Қиындықта айтылатын тәухид дұғасы

Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі

Яғни, «Зун-Нун» — «Нунның иесі», яғни киттің иесі болған құлымыз әрі елшіміз Юнус туралы жақсы еске алып, көркем мақтау айт. Аса жоғары Аллаһ оны өз қауымына жіберді. Ол қауымын иманға шақырды, бірақ олар иман келтірмеді. Сонда Юнус оларға белгілі бір мерзімде азап түсетінін ескертті.

Олар азапты өз көздерімен көрген кезде Аллаһқа жалбарынып, зар еңіреп, тәубе етті. Сонда Аллаһ олардан азапты қайтарды. Аллаһ Тағала былай деген: «Ендеше, иман келтіргенде имандары пайда берген елді мекен болса еді! Тек Юнустың қауымы ғана иман келтірген кезде, олардан осы дүниедегі қорлық азабын алып тастадық әрі белгілі бір мерзімге дейін оларға игілік бердік» («Юнус» сүресі, 98-аят).

Сондай-ақ: «Оны жүз мыңға немесе одан да көп адамға жібердік. Сонда олар иман келтірді. Біз де оларға белгілі бір мерзімге дейін игілік бердік» («Саффат» сүресі, 147–148-аяттар). Юнусқа ерген бұл ұлы қауым оның ең үлкен артықшылықтарының бірі болды.

Алайда ол қауымына ашуланып кетіп, Раббысынан қашқан еді. Бұл — күнәларының бірі болатын. Аллаһ оның бұл күнәсін Кітабында бізге айтпаған, әрі бізге оның нақты не болғанын білудің қажеті жоқ. Бәлкім, Юнус пайғамбардың асығыстығы, қауымына ашулануы және Аллаһ бұйырмай тұрып олардың арасынан кетуі оны Аллаһ өзін қыспаққа алмайды, яғни киттің ішінде оған тарлық жасамайды деп ойлауға әкелген шығар.

Немесе Аллаһ оны ұстай алмайды деп ойлаған болар. Бұл ой таңдаулы құлдардың басына келуі мүмкін, бірақ орнығып қалмайды әрі жалғаспайды.

Юнус кемеге адамдармен бірге мінді. Олар түгел қалса, кеменің батып кетуінен қауіптеніп, араларынан кімді теңізге тастайтынын жеребемен анықтады. Жеребе Юнусқа түсті. Сонда кит оны жұтып, теңіздердің қараңғылықтарына алып кетті.

Сол қараңғылықтардың ішінде ол: «Сенен басқа құлшылыққа лайық ешбір тәңір жоқ. Сен пәксің! Расында, мен әділетсіздік жасаушылардан болдым», — деп жалбарынды. Осылайша ол Аллаһтың құлшылыққа лайық жалғыз тәңір екендігін мойындап, Оны барлық кемшіліктен, мін мен апаттан пәктеді әрі өзіне зұлымдық жасап, күнә істегенін мойындады.

Азап оған: «Ол кемеге қашып мінген еді» және «ол өзін айыптауға лайық іс істеген еді» деген сөздерге сай келді.

Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі

Бұл оқиға осы жерде, сондай-ақ «Саффат» және «Нун» сүрелерінде де баяндалады. Юнус ибн Маттаға (оған Аллаһтың сәлемі болсын) Аллаһ оны Мосул аймағындағы Нинәуа атты елді мекеннің тұрғындарына жіберді. Ол оларды Аллаһқа шақырды, алайда олар оның шақыруын қабылдамай, күпірліктерінде қасарыса берді. Сонда Юнус олардың арасынан ашуланып кетіп, оларға үш күннен кейін азап келетінін уәде етті.

Азаптың келетіні анық болғанда әрі пайғамбардың өтірік айтпайтынын түсінгенде, олар балаларын және малдарын алып, шөлге шықты. Аналарды төлдерінен ажыратып қойды. Содан кейін Аллаһ Тағалаға жалбарынып, зар еңіреді. Түйелер мен боталары боздады, сиырлар мен бұзаулар мөңіреді, қойлар мен қозылар маңырады.

Сонда Аллаһ олардан азапты қайтарды. Аллаһ Тағала: «Ендеше, иман келтіргенде имандары пайда берген елді мекен болса еді! Тек Юнустың қауымы ғана иман келтірген кезде, олардан осы дүниедегі қорлық азабын алып тастадық әрі белгілі бір мерзімге дейін оларға игілік бердік», — деген.

