Юнустың бәләнән ҡотолоу доғаһы

Шәйех Әбдуррахман әс-Сәғди тәфсире

Шәйех әс-Сәғди яҙа: «Был доғала ҡотолоуҙың бөйөк сере һалынған: Аллаһтың берҙән-бер булыуын таныу, Уны кәмселектәрҙән пак тип маҡтау һәм үҙ хаталарыңды ихлас таныу мөьминде төрлө бәлә-ҡазаларҙан ҡотҡара».

Имам Ибн Кәсир тәфсире

Ибн Кәсир айырым билдәләй: «Аллаһ был аяттан һуң уҡ: “Беҙ уның доғаһына яуап бирҙек, уны ҡайғыһынан ҡотҡарҙыҡ. Беҙ иман килтергәндәрҙе шулай ҡотҡарабыҙ!” (21:88) — тине. Был — Ҡиәмәт көнөнә тиклемге бөтә мөьминдәргә бирелгән вәғәҙә».

Әл-Багави тәфсире

«…Зун-Нунды ла…» йәғни кит юлдашын иҫкә ал — ул Йунус бин Матта.

«…Ул, асыуланып, китте…» Был аяттағы «муғадибан» һүҙе «муғадаба» һүҙенән алынған, ул бер кеше тарафынан да башҡарылырға мөмкин. «Мусафир» (юлсы) һәм «му’акаба» (яза) һүҙҙәре лә шундай. «Муғадибан» һүҙе «асыулы хәлдә» тигәнде аңлата. Әл-Хәсән әйткән: ул Раббыһына асыуланған, сөнки Аллаһ уға үҙ халҡына барып, уларҙы Аллаһтың асыуынан киҫәтергә һәм Уға саҡырырға ҡушҡан.

Ул кешеләр менән осрашыуға әҙерләнеү өсөн Раббыһынан ваҡыт биреүен һораған, әммә уға эштең шул тиклем ашығыс булыуы, быға ваҡыт юҡлығы әйтелгән. Ул кейергә сандалиҙарын алыу өсөн генә ваҡыт һораған, ләкин быға ла ваҡыт бирелмәгән. Уның холҡонда бер аҙ сабырһыҙлыҡ булған, шуға күрә ул асыулы килеш киткән.

Ибн Ғәббәстән тапшырылыуынса, Йунусҡа Джибрил килеп: «Нинәва халҡына бар һәм уларҙы киҫәт», — тигән. Ул: «Мин атланып йөрөр өсөн берәй хайуан эҙләйем», — тигән. Шунан Джибрил: «Был эш быға ҡарағанда ла ашығыраҡ», — тигән. Шуға күрә ул асыуланып, карапҡа киткән.

«…Ул Беҙҙең уны ҡыҫырыҡламаҫыбыҙ тип уйланы…» йәғни буйһонмауы өсөн яза бирмәҫбеҙ тип уйланы. Был — Мүджәһид, Ҡатәдә, әд-Даххак һәм әл-Кәлбиҙең ҡарашы. Был фекер әл-‘Ауфи аша Ибн Ғәббәстән дә тапшырылған.

«Ҡаддара Аллаһу әш-шәй’а» (Аллаһ берәй нәмәне билдәләне) һәм «ҡадара Аллаһу әш-шәй’а» тигән һүҙҙәр мәғәнәләре буйынса бер үк. Быны Аллаһ Тәғәләнең: «Беҙ арағыҙҙа үлемде билдәләнек…» («әл-Ваҡыйға» сүрәһе, 60-сы аят) тигән һүҙҙәре миҫал итеп күрһәтә. «Дәл» хәрефен икеләтмәй уҡығандарҙың ҡырағәте был аңлатмаға дәлил булып тора. Был — Ғүмәр бин Ғәбделғәзиз һәм әз-Зүһри ҡырағәте.

«…Ул Беҙҙең уны ҡыҫырыҡламаҫыбыҙ тип уйланы…» — «дәл» хәрефен икеләтеп уҡығанда. ‘Ата һәм ғалимдарҙың күпселеге әйткәнсә, мәғәнәһе: ул Беҙ уны ауыр хәлгә төшөрмәҫбеҙ тип уйлаған. Был Аллаһ Тәғәләнең: «Аллаһ Үҙе теләгән ҡолдарына ризыҡты киңәйтә һәм Үҙе теләгәндәренә сикләй» («әр-Рағд» сүрәһе, 26-сы аят) тигән һүҙҙәренә оҡшаш, йәғни ризыҡты сикләй.

Ибн Зәйд әйткән: был — һорау, һәм уның мәғәнәһе: Раббыһы уны язаға тарта алмаҫ тип уйланымы ни?

Йәғҡуб «йуқдара» һүҙен йә хәрефенә дамма ҡуйып, ҡылымдың төбәү йүнәлешендә уҡыған.

«…Ул ҡараңғылыҡтар эсендә: “Һинән башҡа илаһ юҡ! Һин пакһың! Ысынлап та, мин залимдарҙан булдым!” — тип ҡысҡырҙы…» йәғни төн ҡараңғылығында, диңгеҙ ҡараңғылығында һәм кит ҡарыны ҡараңғылығында.

Әбү Һүрайранан тапшырылыуынса, Аллаһ киткә: «Уны йот, ләкин тәнен тырнама һәм һөйәктәрен һындырма», — тип илһам иткән. Кит уны йотҡан һәм шунан диңгеҙҙәге үҙенең торған урынына йүнәлгән. Ул диңгеҙҙең иң тәрән еренә төшкәс, Йунус бер шыбырлау ишеткән. Ул эстән генә: «Был нимә икән?» — тип уйлаған.

Аллаһ уға вәхи итеп: «Был — диңгеҙ хайуандарының Аллаһты тәсбих итеүе», — тип белдергән. Йунус та кит ҡарынында Аллаһты тәсбих итә башлаған, һәм фәрештәләр уны ишеткән. Фәрештәләр: «Эй, Раббыбыҙ! Беҙ ниндәйҙер сит ерҙә бер тыныс тауыш ишетәбеҙ», — тигән.

Башҡа риүәйәттә: билдәле тауыш билдәһеҙ урындан ишетелә, тиелә. Аллаһ: «Был — Миңә буйһонмаған һәм Мин кит ҡарынына бикләгән ҡолом Йунус», — тигән. Фәрештәләр: «Һәр көндө һәм һәр төндө изге ғәмәлдәре Һиңә күтәрелгән ҡолмо ул?» — тип һораған. Аллаһ: «Эйе», — тип яуап биргән, шунан фәрештәләр уның өсөн шәфәғәт һорай башлаған.

Шунан һуң Аллаһ киткә Йунусты сығарырға ҡушҡан, кит уны ярға ырғытҡан. Аллаһ Тәғәлә әйткәнсә: «Беҙ уны ҡола яланға сығарып ташланыҡ, һәм ул бик хәлһеҙ ине…» («әс-Саффат» сүрәһе, 145-се аят).