Zunnunning zulmatlardagi duosi

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

Ya’ni, bandamiz va rasulimiz Zunnunni, ya’ni Yunusni — «Zunnun» «baliq sohibi» deganidir, baliq esa kitdir — go‘zal zikr va yaxshi maqtov bilan esla. Alloh taolo uni qavmiga yubordi. U ularni da’vat qildi, ammo ular iymon keltirmadilar. Shunda Yunus ular uchun o‘zi belgilab bergan muddatda azob tushishini va’da qildi.

Ular azobni ko‘zlari bilan ko‘rgach, Allohga iltijo qilib, yolvorib nido qildilar va tavba qildilar. Alloh ulardan azobni qaytardi. Alloh taolo aytganidek: «Biror shahar iymon keltirib, iymoni unga foyda berganida edi! Faqat Yunus qavmigina iymon keltirgach, ulardan dunyo hayotidagi xor qiluvchi azobni ketkazdik va ularni bir muddatgacha rohatlantirdik» (Yunus, 98).

Yana: «Biz uni yuz ming kishiga, balki undan ham ko‘proq kishiga yubordik. Ular iymon keltirdilar, bas, Biz ularni bir muddatgacha rohatlantirdik» (Soffot, 147–148), degan. Yunusning da’vatiga iymon keltirgan bu ulkan jamoa uning eng katta fazilatlaridan biridir.

Ammo u, alayhissalom, g‘azablangan holda ketdi va ayrim gunohi sababli Robbisidan yuz o‘girdi. Alloh bu gunohni Kitobida bizga bayon qilmagan, uni aniq belgilashga ham hojat yo‘q. Zohiriga ko‘ra, u shoshqaloqligi, qavmidan g‘azablangani va Alloh unga buyurmasidan oldin ularning orasidan chiqib ketgani sababli, Alloh unga qiyinchilik qilmaydi, deb o‘yladi; ya’ni kit qornida uning holini tang qilmaydi, deb gumon qildi. Yoki Alloh taolodan qochib qutulaman, deb o‘yladi.

Mukammal bandalarda bunday gumon bir lahzaga paydo bo‘lishi mumkin, ammo u qalbda qaror topmaydi va davom etmaydi.

Yunus bir guruh odamlar bilan kemaga chiqdi. Odamlar kemada qolishsa, cho‘kib ketishdan qo‘rqib, kimni dengizga tashlashni qur’a bilan aniqladilar. Qur’a Yunusga chiqdi. Shunda kit uni yutib yubordi va dengizlarning zulmatlariga olib ketdi.

Yunus o‘sha zulmatlarda: «Sendan o‘zga iloh yo‘q. Sen barcha nuqsonlardan poksan. Albatta, men zolimlardan bo‘ldim», deb nido qildi. U Alloh taoloning ilohlikdagi kamolotini e’tirof etdi, Uni har qanday nuqson, ayb va ofatdan pokladi hamda o‘zining zulmi va gunohini tan oldi.

«U g‘azablangan holda kemaga chiqib ketganida» (Anbiyo, 87) va «u malomatga loyiq ish qilgan holda» (Soffot, 142) degan oyatlarda kelganidek, azob unga yetib keldi.

Imom Ibn Kasir tafsiri

Bu qissa bu yerda, «Soffot» surasida va «Nun» surasida zikr qilingan. Yunus ibn Matto alayhissalomni Alloh Mavsul o‘lkasidagi qishloqlardan biri bo‘lgan Ninavoga yubordi. U ularni Allohga da’vat qildi, ammo ular da’vatini qabul qilmay, kufrda davom etdilar. Yunus ularning orasidan g‘azablangan holda chiqib ketdi va uch kundan keyin azob kelishini ularga aytdi.

Azob yaqinlashganini bilib, payg‘ambar yolg‘on gapirmasligini anglagach, ular bolalari, chorva mollari va hayvonlari bilan sahroga chiqdilar. Ona hayvonlarni bolalaridan ajratdilar, so‘ng Alloh azza va jallaga yolvorib, Unga nido qildilar. Tuyalar bo‘talari bilan bo‘kirib, sigirlar buzoqlari bilan bo‘kirib, qo‘ylar qo‘zilari bilan ma’radi. Shunda Alloh ulardan azobni qaytardi.

Alloh taolo: «Biror shahar iymon keltirib, iymoni unga foyda berganida edi! Faqat Yunus qavmigina iymon keltirgach, ulardan dunyo hayotidagi xor qiluvchi azobni ketkazdik va ularni bir muddatgacha rohatlantirdik», dedi (Yunus, 98).