Ал Юнус болса, адамдармен бірге кемеге мініп, теңізге шықты. Кеме ашық теңізге жетіп, олар суға батып кетуден қорықты. Жеңілдеу үшін араларынан бір адамды теңізге тастауға жеребе тартты. Жеребе Юнусқа түсті, бірақ олар оны тастаудан бас тартты.

Жеребені қайта тартқанда да Юнусқа түсті, олар тағы да тастаудан бас тартты. Үшінші рет тартқанда да оған түсті. Аллаһ Тағала: «Ол жеребеге қатысты және жеңілгендерден болды», — деген («Саффат» сүресі, 141-аят). Яғни жеребе оған түсті.

Юнус (оған Аллаһтың сәлемі болсын) орнынан тұрып, киімін шешті де, өзін теңізге тастады. Аллаһ, Абдуллаһ ибн Масғуд айтқандай, жасыл теңізден теңіздерді жарып өтетін кит жіберді. Юнус өзін кемеден тастаған сәтте кит келіп, оны жұтып қойды. Аллаһ сол китке: «Оның етін жеме, сүйегін сындырма.

Юнус сенің несібең емес, ішің оған түрме болсын», — деп уахи етті.

«Зун-Нун» дегені — кит. Оны осылай атап, китке телу дұрыс. «Ашуланып кеткен кезде» деген сөз туралы Даххак: «Қауымына ашуланып кеткен», — деген.

«Ол Біз оны қыспаққа алмаймыз деп ойлады» дегені, яғни киттің ішінде оны таршылыққа ұшыратпаймыз деп ойлады. Бұл мағына Ибн Аббас, Мужаһид, Даххак және басқалардан риуаят етілген. Ибн Жәрир осы түсіндірмені таңдаған әрі оған Аллаһтың: «Кімнің ризығы тарылса, Аллаһтың оған бергенінен жұмсасын. Аллаһ ешбір жанға Өзі оған бергенінен артық міндет жүктемейді.

Аллаһ қиындықтан кейін жеңілдік береді» деген сөзін дәлел еткен («Талақ» сүресі, 7-аят). Атийя әл-Ауфи «Ол Біз оны қыспаққа алмаймыз деп ойлады» дегенді: «Оны үкім етпейміз деп ойлады», — деп түсіндірген. Ол мұны «тағдыр ету» мағынасымен байланыстырды. Арабтарда «қадара» және «қаддара» сөздері бір мағынада қолданылады.

Ақын былай деген: «Өткен заманды қайтара алмайды; Сен пәксің, не белгілесең, сол болады. Билік — Сенікі». Аллаһтың: «Сонда су белгіленген іс бойынша тоғысты» («Қамар» сүресі, 12-аят) деген сөзі де осы мағынада.

«Сонда ол қараңғылықтар ішінде: “Сенен басқа тәңір жоқ. Сен пәксің! Расында, мен әділетсіздік жасаушылардан болдым”, — деп жалбарынды» деген аят туралы Ибн Масғуд: «Киттің қарнының қараңғылығы, теңіздің қараңғылығы және түннің қараңғылығы», — деген. Мұны Ибн Аббас, Амр ибн Маймун, Сағид ибн Жубайр, Мұхаммад ибн Кағб, Даххак, Хасан және Қатада да риуаят еткен.

Салим ибн Әби әл-Жағд: «Теңіздің қараңғылығында, бір киттің қарнындағы екінші киттің қараңғылығы», — деген.

Ибн Масғуд, Ибн Аббас және басқалардың айтуынша, кит Юнусты теңіздерді жарып өтіп, теңіздің түбіне дейін алып барған. Сонда Юнус тастардың теңіз түбінде Аллаһты тәсбих еткенін естіді. Сол жерде ол: «Сенен басқа тәңір жоқ. Сен пәксің!» — деді.

Ауфтың айтуынша, Юнус киттің қарнына түскенде өлдім деп ойлаған. Содан кейін аяқтарын қимылдатып көріп, қозғала алатынын сезгенде, сол жерде сәждеге жығылып: «Раббым! Сен үшін ешкім намаз оқымаған жерде өзіңе сәжде жасадым», — деп жалбарынды. Сағид ибн Әби әл-Хасан әл-Басри Юнус киттің қарнында қырық күн болған деген. Бұл екі хабарды Ибн Жубайр жеткізген.

