Кыйынчылыктагы таухид жана тооба

Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири

Тактап айтканда: Биздин кулубуз жана элчибиз Зу-н-Нунду, башкача айтканда, Юнусту — нундун, башкача айтканда, киттин ээсин — жакшы эскерүү жана мактоо менен эсте. Аллах Таала аны өз элине жиберген. Ал аларды чакырган, бирок алар ыйман келтиришкен эмес. Ошондо ал аларга өзү белгилеген мөөнөттөн кийин азап түшөрүн убада кылган.

Алар азапты өз көздөрү менен көрүшкөндө, Аллахка жалбарып, үн чыгарып дуба кылышып, тооба кылышкан. Ошондо Аллах алардан азапты кетирген. Аллах Таала айткандай: «Өздөрүнө ыйман келтирүү пайда берген шаар болбодубу? Юнус эли гана ыйман келтиргенде, алардан бул дүйнөдөгү кордук азабын алып салдык жана аларды белгилүү бир убакытка чейин пайдаландырдык» (Юнус, 98).

Ошондой эле: «Аны жүз миң же андан да көп адамга жибердик. Алар ыйман келтиришти, ошондо Биз аларды белгилүү бир убакытка чейин пайдаландырдык» (Ас-Саффат, 147–148). Юнустун чакырыгына ыйман келтирген бул улуу эл анын эң чоң артыкчылыктарынын бири.

Имам Ибн Касирдин тафсири

Бул окуя ушул жерде, «Ас-Саффат» жана «Нун» сүрөлөрүндө да айтылат. Мутта уулу Юнус пайгамбарды, алейхиссалам, Аллах Ниневия элине жиберген. Ниневия — Мосул аймагындагы шаар. Ал аларды Аллахка чакырган, бирок алар аны четке кагып, каапырлыктарын улантышкан.

Ошондо ал аларга ачууланып, арасынан чыгып кеткен жана үч күндөн кийин азап түшөрүн убада кылган. Алар анын айтканынын чын экенин түшүнүп, пайгамбар жалган сүйлөбөсүн билишкенде, балдарын, мал-жандыктарын жана үйүрлөрүн ээрчитип, талаага чыгышкан. Энелерди балдарынан ажыратышкан. Андан соң Аллах Таалага жалынып-жалбарып, үн чыгарып дуба кылышкан.

Төөлөр жана алардын ботолору боздоп, уйлар жана музоолору мөңүрөп, койлор жана козулары маарашкан. Ошондо Аллах алардан азапты алып салган. Аллах Таала айткан: «Өздөрүнө ыйман келтирүү пайда берген шаар болбодубу? Юнус эли гана ыйман келтиргенде, алардан бул дүйнөдөгү кордук азабын алып салдык жана аларды белгилүү бир убакытка чейин пайдаландырдык» (Юнус, 98).

Ал эми Юнус пайгамбар, алейхиссалам, бир топ адам менен кемеге түшүп, деңизге чыккан. Кеме катуу толкунга кабылып, алар чөгүп кетүүдөн коркушкан. Ошондо жеңилдөө үчүн араларынан бирөөнү деңизге таштоону чечип, чүчүкулак тартышкан. Чүчүкулак Юнуска түшкөндө, аны таштоого макул болушкан эмес.

Кайра тартканда да ага түшүп, дагы ташташкан эмес. Үчүнчү жолу да чүчүкулак ага түшкөн. Аллах Таала айткан: «Ал чүчүкулакка катышып, жеңилгендерден болду» (Ас-Саффат, 141). Башкача айтканда, чүчүкулак ага түштү. Юнус пайгамбар ордунан туруп, кийимдерин чечип, деңизге боюн таштады.

Аллах Таала, Ибн Мас‘уд айткандай, жашыл деңизден деңиздерди жарып өткөн бир китти жиберди. Юнус кемеден өзүн таштаганда, кит келип аны жутуп алды. Аллах китке: «Анын этин жебе, сөөгүн сындырба. Юнус сенин азыгың эмес, курсагың ал үчүн түрмө болот», — деп вахий кылды.