Yunus alayhissalom esa ketib, bir guruh odamlar bilan kemaga chiqdi. Dengiz to‘lqinlanib, ular cho‘kib ketishdan qo‘rqdilar. Yengillashish uchun o‘zlaridan bir kishini dengizga tashlashga qur’a tashladilar. Qur’a Yunusga chiqdi, biroq uni tashlashga ko‘nmadilar.

Qur’ani yana takrorladilar, yana Yunusga chiqdi, lekin bu safar ham tashlashmadi. Uchinchi marta qur’a tashlaganlarida ham Yunusga chiqdi. Alloh taolo: «U qur’a tashlashdi va mag‘lublardan bo‘ldi», dedi (Soffot, 141), ya’ni qur’a unga tushdi. Yunus alayhissalom o‘rnidan turib, kiyimlarini yechdi-da, o‘zini dengizga tashladi.

Alloh, Ibn Mas’ud aytishicha, yashil dengizdan dengizlarni yorib o‘tuvchi bir kitni yubordi. Yunus o‘zini kemadan tashlagan zahoti kit kelib, uni yutib yubordi. Alloh kitga: «Uning go‘shtini yemagin, suyagini sindirmagin. Yunus sen uchun rizq emas, qorning unga zindon bo‘ladi», deb vahiy qildi.

«Zunnun» degani kitdir; shu nisbat bilan unga izofa qilish to‘g‘ri bo‘ladi. «U g‘azablangan holda ketganida» degan oyat haqida Dahhok: «Qavmiga g‘azablangan holda», degan. «Bas, u Biz unga tanglik qilmaymiz, deb o‘yladi» deganining ma’nosi: «Kit qornida uning holini tang qilmaymiz», deganidir. Ibn Abbos, Mujohid, Dahhok va boshqalardan shunga yaqin rivoyat qilingan.

Ibn Jarir ham shu ma’noni tanlagan va Alloh taoloning: «Kimning rizqi tang qilingan bo‘lsa, Alloh unga bergan narsadan sarf qilsin. Alloh hech bir jonni O‘zi unga bergan narsadan ortig‘iga taklif qilmas. Alloh tanglikdan keyin yengillikni paydo qilur» (Taloq, 7), degan oyatini dalil keltirgan. Atiyya Avfiy esa «Biz unga hukm chiqarmaymiz», degan ma’noni aytgan; go‘yo u buni taqdir qilish ma’nosida tushungan.

Arablar «qadara» va «qaddara» so‘zlarini bir ma’noda ishlatadilar. Shoir shunday degan: «O‘tgan zamon qaytmaydi. Barakotli bo‘lgin, Sen nimani taqdir qilsang, o‘sha bo‘ladi, hukm Sendadir». Alloh taoloning: «Bas, suvlar belgilangan ishga muvofiq uchrashdi» (Qamar, 12), degan oyatida ham «belgilangan» ma’nosi bor.

«Bas, u zulmatlarda: “Sendan o‘zga iloh yo‘q. Sen poksan. Albatta, men zolimlardan bo‘ldim”, deb nido qildi» degan oyatdagi zulmatlar haqida Ibn Mas’ud: «Kit qornining zulmati, dengiz zulmati va tun zulmati», degan. Ibn Abbos, Amr ibn Maymun, Sa’id ibn Jubayr, Muhammad ibn Ka’b, Dahhok, Hasan va Qatoda ham shunday rivoyat qilganlar.

Solim ibn Abul-Ja’d: «Bir kitning qornidagi boshqa kitning zulmati va dengiz zulmati», degan. Ibn Mas’ud, Ibn Abbos va boshqalarning aytishicha, kit Yunusni dengizlarda yorib o‘tib, dengiz tubiga olib bordi. Yunus dengiz tubida toshlarning tasbeh aytayotganini eshitdi va o‘sha yerda: «Sendan o‘zga iloh yo‘q. Sen poksan», dedi.

Avfning aytishicha, Yunus kit qorniga tushganida o‘lganman, deb o‘yladi. Keyin oyoqlarini qimirlatib ko‘rdi; ular qimirlagach, o‘sha joyning o‘zida sajda qildi-da: «Ey Robbim, men uchun Sendan boshqa hech kim sajda qilmagan joyni masjid qilib berding», deb nido qildi. Sa’id ibn Abul-Hasan Basriy: «U kit qornida qirq kun qoldi», degan. Bu ikki xabarni Ibn Jubayr rivoyat qilgan.