Мұхаммад ибн Исхақ ибн Ясар өзіне бір кісінің Абдуллаһ ибн Рафиғтан — Умму Сәләманың азат еткен құлы — хабарлағанын жеткізеді. Ол Әбу Һурайраның: «Аллаһ Юнусты киттің қарнында ұстап қалуды қалағанда, китке: “Оны ал, бірақ етін жаралама, сүйегін сындырма”, — деп уахи етті. Кит оны жұтып, теңіздің түбіне дейін алып барды. Кит теңіздің түбіне жеткенде, Юнус бір дыбысты естіп: “Бұл не?” — деп ойлады.

Сонда ол киттің ішінде жатқанда, Аллаһ оған бұл теңіз жануарларының тәсбихі екенін уахи етті. Юнус киттің ішінде тәсбих айтты. Періштелер оның тәсбихін естіп: “Раббымыз! Біз бір бейтаныс жерден әлсіз дауысты естіп тұрмыз”, — деді.

Аллаһ: “Бұл — Менің күнә жасағандықтан теңіздегі киттің қарнында қамап қойған құлым Юнус”, — деді. Олар: “Ол Өзіңе күн сайын, түн сайын ізгі амал көтеріліп тұратын ізгі құл емес пе?” — деді. Аллаһ: “Иә”, — деді. Сонда олар Юнус үшін араша түсті.

Аллаһ китке оны жағаға шығарып тастауды бұйырды. Аллаһ Тағала айтқандай: “Оны ауру күйінде тақыр жерге шығардық”», — деген хадисін жеткізеді («Саффат» сүресі, 145-аят).

Бұл хадисті Ибн Жәрир риуаят еткен. Сондай-ақ әл-Бәззар да өзінің «Муснадында» Мұхаммад ибн Исхақтан, ол Абдуллаһ ибн Рафиғтан, ол Әбу Һурайрадан осыған ұқсас түрде риуаят еткен. Әл-Бәззар: «Бұл хадистің Пайғамбардан (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) осы жолдан және осы иснадпен риуаят етілгенінен басқа нұсқасын білмейміз», — деген.

Ибн Абдулхақ Шұғба арқылы, Амр ибн Муррадан, Абдуллаһ ибн Сәламадан, Әлиден (Аллаһ оған разы болсын) Пайғамбарға (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) телінген түрде мына хадисті жеткізген: «Құлдың: “Мен Юнус ибн Маттадан артықпын”, — деуі лайық емес. Ол қараңғылықтар ішінде Аллаһты тәсбих етті». Бұл хадис артық сөзсіз Ибн Аббас, Ибн Масғуд және Абдуллаһ ибн Жағфардан да риуаят етілген. Олардың иснадтары «Нун» сүресінде келеді.

Ибн Әби Хатим былай деген: «Бізге Әбу Абдуллаһ Ахмад ибн Абдуррахман, Ибн Уәһбтің жиені, хабарлады; бізге оның ағасы хабарлады; маған Әбу Сахр хабарлады: оған Язид әр-Рақаши хабарлаған. Ол Әнәс ибн Мәликтің: “Мен Әнәс бұл хадисті Пайғамбарға теліп жеткізді деп ойлаймын”, — дегенін естідім. Әнәс былай деді: “Юнус пайғамбар киттің қарнында осы сөздермен дұға етуді бастаған кезде: ‘Уа, Аллаһ! Сенен басқа тәңір жоқ.

Сен пәксің! Расында, мен әділетсіздік жасаушылардан болдым’, — деді. Бұл дұға Аршты қоршап алды. Періштелер: ‘Раббымыз! Біз бейтаныс елден әлсіз әрі таныс дауысты естіп тұрмыз’, — деді. Аллаһ: ‘Оны танымайсыңдар ма?’ — деді.

Олар: ‘Жоқ, Раббымыз. Ол кім?’ — деді. Аллаһ: ‘Ол — Менің құлым Юнус’, — деді. Олар: ‘Саған күн сайын қабыл болған игі амалдары көтеріліп, дұғасы қабыл болып тұратын құлың Юнус па?’ — деді. Сосын: ‘Раббымыз! Оның жайшылықта істеген амалдарына рақым етіп, оны қиындықтан құтқармайсың ба?’ — деді.

Аллаһ: ‘Әрине’, — деді. Содан кейін китке оны ашық жерге шығарып тастауды бұйырды”».

«Юнус» сүресі, 98-аят; «Саффат» сүресі, 141-аят; «Талақ» сүресі, 7-аят; «Қамар» сүресі, 12-аят; бөтен елден; «Саффат» сүресі, 145-аят. Аллаһ: «Иә», — деді.

