Yunusun sıxıntı anındakı duası

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

Yəni, Zün-Nun ləqəbli qulumuzu və elçimizi yada sal. O, Yunusdur. Zün-Nun «balıq sahibi» deməkdir; burada balıq nəzərdə tutulur. Onu gözəl şəkildə yad et, onun haqqında yaxşı təriflər söylə. Uca Allah onu qövmünə göndərdi.

Yunus onları dəvət etdi, lakin onlar iman gətirmədilər. O, onlara müəyyən etdiyi vaxtda əzabın gələcəyini vəd etdi. Onlar əzabı gözləri ilə gördükdə Allaha yalvarıb fəryad etdilər və tövbə etdilər. Allah da əzabı onlardan uzaqlaşdırdı.

Uca Allah buyurur: «Məgər Yunus qövmündən başqa, iman gətirdiyi zaman imanı ona fayda vermiş bir şəhər əhli olmuşdurmu? Onlar iman gətirdikdə dünya həyatındakı rüsvayedici əzabı onlardan uzaqlaşdırdıq və müəyyən bir müddətədək onları nemətlərlə faydalandırdıq» (Yunus, 98). Həmçinin buyurur: «Biz onu yüz min nəfərə, yaxud daha artıq adama göndərdik. Onlar iman gətirdilər və Biz də onları müəyyən bir müddətədək faydalandırdıq» (əs-Saffat, 147–148).

Yunusun dəvətinə iman gətirmiş bu böyük camaat onun ən böyük fəzilətlərindəndir.

Lakin o, qəzəbli halda getdi və Rəbbindən üz döndərdi. Bu, Allahın Kitabında bizə bildirilməyən bir günah səbəbindən olmuşdu. Onun nə olduğunu müəyyən etməyə ehtiyacımız yoxdur. Görünür, o, tələsmiş, qövmünə qəzəblənmiş və Allah ona əmr etməmişdən qabaq onların arasından çıxıb getmişdi.

O, Allahın onu sıxıntıya salmayacağını, yəni balığın qarnında ona darlıq etməyəcəyini, yaxud Allahdan yaxa qurtara biləcəyini güman etmişdi. Kamilləşmiş insanların belə bir zənnə düşməsi mümkündür; lakin bu zənn onlarda qərar tutmur və davam etmir.

Yunus bir qrup adamla gəmiyə mindi. Hamısının gəmidə qalması onların boğulmasına səbəb ola biləcəyindən, yüngülləşmək üçün aralarından bir nəfəri dənizə atmaq barədə püşk atdılar. Püşk Yunusa düşdü və balıq onu udaraq dənizlərin zülmətlərinə apardı. Həmin zülmətlər içində o, belə nida etdi: «Səndən başqa ibadətə layiq məbud yoxdur!

Sən paksan! Mən, həqiqətən, zalımlardan olmuşam!» (əl-Ənbiya, 87). Bununla o, Allahın uluhiyyətinin kamilliyini etiraf etdi, Onu bütün nöqsanlardan, eyiblərdən və bəlalardan pak tutdu, özünə zülm etdiyini və günah işlətdiyini boynuna aldı.

«O zaman o, qaçaraq gəmiyə tərəf getmişdi» (əs-Saffat, 140) və «o, qınanmağa layiq bir iş görmüşdü» (əs-Saffat, 142).

İmam İbn Kəsirin təfsiri

Bu qissə burada, «əs-Saffat» surəsində və «Nun» surəsində qeyd olunur. Belə ki, Allah Yunus ibn Məttanı (əleyhissəlam) Mosul torpağında yerləşən Neynəva şəhərinin əhalisinə peyğəmbər göndərmişdi. Yunus onları Allaha dəvət etdi, lakin onlar onu qəbul etmədilər və küfrlərində israr etdilər. O, onlara qəzəblənərək aralarından çıxdı və üç gündən sonra əzab gələcəyini vəd etdi.

