Yunus peyğamberin duası

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

Yani, balıq sahibi, Yunus olan qulımız ve resulımıznı güzel bir şekilde añ ve onı yahşı maqta. Zü’n-nun — «balıq sahibi» demektir; balıq ise nundur. Allah Teâlâ onı qavmına yiberdi. Yunus olarğa davet yaptı, amma olar iman ketirmediler.

Bunun üzerine, olarğa belli bir müddet soñra azap kelecegini va‘de etti. Azapnı közleri ile körgenlerinde, Allahqa yalvarıp seslerini yükselttiler ve tevbe ettiler. Allah da olarğa azapnıñ kelmesini toqtattı. Nitekim Allah Teâlâ buyurdı: «Eger bir şeer iman etse de, imanı oña fayda etse edi, Yunus qavmından başqa!

Olar iman etkenlerinde, dünya hayatında rüsvaylıq azabını olardan ketirdik ve olarnı bir müddetke qadar faydalandırdıq» (Yunus, 10:98). Ve buyurdı: «Biz onı yüz biñ ya da daa çoq adamğa yolladıq. Olar iman ettiler; biz de olarnı bir müddetke qadar faydalandırdıq» (Saffat, 37:147–148). Yunusnıñ davetine iman etken bu büyük qavm, onıñ faziletleriniñ eñ büyüklerinden biridir.

Lâkin Yunus, aleyhisselâm, qavmına qarşı öfkelengen alda ketti ve günahlardan biri sebebi ile Rabbinden qaçtı. Allah bu gunahnı Kitabında bizge bildirmedi; onı tayin etmekke de ihtiyacımız yoq. Görüngenine köre, Yunusnıñ acele etmesi, qavmına öfkelenmesi ve Allah emir etmeden olarnıñ arasından çıqıp ketmesi, Allahnıñ onı qıyın vaziyetke qoymaycaq, yani balıq qarnında onı sıqmaycaq dep zannetmesine sebep oldı. Ya da Allahnıñ onıñ qolundan qurtulacağını zannetti.

Bu türlü zannıñ, kemal sahibi qullarda bir anlıqqa peyda olması ve devam etmeyip qalması mümkündür.

Yunus bir toplulıqnen gemige mindi. Olar, eger barchaları gemide qalsa, batıp ketmekten qorqup, kimni deñizge taşlaycaq olğanlarına dair qur‘a çektiler. Qur‘a Yunusqa çıqtı ve balıq onı yuttu. Balıq onı deñizlerniñ qaranlıqlarına alıp ketti.

Yunus o qaranlıqlarda şöyle nida etti: «Senden başqa ilâh yoqtır! Sen pak-sıñ! Men, aqiqatten, zalımlardan oldım!» O, Allahnıñ ilâhlığınıñ kemalını itiraf etti, Onı her türlü eksiklikten, ayıptan ve afetten pak bildi, öz nefsine zulüm etkenini ve cinayetini itiraf etti.

Azap da şu söz sebebi ile olarğa keldi: «O, gemige qaçıp ketken edi» (Saffat, 37:140); «ve özüni qınatacaq bir iş yapqan edi» (Saffat, 37:142). Yani, qınalmasına sebep olğan işni yapqan edi.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

Bu qıssa bu yerde, Saffat suresinde ve Nun suresinde zikr etile. Yunus bin Matta, aleyhisselâm, Allah tarafından Musul toprağındaki Ninova şeeriniñ ehalisine yiberildi. O, olarnı Allahqa davet etti, amma olar onıñ çağırışını qabul etmeyip küfürlerinde devam ettiler. Yunus olar arasından öfkeli alda çıqtı ve üç künden soñ olarğa azap kelmesini va‘de etti.

Azapnıñ kelecegine emin olıp, peyğamberniñ yalan söylemeycegini bilgenlerinde, balaları, hayvanları ve malları ile çölge çıqtılar. Ana hayvanlarnı yavrularından ayırdılar, soñ Allah عز وجل’ge yalvarıp, seslerini yükselttiler. Deve ve balaları böğürdiler, sıyır ve balaları mölediler, qoy ve kuzuları melediler. Allah olarğa azapnıñ kelmesini toqtattı.

Allah Teâlâ buyurdı: «Eger bir şeer iman etse de, imanı oña fayda etse edi, Yunus qavmından başqa! Olar iman etkenlerinde, dünya hayatında rüsvaylıq azabını olardan ketirdik ve olarnı bir müddetke qadar faydalandırdıq» (Yunus, 10:98).

Yunus, aleyhisselâm, ise ketip bir toplulıqnen gemige mindi. Deñizde şiddetli dalğalar çıqtı ve olar batıp ketmekten qorqtılar. Yüklerini yengilleştirmek içün aralarından birini deñizge taşlamaq üzere qur‘a çektiler. Qur‘a Yunusqa çıqtı, amma onı taşlamağa razı olmadılar.