«Зу-н-Нун» деген сөз китти билдирет. Бул ат менен ага таандык кылынганы туура. «Ал ачууланып кеткенде» деген сөз тууралуу Даххак: «Элине ачууланып», — деген. «Биз ага кыйынчылык кылбайбыз деп ойлоду» деген сөздүн мааниси — киттин курсагында ага кысым кылбайбыз деп ойлоду.

Мындай түшүндүрмө Ибн Аббас, Мужахид, Даххак жана башкалардан риваят кылынган. Ибн Жарир да ушул пикирди тандап, Аллахтын: «Кимдин ырыскысы тар кылынса, анда Аллах ага берген нерседен сарптасын. Аллах эч бир жанга Өзү бергенинен башкасын жүктөбөйт. Аллах кыйынчылыктан кийин жеңилдик берет» (Ат-Талак, 7) деген сөзүн далил катары келтирген.

Атия ал-‘Ауфи: «“Биз ага кыйынчылык кылбайбыз деп ойлоду” — башкача айтканда, ага өлүм жазасын бербейбиз деп ойлоду», — деген. Ал муну “тагдыр кылуу” маанисинде түшүндүргөн. Арабдар “кадара” жана “каддара” деген сөздөрдү бир мааниде колдонушат. Акын мындай деген: “Өткөн заманды кайтара турган эч ким жок.

Сен берекелүүсүң; эмнени тагдыр кылсаң, ошол болот, өкүм Сенин колуңда”. Аллах Тааланын: «Суу белгиленген иш боюнча кошулду» (Ал-Камар, 12) деген сөзү да ушул мааниде, башкача айтканда, белгиленгендей болду.

«Ошондо ал караңгылыктарда: “Сенден башка сыйынууга татыктуу кудай жок. Сен аруу-Тазасың! Чындыгында, мен залимдерден болдум”, — деп жалбарды» деген аят тууралуу Ибн Мас‘уд: «Киттин курсагынын караңгылыгы, деңиздин караңгылыгы жана түндүн караңгылыгы», — деген. Муну Ибн Аббас, Амр ибн Маймун, Са‘ид ибн Жубайр, Мухаммад ибн Ка‘б, Даххак, Хасан жана Катада да риваят кылышкан.

Салим ибн Аби-л-Жа‘д: «Деңиздин караңгылыгында, бир киттин курсагындагы экинчи киттин караңгылыгы», — деген. Ибн Мас‘уд, Ибн Аббас жана башкалардын айтымында, кит Юнусту деңиздердин ичинен жарып өтүп, деңиздин түбүнө чейин алып барган. Юнус ал жерде таштардын Аллахты тасбих кылганын угуп, ошол жерде: «Сенден башка сыйынууга татыктуу кудай жок. Сен аруу-Тазасың», — деген.

‘Ауф мындай деген: «Юнус киттин курсагында калганда, өлүп калдым деп ойлогон. Анан буттарын кыймылдатып көрүп, кыймылдай алган соң ошол жерде сажда кылган. Анан: “Оо, Раббим! Сен үчүн эч ким ибадат кылбаган жерде ибадат кылуучу жай кылып алдым”, — деп дуба кылган».

Басралык Са‘ид ибн Аби-л-Хасан: «Ал киттин курсагында кырк күн болгон», — деген. Бул эки кабарды Ибн Жубайр риваят кылган.

Мухаммад ибн Исхак ибн Ясар, ага кабар берген бир адам аркылуу, Умму Саламанын азат кылынган кулу Абдуллах ибн Рафи‘ден, ал болсо Абу Хурайрадан мындай деп укканын риваят кылган: Аллахтын Элчиси, саллаллаху алейхи уа саллам, мындай деген: «Аллах Юнусту киттин курсагында кармоону каалаганда, китке: “Аны ал, бирок этин тырмаба жана сөөгүн сындырба”, — деп вахий кылган. Кит аны алып, деңиздин түбүнө жеткиргенде, Юнус бир үндү уккан. Ал ичинен: “Бул эмне?” — деп ойлогон. Киттин курсагында жаткан учурда Аллах ага: “Бул — деңиз жаныбарларынын тасбихи”, — деп вахий кылган.