Onun dediklərinin gerçək olduğunu anlayanda və peyğəmbərin yalan danışmadığını bildikdə, uşaqları, mal-qaraları və sürüləri ilə birlikdə çölə çıxdılar. Ana heyvanlarla balalarını bir-birindən ayırdılar, sonra Uca Allaha yalvarıb Ona fəryad etdilər. Dəvələr və onların balaları böyürdü, inəklər və buzovlar böyürürdü, qoyunlar və quzular mələşirdi. Allah da əzabı onlardan uzaqlaşdırdı.

Uca Allah buyurur: «Məgər Yunus qövmündən başqa, iman gətirdiyi zaman imanı ona fayda vermiş bir şəhər əhli olmuşdurmu? Onlar iman gətirdikdə dünya həyatındakı rüsvayedici əzabı onlardan uzaqlaşdırdıq və müəyyən bir müddətədək onları nemətlərlə faydalandırdıq» (Yunus, 98).

Yunusa gəlincə, o, gedib bir dəstənin olduğu gəmiyə mindi. Gəmi dənizin dərinliyinə doğru irəlilədi və onlar boğulacaqlarından qorxdular. Yükü yüngülləşdirmək üçün aralarından bir nəfəri dənizə atmaq barədə püşk atdılar. Püşk Yunusa düşdü, lakin onu atmağa razı olmadılar.

Püşkü yenidən atdılar; yenə Yunusa düşdü, yenə də onu atmağa razı olmadılar. Bir daha püşk atdılar və yenə ona düşdü. Uca Allah buyurur: «O, püşk atdı və uduzanlardan oldu» (əs-Saffat, 141), yəni püşk ona düşdü. Yunus (əleyhissəlam) ayağa qalxdı, paltarını çıxardı və özünü dənizə atdı.

Uca Allah, İbn Məsudun dediyinə görə, yaşıl dənizdən dənizləri yarıb keçən bir balıq göndərdi. Balıq Yunus özünü gəmidən atdığı vaxt gəlib onu uddu. Allah balığa vəhy etdi ki, onun ətini yeməsin və sümüyünü sındırmasın, çünki Yunus balıq üçün ruzi deyil; balığın qarnı onun üçün zindan olacaq.

«Zün-Nun» (ذو النون) balıq deməkdir. Bu nisbətlə ona izafə edilməsi doğrudur. «Qəzəbli halda getdiyi zaman» (إذ ذهب مغاضبا) ifadəsi barədə Dəhhaq demişdir: «Qövmünə qəzəbli halda». «O, onu sıxıntıya salmayacağımızı güman etmişdi» (فظن أن لن نقدر عليه) ifadəsi, yəni balığın qarnında ona darlıq etməyəcəyimizi güman etmişdi.

Bu məna İbn Abbasdan, Mücahiddən, Dəhhaqdan və başqalarından rəvayət edilir. İbn Cərir də bu mənanı seçmiş və Uca Allahın «Ruzisi dar olan kimsə Allahın ona verdiyindən xərcləsin. Allah heç kəsi ona verdiyindən artıq yükləməz. Allah çətinlikdən sonra asanlıq verər» (ət-Talaq, 7) ayəsini buna dəlil gətirmişdir.

Ətiyyə əl-Avfi demişdir: «O, Allahın onun ölümünə hökm etməyəcəyini güman etmişdi». Sanki o, bunu ölçüb-biçmək mənasında işlənən «qədərə» sözü ilə əlaqələndirmişdir. Ərəblər «qədərə» və «qaddərə» sözlərini eyni mənada işlədirlər. Şair belə demişdir: «Keçmiş zaman bir daha qayıtmayacaq.

Sən mübarəksən; nəyi təqdir etsən, o da baş verər və hökm Sənindir». Uca Allahın «Su təqdir olunmuş bir işə görə qovuşdu» (əl-Qəmər, 12) ayəsində də bu söz həmin mənada işlənmişdir.

