. લોકોએ તેમને ફેંકવાની ના પાડી. પછી ફરી ચિઠ્ઠી નાખી, તો ફરી તેમના નામે નીકળી; છતાં તેઓએ ના પાડી. ત્રીજી વાર ચિઠ્ઠી નાખી, તો ફરી તેમના નામે જ નીકળી. અલ્લાહ તઆલાએ કહ્યું છે: “પછી તેણે ચિઠ્ઠી નાખી અને પરાજિતોમાંનો થઈ ગયો.”

(અસ-સાફ્ફાત 37:141) એટલે કે ચિઠ્ઠી તેમના નામે નીકળી. યૂનુસ અ. સ. ઊભા થયા, પોતાનાં કપડાં ઉતાર્યાં અને સમુદ્રમાં ઝંપલાવ્યું.

અલ્લાહે—જેમ ઇબ્ન મસઊદે જણાવ્યું છે—લીલા સમુદ્રમાંથી એક માછલી મોકલી. તે સમુદ્રના પાણી ચીરીને આવી અને યૂનુસ અ. સ. વહાણમાંથી ઝંપલાવ્યા ત્યારે તેમને ગળી ગઈ. અલ્લાહે તે માછલીને વહી કરી: “તેમનું માંસ ન ખાજે અને તેમનું હાડકું ન તોડજે; યૂનુસ તારો ખોરાક નથી. તારું પેટ તેમના માટે કેદખાનું છે.”

“અને ધુન્નૂન” (અલ-અનબિયા 21:87) એટલે માછલી; આ નામથી તેનો સંબંધ દર્શાવવો યોગ્ય છે. “જ્યારે તે ગુસ્સામાં નીકળી ગયો” વિશે દહ્હાકે કહ્યું: “તે પોતાની કોમ પર ગુસ્સે હતો.”

“અને તેણે વિચાર્યું કે અમે તેના પર તંગી નહીં કરીએ” (અલ-અનબિયા 21:87), એટલે કે માછલીના પેટમાં તેના પર તંગી નહીં કરીએ. આ અર્થ ઇબ્ન અબ્બાસ, મુજાહિદ, દહ્હાક અને બીજા લોકોથી વર્ણવાયો છે. ઇબ્ન જરીરે પણ આ અર્થ પસંદ કર્યો છે અને અલ્લાહના આ વચનથી દલીલ કરી છે: “અને જેની રોજી તેના માટે તંગ કરવામાં આવી હોય, તેણે અલ્લાહે તેને જે આપ્યું છે તેમાંથી ખર્ચ કરવું. અલ્લાહ કોઈ જીવ પર તેની આપેલી ક્ષમતા કરતાં વધુ ભાર મૂકતો નથી.

અલ્લાહ તંગી પછી સરળતા પેદા કરશે.” (અત-તલાક 65:7) અતિય્યાહ અલ-ઔફીએ કહ્યું કે “અમે તેના પર તંગી નહીં કરીએ”નો અર્થ છે: “અમે તેના માટે નિર્ણય નહીં કરીએ”; જાણે તેમણે આ શબ્દને ‘તકદીર’ના અર્થમાં લીધો હોય. અરબો “કદર” અને “કદ્દર” બંને શબ્દો એક જ અર્થમાં વાપરે છે. કવિએ કહ્યું છે: “તે પસાર થઈ ગયેલા સમયને પાછો લાવનાર કોઈ નથી; તું બરકતવાળો છે—તું જે નક્કી કરે તે થાય; હુકમ તારો જ છે.”

આ જ અર્થ અલ્લાહના આ વચનમાં છે: “પછી બંને પાણી એક નક્કી કરેલા હુકમ પ્રમાણે મળ્યાં.” (અલ-કમર 54:12) એટલે કે, નક્કી કરેલા હુકમ પ્રમાણે.

“પછી તેણે અંધકારોમાં પોકાર્યું: ‘તારા સિવાય કોઈ ઈલાહ નથી; તું પવિત્ર છે; નિઃશંક હું જ અત્યાચાર કરનારાઓમાંનો હતો.’” (અલ-અનબિયા 21:87) ઇબ્ન મસઊદે કહ્યું: તે માછલીના પેટનો અંધકાર, સમુદ્રનો અંધકાર અને રાતનો અંધકાર હતો. આવું જ ઇબ્ન અબ્બાસ, અમ્ર બિન મૈમૂન, સઈદ બિન જુબૈર, મુહમ્મદ બિન કઅબ, દહ્હાક, હસન અને કતાદાથી પણ વર્ણવાયું છે. સાલિમ બિન અબી અલ-જઅદે કહ્યું: એક માછલીના પેટમાં બીજી માછલીનો અંધકાર અને તેની ઉપર સમુદ્રનો અંધકાર.