Ошондо Юнус киттин курсагында тасбих айткан. Периштелер анын тасбихин угуп: “Оо, Раббибиз! Биз алыстагы жерде чыккан алсыз үндү угуп жатабыз”, — дешкен. Аллах: “Бул — Мага баш ийбей, деңизде киттин курсагына камалган кулум Юнус”, — деген.

Периштелер: “Ал Сенин салих кулуң эмеспи? Ал күн сайын жана ар түнү Сага жакшы амалын көтөрүп турчу эмеспи?” — дешкен. Аллах: “Ооба”, — деген. Ал: “Ошондо алар ага шапаат кылышкан. Аллах китке буйрук берип, аны жээкке чыгарткан.

Аллах Таала айткандай: “Ал оорулуу абалда жылаңач жерге чыгарылды” (Ас-Саффат, 145)».

Бул риваятты Ибн Жарир да келтирген. Аль-Баззар да «Муснадында» Мухаммад ибн Исхактан, ал Абдуллах ибн Рафи‘ден, ал Абу Хурайрадан ушул сыяктуу риваят кылган. Анан: «Бул хадисти Пайгамбардан ушул иснад менен ушул жолдон башкача риваят кылынганын билбейбиз», — деген. Ибн Абдил-Хакк Шу‘ба аркылуу, ал Амр ибн Муррадан, ал Абдуллах ибн Салама аркылуу, Алиден марфу‘ түрүндө мындай риваят кылган: «Кулдун: “Мен Мутта уулу Юнустан жакшыраакмын”, — деп айтуусу туура эмес; ал караңгылыктарда Аллахты тасбих кылган».

Бул хадис ушул кошумчасыз Ибн Аббас, Ибн Мас‘уд жана Абдуллах ибн Жа‘фардан да риваят кылынган. Алардын иснаддары «Нун» сүрөсүндө айтылат.

Ибн Аби Хатим мындай деген: Абу Абдуллах Ахмад ибн Абдуррахман, Вахбдын жээни, бизге айтып берди; ага агасы айтып, Абу Сахрдан риваят кылган. Абу Сахрга Язид ар-Ракаши айтып, ал Анас ибн Маликтен укканын айткан. Анас бул хадисти Пайгамбардан, саллаллаху алейхи уа саллам, көтөрүп риваят кылган деп ойлойм. Юнус пайгамбар, алейхиссалам, киттин курсагында ушул сөздөр менен дуба кылууну ойлогондо: «Оо, Аллахым!

Сенден башка сыйынууга татыктуу кудай жок. Сен аруу-Тазасың! Чындыгында, мен залимдерден болдум», — деген. Бул дуба Аршка чейин жетип, аны курчап алган. Периштелер: «Оо, Раббибиз! Биз алыскы өлкөдөн чыккан тааныш, бирок алсыз үндү угуп жатабыз», — дешкен.

Аллах: «Аны тааныбайсыңарбы?» — деген. Алар: «Жок, Раббибиз. Ал ким?» — дешкен. Аллах: «Бул — Менин кулум Юнус», — деген. Алар: «Күн сайын жана ар түнү кабыл алынган жакшы амалын жана кабыл болгон дубасын Сага көтөрүп жүргөн кулуң Юнуспу?» — дешкен.

Анан: «Оо, Раббибиз! Ал бейпил кезде кылган амалдарын эстеп, аны балээден куткарбайсыңбы?» — дешкен. Аллах: «Албетте», — деген. Ошондо китке аны ээн жерге чыгарып салууну буюрган.

Аль-Багавинин тафсири

Аллах Тааланын «Зу-н-Нунду» деген сөзүнүн мааниси: киттин ээсин, башкача айтканда, Мутта уулу Юнус пайгамбарды эсте.

«Ал ачууланып кеткенде» деген сөздүн маанисин аалымдар ар башкача түшүндүрүшкөн. Даххак: «Элине ачууланып», — деген. Бул Ибн Аббастан ал-‘Ауфи жана башкалар аркылуу риваят кылынган. Ал мындай деген: Юнус менен анын эли Палестинада жашачу.

Бир падыша аларга каршы жортуул жасап, тогуз жарым уруусун туткундап кеткен. Бир жарым уруу калган. Ошондо Аллах Ша‘ия пайгамбарга: «Хизкиил падышага бар да, ага күчтүү бир пайгамбар жөнөтүүсүн айт. Мен тигилердин жүрөктөрүнө Өзүм салам, алар аны менен кошо Исраил уулдарын жиберишет», — деп вахий кылган.