«O, zülmətlər içində nida edib dedi: “Səndən başqa ibadətə layiq məbud yoxdur! Sən paksan! Mən, həqiqətən, zalımlardan olmuşam!”» (əl-Ənbiya, 87). İbn Məsud demişdir: «Balığın qarnının zülməti, dənizin zülməti və gecənin zülməti».

Eyni məna İbn Abbasdan, Əmr ibn Meymundan, Səid ibn Cubeyrdən, Məhəmməd ibn Kəbdən, Dəhhaqdan, Həsəndən və Qətadədən də rəvayət edilmişdir. Salim ibn Əbil-Cə’d demişdir: «Bir balığın qarnında olan başqa bir balığın zülməti və dənizin zülməti». İbn Məsud, İbn Abbas və başqaları demişlər ki, balıq Yunusu dənizləri yararaq apardı və dənizin dibinə çatdı. Yunus dənizin dibində çınqılların təsbihini eşitdi.

Elə orada və həmin anda dedi: «Səndən başqa ibadətə layiq məbud yoxdur! Sən paksan!» Övf demişdir: Yunus balığın qarnına düşəndə öldüyünü zənn etdi. Sonra ayaqlarını tərpətdi və hərəkət etdiklərini görəndə olduğu yerdə səcdə etdi.

Daha sonra belə nida etdi: «Ey Rəbbim, Sənin üçün heç kimin ibadət etmədiyi bir yerdə məscid tutdum».

Səid ibn Əbil-Həsən əl-Bəsri demişdir: «O, balığın qarnında qırx gün qaldı». Bu xəbəri İbn Cubeyr onların hər ikisindən rəvayət etmişdir. Məhəmməd ibn İshaq ibn Yəsar ona xəbər verən bir şəxsdən, o da Ümmü Sələmənin azad edilmiş qulu Abdullah ibn Rafidən, o isə Əbu Hüreyrədən belə rəvayət etmişdir: Allah Rəsulu (sallallahu əleyhi və səlləm) dedi: «Allah Yunusu balığın qarnında saxlamaq istədikdə balığa vəhy etdi: “Onu götür, amma ətinə xətər yetirmə və sümüyünü sındırma”. Balıq onu uddu.

Dənizin dibinə çatanda Yunus bir səs eşitdi və öz-özünə: “Bu nədir?” dedi. Balığın qarnında olduğu zaman Allah ona vəhy etdi: “Bu, dəniz heyvanlarının təsbihidir”. Yunus balığın qarnında təsbih etdi. Mələklər onun təsbihini eşidib dedilər: “Ey Rəbbimiz, biz tanış olmayan bir diyardan zəif bir səs eşidirik”.

Allah buyurdu: “Onu tanımırsınız?” Onlar dedilər: “Xeyr, ey Rəbbimiz, o kimdir?” Allah buyurdu: “O, Mənim qulum Yunusdur”. Onlar dedilər: “Sənin yanına hər gecə-gündüz saleh əməl qalxan, duası qəbul olunan qulun Yunus?” Allah buyurdu: “Bəli”.

Peyğəmbər dedi: “Mələklər onun üçün şəfaət etdilər. Allah balığa əmr etdi və balıq onu sahilə atdı”. Uca Allahın buyurduğu kimi: «O, xəstə olduğu halda sahilə atıldı» (əs-Saffat, 145).» İbn Cərir bunu rəvayət etmişdir. Bəzzar da öz «Müsnəd»ində Məhəmməd ibn İshaqın Abdullah ibn Rafi vasitəsilə Əbu Hüreyrədən rəvayət etdiyi yolla nəql etmiş, sonra demişdir: «Bu isnadla bu hədisin Peyğəmbərdən yalnız bu yolla rəvayət edildiyini bilmirik».