Muhammad ibn Ishoq ibn Yasor, unga xabar bergan kishidan, Ummu Salamaning ozod qilgan quli Abdulloh ibn Rofi’dan rivoyat qiladi: Abu Hurayra Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning shunday deganlarini eshitgan: «Alloh Yunusni kit qornida saqlashni iroda qilganida, kitga: “Uni ol, go‘shtini tirnamagin, suyagini sindirmagin”, deb vahiy qildi. Kit uni dengiz tubiga olib tushdi. Yunus bir tovushni eshitib, ichida: “Bu nima?” dedi.

Yunus kit qornida ekanida Alloh unga: “Bu dengiz jonivorlarining tasbehidir”, deb vahiy qildi. Shunda Yunus kit qornida tasbeh aytdi. Farishtalar uning tasbehini eshitib: “Ey Robbimiz, biz uzoq yurtdan zaif bir ovoz eshityapmiz”, dedilar. Alloh: “U mening osiy bandam Yunusdir.

U Menga itoatsizlik qildi, shuning uchun uni dengizdagi kit qornida qamab qo‘ydim”, dedi. Ular: “U har kecha-kunduz Senga solih amal ko‘tarilib turadigan solih bandang Yunusmi?” dedilar. Alloh: “Ha”, dedi. Shunda ular unga shafoat qildilar.

Alloh kitga uni qirg‘oqqa chiqarib tashlashni buyurdi». Alloh azza va jalla aytganidek: «U bemor holida yalanglikka tashlandi» (Soffot, 145).

Bu rivoyatni Ibn Jarir keltirgan. Bazzor ham o‘z «Musnad»ida Muhammad ibn Ishoqdan, u Abdulloh ibn Rofi’dan, u Abu Hurayradan shu mazmunda rivoyat qilgan. So‘ng: «Bu sanad bilan Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamdan faqat shu yo‘l orqali rivoyat qilinganini bilmaymiz», degan. Ibn Abd al-Haqq esa Shu’badan, u Amr ibn Murra’dan, u Abdulloh ibn Salama’dan, u Ali roziyallohu anhudan marfu’ tarzda shunday rivoyat qilgan: «Bir bandaning: “Men Yunus ibn Matto’dan yaxshiroqman”, deyishi joiz emas.

U zulmatlarda Allohni tasbeh aytdi». Bu hadis ortiqcha jumlasiz ham Ibn Abbos, Ibn Mas’ud va Abdulloh ibn Ja’fardan rivoyat qilingan. Ularning sanadlari «Nun» surasida keladi.

Ibn Abu Hotim aytadi: «Abu Abdulloh Ahmad ibn Abdurahmon ibn Vahbning jiyani bizga, amakim esa bizga Abu Saxrdan rivoyat qildi. U Yazid Roqoshiydan, u Anas ibn Molikdan eshitganini aytdi. Anas bu hadisni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga nisbat bergan bo‘lsa kerak, deb o‘ylayman. Yunus payg‘ambar kit qornida bo‘lganida, mana bu so‘zlar bilan duo qilishga ahd qilganida, shunday dedi: “Allohim, Sendan o‘zga iloh yo‘q.

Sen poksan. Albatta, men zolimlardan bo‘ldim”. Bu duo Arshni o‘rab oldi. Farishtalar: “Ey Robbimiz, uzoq yurtdan zaif, ammo tanish ovoz eshityapmiz”, dedilar. Alloh: “Uni tanimayapsizlarmi?” dedi. Ular: “Yo‘q, ey Robbimiz, u kim?”

dedilar. Alloh: “U bandam Yunus”, dedi. Ular: “Sening qabul qilingan amali va ijobat etilgan duosi har kuni ko‘tarilib turgan bandang Yunusmi?” dedilar. So‘ng: “Ey Robbimiz, farovonlik paytida qilgan amallariga rahm qilib, uni balodan qutqarmaysanmi?”

dedilar. Alloh: “Ha”, dedi va kitga uni quruqlikka chiqarib tashlashni buyurdi».

Yunus, 98; Soffot, 141; Taloq, 7; Qamar, 12; begona yurtda; Soffot, 145. Alloh: «Ha», dedi.

Al-Bag‘aviy tafsiri

Alloh azza va jallaning «Zunnun» degan so‘zi: «Kit sohibini, ya’ni Yunus ibn Mattoni esla», deganidir.

«U g‘azablangan holda ketdi» deganining ma’nosi haqida turli fikrlar aytilgan. Dahhok: «Qavmiga g‘azablangan holda», degan. Bu Ibn Abbosdan Avfiy va boshqalar rivoyat qilgan fikrdir. U shunday degan: «Yunus va uning qavmi Falastinda yashar edi.