ઇબ્ન મસઊદ, ઇબ્ન અબ્બાસ અને બીજા લોકોએ કહ્યું: માછલી યૂનુસ અ. સ. ને સમુદ્રોમાં લઈ ગઈ, પાણીને ચીરતી ચીરતી સમુદ્રના તળિયે પહોંચી. યૂનુસ અ. સ. એ ત્યાં કાંકરાઓનો તસ્બીહ સાંભળ્યો; ત્યારે અને ત્યાં તેમણે કહ્યું: “તારા સિવાય કોઈ ઈલાહ નથી; તું પવિત્ર છે.”

ઔફે કહ્યું: જ્યારે યૂનુસ માછલીના પેટમાં પહોંચ્યા, ત્યારે તેમને લાગ્યું કે તેઓ મૃત્યુ પામ્યા છે. પછી તેમણે પોતાના પગ હલાવ્યા; જ્યારે પગ હલ્યા, ત્યારે તે જ જગ્યાએ સજદામાં પડી ગયા અને પોકાર્યા: “હે મારા રબ! મેં એવી જગ્યાએ તારા માટે મસ્જિદ બનાવી છે જ્યાં કોઈએ મસ્જિદ બનાવી નથી.” સઈદ બિન અબી અલ-હસન અલ-બસરીએ કહ્યું કે તેઓ માછલીના પેટમાં ચાલીસ દિવસ રહ્યા. આ બંને અહેવાલો ઇબ્ન જુબૈરે વર્ણવ્યા છે.

મુહમ્મદ બિન ઇસ્હાક બિન યસારએ, એક વ્યક્તિ પાસેથી, ઉમ્મ સલમાના મુક્ત કરેલા દાસ અબ્દુલ્લાહ બિન રાફિ પાસેથી વર્ણવ્યું કે તેમણે અબૂ હુરૈરાને કહેતા સાંભળ્યા: અલ્લાહના રસૂલ ﷺએ કહ્યું: “જ્યારે અલ્લાહે યૂનુસને માછલીના પેટમાં રોકી રાખવાનું ઇચ્છ્યું, ત્યારે તેણે માછલીને વહી કરી: ‘તેમને પકડી લે, પરંતુ તેમનું માંસ ખંજવાળતી નહીં અને તેમનું હાડકું તોડતી નહીં.’ જ્યારે માછલી તેમને સમુદ્રના તળિયા સુધી લઈ ગઈ, ત્યારે યૂનુસે એક અવાજ સાંભળ્યો. તેમણે મનમાં કહ્યું: ‘આ શું છે?’ માછલીના પેટમાં જ અલ્લાહે તેમને વહી કરી: ‘આ સમુદ્રનાં પ્રાણીઓનો તસ્બીહ છે.’

તેથી યૂનુસે માછલીના પેટમાં તસ્બીહ કર્યો. ફરિશ્તાઓએ તેમનો તસ્બીહ સાંભળ્યો અને કહ્યું: ‘હે અમારા રબ! અમે અજાણી ભૂમિમાંથી એક નબળો અવાજ સાંભળીએ છીએ.’ અલ્લાહે કહ્યું: ‘શું તમે તેને ઓળખતા નથી?’ તેમણે કહ્યું: ‘હે અમારા રબ, ના. તે કોણ છે?’

અલ્લાહે કહ્યું: ‘મારો બંદો યૂનુસ.’ તેમણે કહ્યું: ‘એ જ તારો બંદો યૂનુસ, જેના તરફથી દરરોજ અને દરરાતે સદ્કર્મો ઉપર ચઢાવવામાં આવતાં હતાં?’ અલ્લાહે કહ્યું: ‘હા.’ તેમણે કહ્યું: ‘ત્યારે તેઓએ તેમના માટે ભલામણ કરી. પછી અલ્લાહે માછલીને આદેશ આપ્યો અને તેણે તેમને કિનારે ફેંકી દીધા, જેમ અલ્લાહે કહ્યું છે: ‘અને તેને અમે ખુલ્લા મેદાનમાં ફેંકી દીધો, જ્યારે તે બીમાર હતો.’