İbn Əbdül-Həqq Şu’bənin Əmr ibn Mərrədən, onun Abdullah ibn Sələmədən, onun da Əlidən mərfu olaraq rəvayət etdiyi bu hədisi nəql etmişdir: «Heç bir bəndəyə “Mən Yunus ibn Məttadan üstünəm” demək yaraşmaz; o, zülmətlər içində Allahı təsbih etmişdir». Bu hədisin həmin əlavə olmadan İbn Abbasdan, İbn Məsuddan və Abdullah ibn Cəfərdən rəvayətləri də vardır. Onların isnadları «Nun» surəsində gələcək.

İbn Əbu Hatim demişdir: Əbu Abdullah Əhməd ibn Əbdürrəhman ibn Vəhbin qardaşı oğlu bizə rəvayət etdi; əmim bizə rəvayət etdi: Əbu Saxr mənə rəvayət etdi ki, Yezid ər-Rəqaşi ona xəbər verib dedi: Ənəs ibn Malikdən eşitdim — zənnimcə, Ənəs hədisi Allah Rəsuluna (sallallahu əleyhi və səlləm) qaldırmışdı — ki, Yunus peyğəmbər (əleyhissəlam) balığın qarnında ikən bu sözlərlə dua etmək qərarına gəldi: «Allahım! Səndən başqa ibadətə layiq məbud yoxdur! Sən paksan! Mən, həqiqətən, zalımlardan olmuşam!»

Bu dua Ərşin ətrafını bürüdü. Mələklər dedilər: «Ey Rəbbimiz, yad bir diyardan tanış gələn zəif bir səs eşidirik». Allah buyurdu: «Onu tanımırsınız?» Onlar dedilər: «Xeyr, ey Rəbbimiz, o kimdir?» Allah buyurdu: «Qulum Yunusdur».

Onlar dedilər: «Sənin yanına həmişə qəbul olunmuş saleh əməli yüksələn, duası qəbul edilən qulun Yunus?» Onlar dedilər: «Ey Rəbbimiz, məgər rifah içində etdiyi əməllərə görə ona rəhm edib, bu bəladan qurtarmazsan?» Allah buyurdu: «Bəli». Balığa əmr etdi və balıq onu açıq sahəyə atdı.

Yunus, 98; əs-Saffat, 141; ət-Talaq, 7; əl-Qəmər, 12; yad bir diyardan; əs-Saffat, 145. Allah buyurdu: «Bəli» (hədisin rəvayətində belə gəlmişdir).

əl-Bəğəvinin təfsiri

Uca Allahın «Zün-Nun» (وَذَا النُّونِ) buyruğu, yəni balıq sahibini — Yunus ibn Məttanı — yada sal deməkdir.

«O, qəzəbli halda getdiyi zaman» (إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا) ifadəsinin mənası barədə ixtilaf edilmişdir. Dəhhaq demişdir: «Qövmünə qəzəbli halda». Bu, Əvfiyə və başqalarına görə İbn Abbasdan da rəvayət olunmuşdur. O demişdir ki, Yunusla qövmü Fələstində yaşayırdılar.

Bir padşah onlara hücum edib doqquz yarım qəbiləni əsir götürdü, bir yarım qəbilə isə qaldı. Allah Şuəyya peyğəmbərə vəhy edib buyurdu ki, Həzqil padşahın yanına getsin və ona belə desin: «Güclü bir peyğəmbər göndərsin. Mən onların qəlblərinə elə bir şey salacağam ki, İsrail oğullarını onunla göndərsinlər». Padşah ondan soruşdu: «Səncə, kim olsun?»

Padşahlığının ərazisində beş peyğəmbər vardı. Şuəyya dedi: «Yunus güclü və etibarlı adamdır». Padşah Yunusu çağırıb çıxıb getməyi əmr etdi. Yunus soruşdu: «Allah sənə məni göndərməyi əmr edibmi?» Padşah dedi: «Xeyr». Yunus soruşdu: «Allah mənim adımı sənə çəkibmi?»

Padşah dedi: «Xeyr». Yunus dedi: «Burada məndən başqa güclü peyğəmbərlər də var». Onlar ona israr etdilər. O, peyğəmbərə, padşaha və qövmünə qəzəblənərək onların arasından çıxdı və Rum dənizinə gəlib gəmiyə mindi.