Әл-Бағауидің тәпсірі

Аллаһ Тағаланың «Зун-Нунды» деген сөзі, яғни киттің иесін — Юнус ибн Маттаны еске ал дегенді білдіреді.

«Ашуланып кеткен кезде» дегеннің мағынасы туралы әртүрлі пікір айтылған. Даххак: «Қауымына ашуланып кеткен», — деген. Бұл Ибн Аббастан әл-Ауфи және басқалар жеткізген риуаятта да бар. Ол былай деген: «Юнус пен оның қауымы Палестинада тұратын.

Оларға бір патша жорық жасап, тоғыз жарым рулы елді тұтқынға алды. Бір жарым ру ғана аман қалды. Сонда Аллаһ Шағия пайғамбарға уахи етіп: “Хизқил патшаға барып, оған күшті бір пайғамбар жіберсін деп айт. Мен әлгі адамдардың жүрегіне ықпал етемін, сонда олар Исраил ұрпақтарын онымен бірге жібереді”, — деді.

Патша: “Кім лайық деп ойлайсың?” — деді. Оның иелігінде бес пайғамбар бар еді. Шағия: “Юнус күшті әрі сенімді”, — деді. Патша Юнусты шақырып, жолға шығуды бұйырды. Юнус: “Мені жіберуді Аллаһ саған бұйырды ма?” — деп сұрады.

Патша: “Жоқ”, — деді. Юнус: “Мені атымен атады ма?” — деді. Патша: “Жоқ”, — деді. Юнус: “Бұл жерде менен басқа күшті пайғамбарлар бар ғой”, — деді. Олар оны қайта-қайта үгіттеп, ақыры жолға шықты. Юнус пайғамбарға, патшаға және өз қауымына ашуланып, олардың арасынан кетіп, Рум теңізіне барып, кемеге мінді».

Уруа ибн әз-Зубайр, Сағид ибн Жубайр және бір топ ғалым: «Ол қауымына Раббысына ашуланып кетті. Аллаһ қауымынан азапты алып тастаған еді, ал Юнус оларға азаптың келетінін уәде еткен болатын. Ол уәдесінің орындалмағанын көрген адамдар арасында болуды ұнатпады, олардан ұялды әрі азаптың қандай себеппен қайтарылғанын білмеді. Оның ашуы — уәдесінен қайтқан болып көрініп, өтірікші атанудан намыстанғаны еді; Аллаһтың үкіміне наразы болғандықтан емес», — деген.

Кейбір хабарларда олардың әдеті бойынша өтірік айтқаны әшкереленген адамды өлтіретіні айтылады. Юнус уәде етілген уақытта азап келмегендіктен, олар өзін өлтіріп қоя ма деп қорыққан. Сондықтан ашуланған. Мұндағы «мұғадибан» сөзі бір адамнан туындайтын өзара етіс мағынасында келген, мысалы «сапарға шығу» және «кек алу» сөздері тәрізді.

Демек, «мұғадибан» дегені — «ашулы күйде» дегенді білдіреді.

Хасан: «Ол Раббысына ашуланды, себебі Раббысы оған қауымына барып, оларды азаптан ескертіп, Өзіне шақыруды бұйырған еді. Юнус жолға жиналуға уақыт беруін Раббысынан сұрады. Оған: “Іс сен ойлағаннан да шұғыл”, — делінді. Ол аяқ киім киюге ғана уақыт сұраса да, оған мұрсат берілмеді. Оның мінезі тар еді», — деген.

Ибн Аббас былай деген: «Жәбірейіл Юнусқа келіп: “Нинәуа тұрғындарына барып, оларды ескерт”, — деді. Юнус: “Көлік дайындап алайын”, — деді. Жәбірейіл: “Іс асығыс”, — деді. Юнус ашуланып, кемеге қарай бет алды».

Уәһб ибн Мунаббиһ: «Юнус ибн Матта ізгі құл болатын, бірақ мінезі тар еді. Пайғамбарлықтың ауыр жүгі оған артылғанда, ауыр жүк көтерген әлсіз түйе бүктетіліп қалғандай, ол да оның салмағына шыдай алмай, оны қолынан тастап, қашып кетті. Сондықтан Аллаһ оны елшілердің ұлы сабыр иелерінің қатарынан шығарды. Аллаһ Өз пайғамбарына: “Ендеше, елшілер арасындағы табандылық иелері сабыр еткендей, сен де сабыр ет” («Ахқаф» сүресі, 35-аят) және “Кит иесі секілді болма” («Қалам» сүресі, 48-аят) деген», — деп айтқан.