Падыша: «Кимди ылайык көрөсүң?» — деп сураган. Анын падышалыгында беш пайгамбар болгон. Ша‘ия: «Юнус күчтүү жана ишенимдүү», — деген. Падыша Юнусту чакырып, чыгып кетүүсүн буйруган. Юнус: «Мени жиберүүнү Аллах сага буйрудубу?» — деп сураган.

Падыша: «Жок», — деген. «Ал менин атымды атадыбы?» — дегенде, ал: «Жок», — деп жооп берген. Юнус: «Бул жерде менден башка күчтүү пайгамбарлар бар», — деген. Алар анын үстүнөн өжөрлүк кылышканда, ал пайгамбарга, падышага жана элине ачууланып, алардын арасынан чыгып кеткен да, Рум деңизине барып кемеге түшкөн.

‘Урва ибн аз-Зубайр, Са‘ид ибн Жубайр жана бир топ аалымдар: «Ал азап алардан алынгандан кийин, элине ачууланып, Раббисине нааразы болуп кетти», — дешкен. Ал азап түшөрүн убада кылгандан кийин, аны элдин арасынан чыгып кеткен. Ал убадасынын аткарылбай калганын көргөн элдин арасында болууну жактырган эмес, алардан уялган жана азаптын эмне себептен алынганын билген эмес. Анын ачуусу Аллахтын өкүмүнө нааразы болуудан эмес, убадасынын аткарылбай калгандай көрүнүшүнөн жана жалганчы аталып калуудан намыстанганынан болгон.

Айрым кабарларда анын эли жалган сүйлөгөнү далилденген адамды өлтүрүүнү адат кылганы айтылат. Убада кылынган убакта азап түшпөгөндүктөн, алар аны өлтүрүп коёт деп корккон. Ошондуктан ал ачууланган. Бул жерде “мүфа‘ала” түрүндөгү “мугадыбан” сөзү бир адамдын өзү жасаган ишти билдирет; мисалы, “мусафара” жана “му‘акаба” сыяктуу. Демек, анын мааниси — ачууланган абалда эле.

Хасан мындай деген: «Ал Раббисине ачууланган. Анткени Ал аны элине барып, аларды Өзүнүн азабынан эскертүүгө жана Өзүнө чакырууга буйруган. Юнус Раббисинен даярдануу үчүн бир аз мөөнөт берүүсүн сураган. Ага иштин шашылыш экени айтылган.

Ал атүгүл кийе турган бут кийимин алыш үчүн да убакыт берүүнү сураганда, ага мөөнөт берилген эмес. Анын мүнөзү тар эле». Ибн Аббас: «Жибрил Юнуска келип: “Ниневия элине барып, аларды эскерт”, — деген. Юнус: “Бир унаа издеп алайын”, — деген.

Жибрил: “Иш мындан да шашылыш”, — деген. Ошондо ал ачууланып, кемеге жөнөп кеткен», — деген. Уахб ибн Мунаббих: «Мутта уулу Юнус салих кул болгон, бирок мүнөзү тар эле. Пайгамбарлыктын оор жүгү ага жүктөлгөндө, оор жүктүн астындагы жаш төөдөй алсырап, аны колдон түшүрүп, качып кеткен.

Ошондуктан Аллах аны улул-‘азм пайгамбарлардын катарынан чыгарган. Өз пайгамбарына: “Эми сен улул-‘азм пайгамбарлар сабыр кылгандай сабыр кыл” (Ал-Ахкаф, 35) жана “Киттин ээсиндей болбо” (Ал-Калам, 48) деп айткан», — деген.

Аллах Тааланын «Ал Биз аны жазалай албайбыз деп ойлоду» деген сөзүнүн мааниси — «Биз ага жаза өкүмүн чыгарбайбыз деп ойлоду». Муну Мужахид, Катада, Даххак жана Калби айтышкан. Бул Ибн Аббастан ал-‘Ауфи аркылуу да риваят кылынган. Араб тилинде «кадар» жана «каддара» бир мааниде колдонулат.