(અસ-સાફ્ફાત 37:145)” ઇબ્ન જરીરે આ હદીસ વર્ણવી છે. અલ-બઝ્ઝારે પણ પોતાની મુસ્નદમાં મુહમ્મદ બિન ઇસ્હાકના માર્ગે અબ્દુલ્લાહ બિન રાફિથી અબૂ હુરૈરા સુધી આ જ પ્રકારની રિવાયત નોંધેલી છે. પછી તેમણે કહ્યું: આ સનદના આ માર્ગ સિવાય અમે તેને નબી ﷺથી વર્ણવાયેલી જાણતા નથી.

ઇબ્ન અબ્દુલ-હક્કે શૂબા પાસેથી, તેમણે અમ્ર બિન મુર્રા પાસેથી અને તેમણે અબ્દુલ્લાહ બિન સલમાથી વર્ણવ્યું કે અલી રઝિ. એ નબી ﷺથી રિવાયત કરી: “કોઈ બંદાએ એવું કહેવું યોગ્ય નથી: ‘હું યૂનુસ બિન મત્તાથી શ્રેષ્ઠ છું’; તેમણે અંધકારોમાં અલ્લાહનો તસ્બીહ કર્યો હતો.” આ હદીસ આ વધારાના શબ્દો વિના પણ ઇબ્ન અબ્બાસ, ઇબ્ન મસઊદ અને અબ્દુલ્લાહ બિન જઅફરથી વર્ણવાઈ છે. તેમની સનદો સૂરા “નૂન”માં આવશે.

ઇબ્ન અબી હાતિમે કહ્યું: અમને અબૂ અબ્દુલ્લાહ અહમદ બિન અબ્દુર-રહમાન—ઇબ્ન વહબના ભત્રીજા—એ વર્ણવ્યું; તેમણે કહ્યું: મારા કાકાએ મને કહ્યું; અબૂ સખ્રે મને કહ્યું કે યઝીદ અર-રક્કાશીએ તેમને કહ્યું: મેં અનસ બિન માલિકને કહેતા સાંભળ્યા—અને મને લાગે છે કે અનસ આ હદીસને નબી ﷺ સુધી પહોંચાડે છે—કે યૂનુસ નબી અ. સ. એ જ્યારે માછલીના પેટમાં આ શબ્દો દ્વારા દુઆ કરવાનું વિચાર્યું, ત્યારે કહ્યું: “હે અલ્લાહ! તારા સિવાય કોઈ ઈલાહ નથી; તું પવિત્ર છે; નિઃશંક હું જ અત્યાચાર કરનારાઓમાંનો હતો.”

આ દુઆ અર્શની આસપાસ પહોંચી. ફરિશ્તાઓએ કહ્યું: “હે અમારા રબ! અજાણી ભૂમિમાંથી એક નબળો, ઓળખીતો અવાજ આવી રહ્યો છે.” અલ્લાહે પૂછ્યું: “શું તમે તેને ઓળખતા નથી?” તેમણે કહ્યું: “હે અમારા રબ, ના; તે કોણ છે?” અલ્લાહે કહ્યું: “મારો બંદો યૂનુસ.”

તેમણે કહ્યું: “તારો એ બંદો યૂનુસ, જેના સ્વીકારેલા સદ્કર્મો અને કબૂલ થયેલી દુઆ દરરોજ તારી તરફ ઉઠાવવામાં આવતી હતી?” તેમણે કહ્યું: “હે અમારા રબ! સુખના સમયમાં તે જે કરતો હતો તેના કારણે શું તું તેના પર દયા કરીને તેને આ બલામાંથી મુક્ત નહીં કરે?” અલ્લાહે કહ્યું: “હા.”

પછી તેણે માછલીને આદેશ આપ્યો અને માછલીએ તેમને ખુલ્લા મેદાનમાં ફેંકી દીધા. (યૂનુસ 10:98; અસ-સાફ્ફાત 37:141, 145; અત-તલાક 65:7; અલ-કમર 54:12) [રિવાયતમાં અજાણી ભૂમિનો ઉલ્લેખ છે.]

અલ-બગવીની તફસીર

અલ્લાહ તઆલાના વચન “અને ધુન્નૂન”નો અર્થ છે: માછલીવાળા યૂનુસ બિન મત્તાને યાદ કરો.