Urva ibn Zübeyr, Səid ibn Cubeyr və bir qrup alim demişlər ki, Yunus, Rəbbi qövmündən əzabı qaldırdıqdan sonra, Rəbbinə qəzəbli halda qövmünün yanından getdi. Çünki qövmü əvvəllər ondan vəd etdiyi şeyin baş vermədiyini görmüşdü; o da vəd etdiyi əzabın gəlməməsi üzündən qövmünün arasında qalmağı xoşlamadı, onlardan utandı və əzabın nə üçün qaldırıldığını bilmədi. Onun qəzəbi vədindən dönmüş kimi görünmək və yalançı adlanmaq qorxusundan qaynaqlanırdı, Allahın hökmünü bəyənməməsindən deyildi. Bəzi rəvayətlərdə bildirilir ki, onun qövmündə adət belə idi: yalançılığı üzə çıxan adamı öldürərdilər.

Yunus əzab vəd edilən vaxtda gəlmədiyi üçün onu öldürəcəklərindən qorxub qəzəblənmişdi. Burada «müğadibən» (مغاضبا) sözü tək bir şəxsdən baş verən qarşılıqlı məna daşıyan «səfərə çıxmaq» və «cəza vermək» kimi işlənmişdir. Deməli, «müğadibən» — qəzəbli halda deməkdir.

Həsən demişdir: O, yalnız Rəbbinə qəzəblənmişdi. Çünki Rəbbi ona qövmünün yanına gedib onları Allahın əzabı ilə xəbərdar etməyi və Ona dəvət etməyi əmr etmişdi. Yunus isə səfərə hazırlaşmaq üçün möhlət istədi. Ona işin bundan da təcili olduğu bildirildi, lakin o, ayaqqabı geyinməyə belə möhlət istəyənə qədər möhlət verilmədi.

O, xasiyyətcə hövsələsiz idi. İbn Abbasdan rəvayət edilir ki, Cəbrail Yunusun yanına gəlib dedi: «Neynəva əhlinin yanına get və onları xəbərdar et». Yunus dedi: «Minmək üçün bir heyvan axtarım». Cəbrail dedi: «İş bundan da təcilidir». Yunus qəzəbləndi və gəmiyə tərəf getdi.

Vəhb ibn Münəbbih demişdir: «Yunus ibn Mətta saleh bir bəndə idi, lakin xasiyyəti hövsələsiz idi. Peyğəmbərliyin ağırlığı onun üzərinə qoyulduqda, ağır yükün altında əzilən dəvə balası kimi taqətdən düşdü. Bu yükü əlindən atıb qaçdı. Buna görə Allah onu ulul-əzm peyğəmbərlər sırasından çıxardı.

Peyğəmbərinə buyurdu: “Elçilərdən əzm sahibi olanların səbir etdiyi kimi sən də səbir et” (əl-Əhqaf, 35). Həmçinin buyurdu: “Balıq sahibinin halına düşmə” (əl-Qələm, 48).»

Uca Allahın «O, onu sıxıntıya salmayacağımızı güman etmişdi» (فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ) buyruğu, yəni Allahın onu cəzalandırmaq barədə hökm verməyəcəyini güman etmişdi deməkdir. Mücahid, Qətadə, Dəhhaq və Kəlbi bu mənanı vermişlər. Bu, Əvfiyə görə İbn Abbasdan da rəvayət olunur. Ərəbcədə «qədərəllahuş-şey’ə təqdirən» və «qaddərə» ifadələri eyni mənadadır.