Аллаһ Тағаланың «Ол Біз оны қыспаққа алмаймыз деп ойлады» деген сөзі: «Оны жазаламаймыз деп ойлады», — деген мағынаны білдіреді. Мужаһид, Қатада, Даххак және Кәлби осылай деген. Бұл да Ибн Аббастан әл-Ауфи жеткізген риуаятта бар. Араб тілінде «қадара» және «қаддара» сөздері бір мағынада айтылады.

Аллаһтың «Араларыңда өлімді Біз белгіледік» деген сөзі де осыған дәлел («Уақиға» сүресі, 60-аят). Жеңілдетіп оқитын кейбір қырағатта бұл аят «Біз оны жазаламаймыз деп ойлады» деп оқылғаны да осы түсіндірмені қуаттайды.

Ата мен көптеген ғалымдар «Ол Біз оны қыспаққа алмаймыз деп ойлады» дегенді: «Қамауда оны таршылыққа ұшыратпаймыз деп ойлады», — деп түсіндірген. Бұл Аллаһтың: «Аллаһ қалағанына ризықты кеңітіп, қалағанына тарылтады» деген сөзімен байланысты («Рағд» сүресі, 26-аят). Ибн Зәйд: «Бұл — сұраулы сөйлем: “Раббысын дәрменсіз етіп, Оның өзіне күші жетпейді деп ойлады ма?” дегенді білдіреді», — деген.

Яғқуб бұл сөзді белгісіз етіс формасында, жеңілдетіп оқыған.

Хасаннан: «Маған жеткен хабар бойынша, Юнус күнә істеген соң Раббысына ашуланып кетіп, шайтан оны азғырып, Аллаһ оны қыспаққа алмайды деп ойлатқан. Оның бұрыннан игі амалдары мен ғибадаты бар еді. Аллаһ оны шайтанға тастап қоймай, киттің қарнына түсірді. Ол киттің ішінде қырық күн, оның ішінде түндерімен қоса болды», — деген риуаят бар.

Ата: «Жеті күн», — деген. Тағы бір пікір бойынша, кит оны алты мың жылдық жолға алып кеткен. Басқа бір пікірде жердің жетінші қабатына дейін жеткізген делінеді. Юнус киттің ішінде Раббысына тәубе етіп, өз қатесін мойындады да: «Сенен басқа тәңір жоқ.

Сен пәксің! Мен Саған қарсы шыққаным үшін әділетсіздік жасаушылардан болдым. Қандай іс істесем де, Сенен басқаға құлшылық етпеймін», — деді. Сонда Аллаһ оған рақым етіп, киттің қарнынан шығарды. Бұрынғы түсіндірмелер пайғамбарлардың дәрежесіне лайығырақ: ол қауымына немесе патшаға ашуланып кеткен еді.

«Сонда ол қараңғылықтар ішінде жалбарынды» дегені: түннің қараңғылығы, теңіздің қараңғылығы және киттің қарнының қараңғылығы. «Сенен басқа тәңір жоқ. Сен пәксің! Расында, мен әділетсіздік жасаушылардан болдым» деген дұға туралы Әбу Һурайрадан Пайғамбарға телініп мынадай риуаят жеткізілген: «Аллаһ китке: “Оны ал, бірақ етін жаралама, сүйегін сындырма”, — деп уахи етті.

Кит оны жұтып, теңіздегі мекеніне алып кетті. Теңіздің түбіне жеткенде, Юнус бір дыбыс естіп, өз-өзіне: “Бұл не?” — деді. Сонда Аллаһ киттің ішіндегі Юнусқа бұл теңіз жануарларының тәсбихі екенін уахи етті. Юнус киттің ішінде тәсбих айтты.

Періштелер оның тәсбихін естіп: “Раббымыз! Біз бейтаныс жерде әлсіз дауыс естіп тұрмыз” — немесе басқа риуаятта: “Белгісіз орында таныс дауыс естіп тұрмыз”, — деді. Аллаһ: “Бұл — Менің күнә жасағаны үшін киттің қарнында қамаған құлым Юнус”, — деді. Олар: “Саған күн сайын, түн сайын игі амалдары көтеріліп тұратын ізгі құлың емес пе?” — деді.

Аллаһ: “Иә”, — деді. Сонда періштелер оған араша түсті. Аллаһ китке Юнусты жағаға шығарып тастауды бұйырды. Аллаһ Тағала айтқандай: “Оны ауру күйінде тақыр жерге шығарып тастадық” («Саффат» сүресі, 145-аят).