“જ્યારે તે ગુસ્સામાં નીકળી ગયો”ના અર્થ વિશે વિદ્વાનોમાં મતભેદ છે. દહ્હાકે કહ્યું: તે પોતાની કોમ પર ગુસ્સે થઈને નીકળ્યા હતા. ઇબ્ન અબ્બાસથી અલ-ઔફી અને બીજા રાવીઓએ પણ આવું જ વર્ણવ્યું છે. તેમણે કહ્યું: યૂનુસ અને તેમની કોમ પેલેસ્ટાઇનમાં રહેતા હતા.

એક રાજાએ તેમના પર ચઢાઈ કરી અને ઇઝરાયેલની બાર જાતિઓમાંથી સાડા નવ જાતિઓને કેદ કરી લીધી; બાકી દોઢ જાતિ રહી. અલ્લાહે નબી શઈયાને વહી કરી કે હિઝકીલ રાજા પાસે જાઓ અને તેને કહો કે તે એક શક્તિશાળી નબીને મોકલે, કારણ કે હું તે લોકોના દિલમાં એવું મૂકીશ કે તેઓ તેમની સાથે બની ઇસરાઈલને પાછા મોકલશે. રાજાએ પૂછ્યું: “તમે કોને યોગ્ય માનો છો?” તેના રાજ્યમાં પાંચ નબીઓ હતા.

શઈયાએ કહ્યું: “યૂનુસ શક્તિશાળી અને વિશ્વાસુ છે.” રાજાએ યૂનુસને બોલાવીને જવા આદેશ આપ્યો. યૂનુસે પૂછ્યું: “શું અલ્લાહે તમને મને મોકલવાનો આદેશ આપ્યો છે?” રાજાએ કહ્યું: “ના.” યૂનુસે પૂછ્યું: “શું તેણે તમારે સમક્ષ મારું નામ લીધું છે?”

રાજાએ કહ્યું: “ના.” યૂનુસે કહ્યું: “તો અહીં બીજા શક્તિશાળી નબીઓ પણ છે.” તેઓએ તેમના પર આગ્રહ કર્યો, તેથી તેઓ નબી, રાજા અને પોતાની કોમથી ગુસ્સે થઈને તેમની વચ્ચેથી નીકળી ગયા અને રોમના સમુદ્ર તરફ જઈને તેમાં વહાણમાં સવાર થયા.

ઉર્વા બિન ઝુબૈર, સઈદ બિન જુબૈર અને બીજા ઘણા વિદ્વાનોએ કહ્યું: અલ્લાહે તેમની કોમ પરથી અઝાબ દૂર કર્યો, ત્યાર પછી તેઓ પોતાની કોમને છોડીને ગુસ્સામાં નીકળી ગયા. તેમણે તેમને અઝાબ આવવાની ચેતવણી આપી હતી, અને અઝાબ દૂર થયા પછી તેઓ એવા લોકોમાં રહેવું પસંદ કરતા નહોતા જેમની સામે તેમની અગાઉની ચેતવણી ખોટી સાબિત થઈ હોય. તેમને એ કારણની જાણ નહોતી કે જેના કારણે અઝાબ દૂર કરવામાં આવ્યો હતો. તેમની નારાજગી એ ભયથી હતી કે તેમની ચેતવણી પૂરી ન પડતાં લોકો તેમને જૂઠા કહેશે, અને તેમને પોતાની કોમ સામે શરમ આવી.

આ અલ્લાહના હુકમથી નારાજગી નહોતી. અમુક અહેવાલોમાં છે કે તેમની કોમની રીત એવી હતી કે જેના જૂઠા હોવાનો અનુભવ થાય તેને તેઓ મારી નાખતા. તેથી, નક્કી સમયે અઝાબ ન આવતાં તેઓએ યૂનુસ અ. સ. ને મારી નાખશે એવો તેમને ભય થયો. આ કારણે તેઓ ગુસ્સે થયા.

અહીં “મુગાદિબન” એવો શબ્દ છે જે એક જ વ્યક્તિ તરફથી થતી ક્રિયા માટે પણ વપરાય છે, જેમ કે “મુસાફરત” અને “મુઆકબત”; તેથી “મુગાદિબન”નો અર્થ “ગુસ્સે થઈને” થાય છે.