Bir podshoh ularning yurtiga bostirib kelib, ulardan to‘qqiz yarim qabilani asir oldi. Bir yarim qabila esa qolib ketdi. Shunda Alloh payg‘ambar Shayo’ga vahiy qilib: “Hizqiyol podshoh huzuriga borib, unga baquvvat bir payg‘ambar yuborishini ayt. Men ularning qalblariga solamanki, ular o‘sha payg‘ambar bilan birga Bani Isroilni jo‘natadilar”, dedi.

Podshoh undan: “Kimni munosib deb bilasan? Mamlakatimda beshta payg‘ambar bor”, deb so‘radi. Shayo’: “Yunus — kuchli va ishonchli”, dedi. Podshoh Yunusni chaqirib, yo‘lga chiqishni buyurdi. Yunus undan: “Alloh senga meni yuborishni buyurdimi?”

deb so‘radi. Podshoh: “Yo‘q”, dedi. Yunus: “Meni nomim bilan aytdimi?” deb so‘radi. Podshoh: “Yo‘q”, dedi. Yunus: “Bu yerda mendan boshqa kuchli payg‘ambarlar ham bor”, dedi. Ular uni qistashdi, shunda u payg‘ambar, podshoh va qavmidan g‘azablangan holda ularning orasidan chiqib ketib, Rum dengiziga bordi va kemaga mindi».

Urva ibn Zubayr, Sa’id ibn Jubayr va bir jamoa olimlar: «U qavmiga g‘azablangan holda ketdi, chunki ular uchun va’da qilgan azob qaytarilgan edi. U o‘z qavmi orasida turishni yoqtirmadi, chunki ular uning va’dasida va’dabuzarlikni ko‘rgan edilar. U bundan uyaldi va azobning nima sababdan qaytarilganini bilmadi. Uning g‘azabi va’dasining bajarilmay qolishi va yolg‘onchi deb atalishidan orlanish edi; Allohning hukmini yomon ko‘rganidan emas», deganlar.

Ba’zi xabarlarda qavmining odati shunday bo‘lgani aytiladi: kimning yolg‘on gapirgani ayon bo‘lsa, uni o‘ldirardilar. Yunus va’da qilingan vaqtda azob kelmagach, ular uni o‘ldirishlaridan qo‘rqdi, shu bois g‘azablandi. Bu o‘rinda «mug‘odaba» so‘zi bir kishining o‘zidan sodir bo‘ladigan holatni anglatuvchi «musofara» va «mu’oqaba» kabi kelgan. Demak, «g‘azablangan holda» degani «g‘azabli holda»dir.

Hasan aytadi: «U faqat Robbisidan g‘azablandi. Chunki Alloh unga qavmiga borib, ularni O‘z azobidan ogohlantirish va O‘ziga da’vat qilishni buyurgan edi. U esa yo‘lga chiqishga tayyorlanish uchun Robbisidan muhlat so‘radi. Unga: “Ish shoshilinch, buning uchun vaqt yo‘q”, deb aytildi.

U hatto kiyadigan oyoq kiyimini olish uchun ham muhlat so‘radi, ammo muhlat berilmadi. Uning tabiati tang edi». Ibn Abbosdan rivoyat qilinishicha, Jabroil Yunusning oldiga kelib: «Ninavo ahliga borib, ularni ogohlantir», dedi. Yunus: «Ulov izlay», dedi.

Jabroil: «Ish shoshilinch», dedi. Yunus g‘azablanib, kemaga qarab yo‘l oldi.

Vahb ibn Munabbih aytadi: «Yunus ibn Matto solih banda edi, ammo tabiati tang edi. Payg‘ambarlik yuklari uning zimmasiga tushgach, og‘ir yuk ostidagi zaif hayvondek holdan toyib, bu yukni qo‘lidan uloqtirdi va undan qochib ketdi. Shu sababli Alloh uni ulul-azm payg‘ambarlar qatoridan chiqardi va Payg‘ambariga: “Bas, rasullardan ulul-azm bo‘lganlar sabr qilganlaridek, sen ham sabr qil” (Ahqof, 35), dedi. Yana: “Baliq sohibi kabi bo‘lmagin” (Qalam, 48), dedi».

Alloh azza va jallaning «U Biz unga hukm qilmaymiz, deb o‘yladi» degan so‘zining ma’nosi: «Unga azob bilan hukm chiqarmaymiz», deganidir. Mujohid, Qatoda, Dahhok va Kalbiy shunday deganlar. Bu Ibn Abbosdan Avfiy rivoyat qilgan fikrdir. «Alloh bir narsani taqdir qildi» va «taqdirladi» iboralari bir ma’noda ishlatiladi.