Аллахтын: «Араңарда өлүмдү Биз тагдыр кылдык» (Ал-Ваки‘а, 60) деген сөзү да буга далил. Бул аятты жеңил айтылыш менен окуган адамдын окуусундагы мааниси да ушундай. ‘Умар ибн Абдулазиз менен аз-Зухри аяттагы сөздү кош ташдид менен «нүкаддира» деп окушкан. ‘Ата жана көптөгөн аалымдардын айтымында, «Биз ага кыйынчылык кылбайбыз деп ойлоду» деген сөздүн мааниси — камакты ага тар кылбайбыз деп ойлоду.

Бул Аллахтын: «Аллах кимге кааласа, ырыскысын кеңейтет жана кимге кааласа, тар кылат» (Ар-Ра‘д, 26) деген сөзүндөгү “тар кылуу” маанисине туура келет. Ибн Зайд: «Бул суроо маанисинде: Раббисин алсыз кылып, Анын ага күчү жетпейт деп ойлодубу?» — деген. Я‘куб этишти белгисиз жактагы жеңил айтылыш менен окуган.

Хасан: «Мага жеткен кабарга караганда, Юнус күнөө кылгандан кийин Раббисине ачууланып кеткен. Шайтан аны азгырып, Аллах аны кыйынчылыкка салбайт деп ойлогон. Анын мурдагы жакшы амалдары жана ибадаты бар эле. Ошондуктан Аллах аны шайтанга таштап койбой, киттин курсагына түшүргөн.

Ал жерде кырк күн, күн-түн болуп калган», — деген. ‘Ата: «Жети күн», — деген. Дагы бир айтылган пикирде кит аны алты миң жылдык жолго алып кеткен делет. Ошондой эле ал жердин жетинчи катмарынын түбүнө чейин жеткирген дешкен.

Юнус киттин курсагында Раббисине тооба кылып, өзүн ойлонуп мындай деген: «Сенден башка сыйынууга татыктуу кудай жок. Сен аруу-Тазасың! Мен Сага баш ийбей, залимдерден болдум. Эмне кылган болсом да, Сенден башка эч кимге ибадат кылбайм».

Ошондо Аллах Өз ырайымы менен аны киттин курсагынан чыгарган. Пайгамбарларга ылайыктуу болгон жогорудагы түшүндүрмөлөр артык: ал элине же падышага ачууланып кеткен.

«Караңгылыктарда үн салып» деген сөз түндүн караңгылыгын, деңиздин караңгылыгын жана киттин курсагындагы караңгылыкты билдирет. «Сенден башка сыйынууга татыктуу кудай жок. Сен аруу-Тазасың! Чындыгында, мен залимдерден болдум» деген.

Абу Хурайрадан марфу‘ түрүндө риваят кылынган хадисте: «Аллах китке: “Аны ал, бирок этин тырмаба жана сөөгүн сындырба”, — деп вахий кылган. Кит аны алып, деңиздеги жайына карай түшүп кеткен. Деңиздин түбүнө жеткенде, Юнус бир үндү угуп, ичинен: “Бул эмне?” — деп ойлогон. Аллах ага: “Бул — деңиз жаныбарларынын тасбихи”, — деп вахий кылган.

Юнус киттин курсагында тасбих айткан. Периштелер анын тасбихин угуп: “Оо, Раббибиз! Биз алыстагы өлкөдөн чыккан алсыз үндү угуп жатабыз”, — дешкен. Башка риваятта: “Белгисиз жерден чыккан тааныш үндү угуп жатабыз”, — деп айтылат.

Аллах: “Бул — Менин кулум Юнус. Ал Мага баш ийбей койгондуктан, аны киттин курсагына камадым”, — деген. Периштелер: “Ал Сенин салих кулуң эмеспи? Күн сайын жана ар түнү анын жакшы амалдары Сага көтөрүлүп турчу эмеспи?” — дешкен.

Аллах: “Ооба”, — деген. Ошондо алар ага шапаат кылышкан. Аллах китке аны жээкке чыгарып салууну буйруган. Аллах Таала айткандай: “Биз аны оорулуу абалда жылаңач жерге чыгардык” (Ас-Саффат, 145)».