હસને કહ્યું: તેમના રબ તેમના પર એટલા માટે નારાજ થયા કે તેમણે યૂનુસને તેમની કોમ તરફ જવા, તેમને અલ્લાહની સખ્ત સજાથી ચેતવવા અને અલ્લાહ તરફ બોલાવવા આદેશ આપ્યો હતો. યૂનુસે અલ્લાહને વિનંતી કરી કે તેમને ત્યાં જવા માટે તૈયારી કરવાનો સમય આપે. તેમને કહેવામાં આવ્યું કે આદેશ એટલો તાત્કાલિક છે કે ચંપલ પહેરવા જેટલો પણ સમય આપવામાં આવ્યો નહીં. તેઓ સ્વભાવથી ઉતાવળા અને સંકુચિત સ્વભાવના હતા.

ઇબ્ન અબ્બાસથી વર્ણવાયું છે કે જિબ્રઈલ યૂનુસ પાસે આવ્યા અને કહ્યું: “નીનવાના લોકો પાસે જાઓ અને તેમને ચેતવો.” તેમણે કહ્યું: “મારે સવારી શોધવા દો.” જવાબ મળ્યો: “આદેશ વધારે તાત્કાલિક છે.” તેઓ ગુસ્સે થયા અને વહાણ તરફ નીકળી ગયા.

વહબ બિન મુનબ્બિહે કહ્યું: યૂનુસ બિન મત્તા સદાચારી બંદા હતા, પરંતુ તેમનો સ્વભાવ સંકુચિત હતો. જ્યારે નુબુવ્વતનો ભારે બોજ તેમના પર મૂકાયો, ત્યારે તેઓ તેના ભાર નીચે એવી રીતે નમી ગયા જેમ ભારે બોજા નીચે નબળો ઊંટ નમી જાય. તેમણે એ બોજો ફેંકી દીધો અને તેનાથી ભાગી ગયા. આ કારણે અલ્લાહે તેમને “ઉલુલ-અઝ્મ” રસૂલોમાંથી ગણ્યા નહીં.

અલ્લાહે પોતાના નબી ﷺને કહ્યું: “તો તમે ધીરજ રાખો, જેમ મજબૂત નિશ્ચયવાળા રસૂલોએ ધીરજ રાખી.” (અલ-અહકાફ 46:35) અને કહ્યું: “અને માછલીવાળા જેવો ન થશો.” (અલ-કલમ 68:48)

અલ્લાહ તઆલાના વચન “અને તેણે વિચાર્યું કે અમે તેના પર તંગી નહીં કરીએ”નો અર્થ છે: તેણે વિચાર્યું કે અમે તેને સજા નહીં આપીએ. મુજાહિદ, કતાદા, દહ્હાક અને કલ્બીએ આ અર્થ કહ્યો છે; અલ-ઔફીની રિવાયત ઇબ્ન અબ્બાસથી પણ આ જ અર્થ આપે છે. અરબીમાં “કદર અલ્લાહુશ-શયઅ તકદીરન” અને “કદ્દર” બંનેનો અર્થ એક જ છે. તેનો દાખલો અલ્લાહનું વચન છે: “અમે તમારી વચ્ચે મૃત્યુ નક્કી કર્યું છે.”

(અલ-વાકિઆ 56:60) આ આયતમાં હળવા ઉચ્ચાર સાથે વાંચનારની કિરાઅત પણ આ અર્થનો પુરાવો છે. ઉમર બિન અબ્દુલ અઝીઝ અને અઝ-ઝુહરીએ “ફઝન્ન અલ્લા નકદિરા અલૈહિ”ને શદ્દા સાથે વાંચ્યું છે.

અતા અને ઘણા વિદ્વાનોએ કહ્યું કે તેનો અર્થ છે: તેણે વિચાર્યું કે અમે તેના માટે કેદની સ્થિતિ તંગ નહીં કરીએ. આ અલ્લાહના આ વચન પરથી છે: “અલ્લાહ જેને ઇચ્છે તેની રોજી વિશાળ કરે છે અને જેને ઇચ્છે તેની તંગ કરે છે.” (અર-રઅદ 13:26) ઇબ્ન ઝૈદે કહ્યું: આ પ્રશ્નાર્થના અર્થમાં છે—શું તેણે વિચાર્યું કે તેનો રબ તેને કાબૂમાં રાખવામાં અસમર્થ રહેશે? યાકૂબે તેને કર્મવાચ્ય રૂપમાં, હળવા ઉચ્ચાર સાથે વાંચ્યું છે.