Qur‘anı bir daa çektiler, yine Yunusqa çıqtı, amma onı taşlamağa razı olmadılar. Üçünci kere çektiler, yine oña çıqtı. Allah Teâlâ buyurdı: «O, qur‘a çekti ve mağlup olğanlardan oldı» (Saffat, 37:141), yani qur‘a oña çıqtı. Yunus, aleyhisselâm, turıp kiyimlerini çıqardı ve özüni deñizge attı.

Allah, Abdullah bin Mes‘udnıñ sözüne köre, yeşil deñizden deñizlerni yara-yara kelgen bir balıq yolladı. Yunus gemiden özüni atqan anda, balıq onı yuttu. Allah balıq içün şöyle vahiy etti: «Onıñ etini yeme ve kemiklerini qırma. Yunus saña rızıq olaraq berilmedi; seniñ qarnıñ onıñ zindanı olacaq».

«Zü’n-nun» sözündeki izafet, «balıq sahibi» manasını bildirir. «O, öfkeli alda ketti» ayeti aqqında Dahhak: «Qavmına öfkeli edi», dedi.

«Allahnıñ onı sıqmaycağını zannetti» (Enbiya, 21:87), yani balıq qarnında onı sıqıp qıyınlıqqa qoymaycaq dep zannetti. İbn Abbas, Mücahid, Dahhak ve başqalarından bu manada rivayet etilgen. İbn Cerir de bu tefsirni tercih etip, şu ayetni delil ketirdi: «Rızqı daraltılğan kimse, Allahnıñ oña bergeninden sarf etsin. Allah hiç kimsege, oña bergeninden ziyade yük yüklemez.

Allah qıyınlıqtan soñ qolaylıq yaratacaq» (Talaq, 65:7). Atiyye el-Avfiy: «Yani, Allah onıñ ölümüne qarar bermeycek dep zannetti», dedi. Bu tefsir, «qader» ve «qadder» sözleriniñ bir manada qullanılmasına esaslana. Şair de şöyle ayta: «Keçken zaman geri qaytmay; Bereketli-sıñ, ne taqdir etseñ, o olur; emir Senindir».

Allahnıñ «Sular taqdir etilgen bir iş içün bir-birine qavuş­tı» (Qamer, 54:12) ayetinde de «taqdir etilgen» manası bar.

«O qaranlıqlarda nida etti: “Senden başqa ilâh yoqtır! Sen pak-sıñ! Men, aqiqatten, zalımlardan oldım!”» İbn Mes‘ud: «Balıq qarnınıñ qaranlığı, deñizniñ qaranlığı ve gece qaranlığı», dedi. Bu söz İbn Abbas, Amr bin Meymun, Sa‘id bin Cübeyr, Muhammed bin Ka‘b, Dahhak, Hasan ve Qatadeden de rivayet etilgen.

Salim bin Ebi’l-Ca‘d: «Bir balıqnıñ içinde, deñiz qaranlığında olğan başqa bir balıqnıñ qaranlığı», dedi. İbn Mes‘ud, İbn Abbas ve başqaları şöyle dediler: Balıq Yunusnı deñizler boyunca alıp ketti ve deñizniñ tübine yetti. Yunus taşlarnıñ deñiz tübinde tesbih etkenini eşitti. O anda şöyle dedi: «Senden başqa ilâh yoqtır!

Sen pak-sıñ!» Avf şöyle rivayet etti: Yunus balıq qarnına tüşkeninde, öldim dep zannetti. Soñ ayaqlarını qımıldattı; qımıldağanını añlağanda, bulunğan yerinde secde yaptı ve: «Rabbim, hiç kim ibadet etmegen bir yerde, men Saña mescid tuttım», dedi.

Sa‘id bin Ebi’l-Hasan el-Basri, Yunus balıq qarnında qırq kün qalğan, dedi. Bu rivayetni İbn Cübeyr rivayet etti. Muhammed bin İshaq bin Yesar, özünen rivayet etken birinden, Ümmü Selemeniñ azatlısı Abdullah bin Rafi‘den, o da Ebu Hureyreden rivayet etti; Ebu Hureyre şöyle dedi: Resulullah صلى الله عليه وسلم buyurdı: «Allah Yunusnı balıq qarnında tutmaq istegende, balıqqa vahiy etti: “Onı tut, amma etini yaralama ve kemigini qırma.” Yunus deñizniñ tübine yetkeninde, bir ses eşitti ve öz-özünden: “Bu ne ses?”

dedi. Allah balıq qarnında oña vahiy etti: “Bu, deñiz hayvanlarınıñ tesbihidir.” Yunus balıq qarnında tesbih etti. Melekler onıñ tesbihini eşitip: “Rabbimiz, biz yabancı bir yerden zayıf bir ses eşitemiz”, dediler. Allah: “Bu, Benim qulım Yunus; Maña asi oldı, men de onı deñizde balıq qarnında tuttım”, dedi.