Alloh taoloning: «Oralaringizda o‘limni Biz taqsim qildik» (Voqea, 60), degan oyati ham yengil o‘qigan qiroatda bu ta’vilga dalildir. Umar ibn Abdulaziz va Zuhriy «فَظَنَّ أَنْ لَنْ نُقَدِّرَ عَلَيْهِ» oyatini «Biz unga tanglik qilmaymiz» ma’nosini bildiradigan shaklda shaddali qiroat qilganlar. Ato va ko‘p olimlar esa: «U hibsni unga tor qilmaymiz, deb o‘yladi», deganlar. Bu Alloh taoloning: «Alloh kimga xohlasa, rizqni keng qiladi va kimga xohlasa, tang qiladi» (Ra’d, 26), degan oyatidagi «tang qiladi» ma’nosidandir.

Ibn Zayd: «Bu so‘roq ma’nosidagi jumla: “U Robbisi ojiz qoladi, unga qodir bo‘la olmaydi, deb o‘yladimi?”» degan. Ya’qub esa fe’lni majhul va yengil shaklda o‘qigan.

Hasandan rivoyat qilinishicha, u shunday degan: «Menga yetib kelishicha, Yunus gunoh qilgach, Robbisidan g‘azablangan holda ketdi. Shayton uni adashtirib, unga: “Biz unga hukm qilmaymiz”, deb o‘ylatdi. Uning avvaldan qilgan yaxshi amallari va ibodatlari bor edi. Alloh uni shaytonga tashlab qo‘yishni istamay, kit uni yutishiga sabab qildi».

U kit qornida qirq kecha-kunduz qoldi. Ato: «Yetti kun», degan. Yana: «Kit uni olti ming yillik masofaga olib bordi», degan fikr ham bor. Shuningdek, uni yettinchi yerning eng chekka nuqtasigacha olib borgan, deyilgan. Yunus kit qornida Robbisiga tavba qildi, o‘zini hisob-kitob qildi va: «Sendan o‘zga iloh yo‘q.

Sen poksan. Albatta, men zolimlardan bo‘ldim», dedi. Ya’ni: «Senga osiylik qilib, o‘zimga zulm qildim. Qilgan ishimdan so‘ng Sendan boshqasiga ibodat qilmayman». Alloh rahmati bilan uni kit qornidan chiqardi. Ammo avvalgi ta’villar payg‘ambarlarning holatiga munosibroq: u qavmidan yoki podshohdan g‘azablanib ketgan.

«Bas, u zulmatlarda nido qildi» degani tun zulmati, dengiz zulmati va kit qornining zulmatidir. «Sendan o‘zga iloh yo‘q. Sen poksan. Albatta, men zolimlardan bo‘ldim».

Abu Hurayradan marfu’ tarzda rivoyat qilinishicha, Alloh kitga: «Uni ol, ammo go‘shtini tirnamagin va suyagini sindirmagin», deb vahiy qildi. Kit uni yutdi-da, dengizdagi makoniga olib ketdi. Dengiz tubiga yetgach, Yunus bir tovushni eshitib: «Bu nima?» dedi.

Alloh unga vahiy qilib, bu dengiz jonivorlarining tasbehi ekanini bildirdi. Yunus kit qornida tasbeh aytdi. Farishtalar uning tasbehini eshitib: «Ey Robbimiz, biz uzoq yurtdan zaif bir ovoz eshityapmiz», dedilar. Boshqa rivoyatda: «Noma’lum joydan tanish bir ovoz», deyiladi.

Alloh: «Bu Menga osiylik qilgani uchun kit qornida qamab qo‘ygan bandam Yunusdir», dedi. Farishtalar: «Har kecha-kunduz Senga solih amal ko‘tarilib turadigan solih bandangmi?» dedilar. Alloh: «Ha», dedi. Shunda ular Yunus uchun shafoat qildilar.

Alloh kitga uni qirg‘oqqa chiqarib tashlashni buyurdi. Alloh taolo aytganidek: «Bas, Biz uni bemor holida yalanglikka tashladik» (Soffot, 145).

Qo‘shimcha qaydlar: dahshat; u g‘azablangan holda ketdi; Muhammad sollallohu alayhi vasallam; ya’ni, «يُقْدَر» so‘zidagi «ya» harfi damma bilan; yana «uch kun» ham deyiladi.