હસનથી વર્ણવાયું છે કે યૂનુસને ગુનાહ થયો ત્યારે તેઓ પોતાના રબથી ગુસ્સે થઈને નીકળી ગયા. શૈતાને તેમને લપસાવ્યા, તેથી તેમણે વિચાર્યું કે અલ્લાહ તેમની પર તંગી નહીં કરે. તેમની પાસે અગાઉનાં સદ્કર્મો અને ઇબાદત હતાં; અલ્લાહે તેમને શૈતાનના હવાલે ન કર્યા, પરંતુ માછલીના પેટમાં નાખ્યા. તેઓ ત્યાં ચાળીસ દિવસ અને રાત રહ્યા.

અતા મુજબ સાત દિવસ રહ્યા. એવું પણ કહેવાયું છે કે માછલી તેમને છ હજાર વર્ષ જેટલું અંતર લઈ ગઈ; અને એવું પણ કહેવાયું છે કે તે તેમને પૃથ્વીના સાતમા તળિયાની સીમા સુધી લઈ ગઈ. માછલીના પેટમાં તેમણે અલ્લાહ સમક્ષ તૌબા કરી, પોતાની ભૂલનો વિચાર કર્યો અને કહ્યું: “તારા સિવાય કોઈ ઈલાહ નથી; તું પવિત્ર છે; નિઃશંક હું જ અત્યાચાર કરનારાઓમાંનો હતો”—જ્યારે મેં તારી આજ્ઞાનો ભંગ કર્યો. મેં જે કંઈ કર્યું, ત્યાર પછી હું તારા સિવાય બીજા કોઈની ઇબાદત નહીં કરું. અલ્લાહે પોતાની રહેમતથી તેમને માછલીના પેટમાંથી બહાર કાઢ્યા.

નબીઓની સ્થિતિને અનુરૂપ અગાઉના અર્થો વધારે યોગ્ય છે: તેઓ પોતાની કોમથી અથવા રાજાથી નારાજ થઈને નીકળ્યા હતા. “પછી તેણે અંધકારોમાં પોકાર્યું” એટલે રાતનો અંધકાર, સમુદ્રનો અંધકાર અને માછલીના પેટનો અંધકાર. “તારા સિવાય કોઈ ઈલાહ નથી; તું પવિત્ર છે; નિઃશંક હું જ અત્યાચાર કરનારાઓમાંનો હતો.”

અબૂ હુરૈરાથી નબી ﷺ સુધી પહોંચતી રિવાયતમાં છે કે અલ્લાહે માછલીને વહી કરી: “તેને પકડી લે, પણ તેનું માંસ ખંજવાળતી નહીં અને તેનું હાડકું તોડતી નહીં.” માછલીએ તેમને પકડી લીધા અને સમુદ્રમાં પોતાના નિવાસસ્થાન તરફ લઈ ગઈ. જ્યારે તે સમુદ્રના તળિયે પહોંચી, ત્યારે યૂનુસે એક અવાજ સાંભળ્યો અને મનમાં કહ્યું: “આ શું છે?” અલ્લાહે માછલીના પેટમાં તેમને વહી કરી: “આ સમુદ્રનાં પ્રાણીઓનો તસ્બીહ છે.”

યૂનુસે પણ માછલીના પેટમાં તસ્બીહ કર્યો. ફરિશ્તાઓએ તેમનો તસ્બીહ સાંભળ્યો અને કહ્યું: “હે અમારા રબ! અમે અજાણી ભૂમિમાંથી એક નબળો અવાજ સાંભળીએ છીએ.” બીજી રિવાયતમાં છે: “અજાણ્યા સ્થળેથી ઓળખીતો અવાજ.” અલ્લાહે કહ્યું: “તે મારો બંદો યૂનુસ છે.

તેણે મારી આજ્ઞાનો ભંગ કર્યો, તેથી મેં તેને સમુદ્રમાં માછલીના પેટમાં કેદ કર્યો છે.” ફરિશ્તાઓએ કહ્યું: “શું તે જ સદાચારી બંદો છે, જેના સદ્કર્મો દરરોજ અને દરરાતે તારી પાસે ચઢાવવામાં આવતાં હતાં?” અલ્લાહે કહ્યું: “હા.” તેથી તેમણે યૂનુસ માટે ભલામણ કરી.

પછી અલ્લાહે માછલીને આદેશ આપ્યો અને તેણે તેમને કિનારે ફેંકી દીધા, જેમ અલ્લાહ તઆલાએ કહ્યું છે: “પછી અમે તેને ખુલ્લા મેદાનમાં ફેંકી દીધો, જ્યારે તે બીમાર હતો.” (અસ-સાફ્ફાત 37:145)