Uca Allahın «Sizin aranızda ölümü Biz təqdir etdik» (əl-Vaqiə, 60) ayəsi də bu mənanın dəlilidir; ayəni yüngül «d» ilə oxuyanların qiraətində belədir. Ömər ibn Əbdül-Əziz və Zühri isə «fəzənnə ən lən nəqdirə əleyhi» ifadəsini təşdidli oxumuşlar. Əta və bir çox alimlər demişlər ki, bunun mənası «həbsini onun üçün daraltmayacağımızı güman etdi» deməkdir. Bu, Uca Allahın «Allah istədiyinin ruzisini genişləndirər və daraldar» (ər-Rəd, 26) ayəsindəki «daraltmaq» mənasındadır.

İbn Zeyd demişdir: Bu, sual mənası daşıyır: «Məgər o, Rəbbinin ona qalib gəlməyə qadir olmadığını güman etmişdi?» Yəqub qari «yuqdəru» sözünü məchul formada, təşdidsiz oxumuşdur.

Həsəndən rəvayət olunur ki, günah işlətdikdən sonra Yunus Rəbbinə qəzəbli halda getdi və şeytan onu azdırıb Allahın onu sıxıntıya salmayacağını güman etməsinə səbəb oldu. Yunusun əvvəlcədən saleh əməlləri və ibadəti vardı. Allah onu şeytanın ixtiyarına buraxmaq istəmədi və balığın qarnına saldı. Orada qırx gün-gecə qaldı.

Əta demişdir: «Yeddi gün». Başqa bir rəvayətə görə, balıq onu altı min illik yol aparmışdı. Deyilənə görə, o, yerin yeddinci qatının son həddinə çatdırılmışdı. Yunus balığın qarnında Rəbbinə tövbə etdi, özünə qayıdıb dedi: «Səndən başqa ibadətə layiq məbud yoxdur!

Sən paksan! Sənə asi olduğum üçün və etdiyim hər şeyə görə, həqiqətən, zalımlardan olmuşam. Bundan sonra Səndən başqasına ibadət etməyəcəyəm». Allah Öz rəhməti ilə onu balığın qarnından çıxardı. Əvvəlki təfsirlər peyğəmbərlərin halına daha uyğundur: o, qövmünə, yaxud padşaha qəzəblənərək getmişdi.

Uca Allahın «Zülmətlər içində nida etdi» (فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ) buyruğu gecənin, dənizin və balığın qarnının zülməti deməkdir: «Səndən başqa ibadətə layiq məbud yoxdur! Sən paksan! Mən, həqiqətən, zalımlardan olmuşam!» Əbu Hüreyrədən mərfu olaraq rəvayət edilir ki, Allah balığa vəhy edib buyurdu: «Onu götür, amma ətinə xətər yetirmə və sümüyünü sındırma».

Balıq onu götürüb dənizdəki məskəninə doğru apardı. Dənizin dibinə çatanda Yunus bir səs eşitdi və öz-özünə: «Bu nədir?» dedi. Allah ona vəhy etdi ki, bu, dəniz heyvanlarının təsbihidir. Yunus balığın qarnında təsbih etdi.

Mələklər onun təsbihini eşidib dedilər: «Ey Rəbbimiz, yad bir diyarda zəif bir səs eşidirik». Başqa rəvayətdə belədir: «Naməlum bir yerdən tanış bir səs eşidirik». Allah buyurdu: «Bu, Mənə asi olduğu üçün dənizdə balığın qarnında həbs etdiyim qulum Yunusdur». Mələklər dedilər: «Sənin yanına hər gecə-gündüz saleh əməli yüksələn saleh bəndə?»

Allah buyurdu: «Bəli». Bundan sonra onlar onun üçün şəfaət etdilər. Allah balığa əmr etdi və balıq onu sahilə atdı. Uca Allah buyurur: «Biz onu xəstə olduğu halda açıq sahəyə atdıq» (əs-Saffat, 145).

Qeydlər: «ər-rə’b» — dəhşət; «fə-zəhəbə müğadiban» — qəzəbli halda getdi; «Muhəmməd (sallallahu əleyhi və səlləm)»; «yə» hərfinin damməsi ilə; deyilmişdir ki, üç gün.