Melekler: “Her kün ve gece Oña yahşı amel köterilgen salih qul mu?” dediler. Allah: “Evet”, dedi. Soñ olar onıñ içün şefaat ettiler. Allah balıqqa emir berdi ve balıq onı, Allah عز وجل buyurğanı kibi, sahilge atıp çıqardı: «Biz onı sahile atqanda, o hastalğan edi» (Saffat, 37:145).»

Bu hadisi İbn Cerir rivayet etti. Bezzar da onı, Muhammed bin İshaq, Abdullah bin Rafi‘ ve Ebu Hureyre isnadı ile rivayet etip, şöyle dedi: «Bu hadisi Peyğamber صلى الله عليه وسلم’den bu isnad ve bu yoldan başka şekilde rivayet etilgenini bilmeymiz.» İbn Abdilberr, Şu‘be, Amr bin Murre, Abdullah bin Seleme ve Ali’den marfu‘ olaraq şu hadisi rivayet etti: «Bir qul: “Men Yunus bin Matta’dan yahşıragım”, demege yaraşmaz; o qaranlıqlarda Allahnı tesbih etti.» Bu hadisiñ bu ziyadesi olmağan rivayetleri İbn Abbas, İbn Mes‘ud ve Abdullah bin Ca‘fer’den de rivayet etilgen. Olarnıñ isnadları Nun suresinde kelecek.

İbn Ebi Hatim şöyle dedi: Ebu Abdullah Ahmed bin Abdurrahman bin Vehbniñ yeğeni bizge rivayet etti; amcam maña rivayet etti: Ebu Sahr maña rivayet etti; Yezid er-Raqaşiy oña rivayet etken; o da Enes bin Malikni eşitken. Enesniñ bu hadisi Resulullah صلى الله عليه وسلم’ge nisbet etkenine inanam, dep ayta: Yunus peyğamber balıq qarnında bu sözlernen dua etmege başlaycaq olğanında, şöyle dedi: «Allahım, Senden başqa ilâh yoqtır! Sen pak-sıñ! Men, aqiqatten, zalımlardan oldım!»

Bu dua Arşnı sarıp aldı. Melekler: «Rabbimiz, yabancı bir diyardan tanış ve zayıf bir ses kele», dediler. Allah: «Onı tanımaysıñızmı?» dedi. Melekler: «Yoq, Rabbimiz; o kim?» dediler. Allah: «Bu, qulım Yunus», dedi. Melekler: «Her kün ve gece Oña qabul etilgen amel ve qabul etilgen dua köterilgen qulıñ Yunus mı?»

dediler. Soñ olar: «Rabbimiz, bolluq zamanında yapqan amellerine merhamet etip, onı belâdan qurtarmaqsıñmı?» dediler. Allah: «Evet», dedi ve balıqqa onı quru yerge atıp çıqarmağa emir berdi. (Yunus, 10:98; Saffat, 37:141, 145; Talaq, 65:7; Qamer, 54:12; Saffat, 37:145.)

el-Bağaviniñ tefsiri

Allah عز وجل’niñ «Zü’n-nun» sözü: «Balıq sahibini, yani Yunus bin Matta’nı añ», demektir.

«O, öfkeli alda ketti» ayetiniñ manası aqqında ihtilaf etilgen. Dahhak: «Qavmına öfkeli edi», dedi. Bu, Avfî ve başqalarınıñ İbn Abbas’tan rivayetidir. İbn Abbas ayta: Yunus ve onıñ qavmı Filistin’de yaşay ediler. Bir patşa olarğa qarşı sefer yapıp, toqquz buçuk qabileden adamnı esir aldı; bir buçuk qabile qalğan edi.

Allah peyğamber Şu‘ayya vahiy etti: «Hizqil patşanıñ yanına bar ve oña: “Küçlü bir peyğamber yollasın. Men olarniñ yüreğine tesir etip, İsrail oğullarını o peyğambernen yibermelerine sebep olacam”, de». Patşa: «Menim saltanatımda beş peyğamber bar; kimni yollayım?» dep soradı.

Şu‘ayya: «Yunus — küçlü ve emanetli», dedi. Patşa Yunusnı çağırtıp, yola çıquvını emir etti. Yunus: «Meni yollamağa Allah emir berdimi?» dep soradı. Patşa: «Yoq», dedi. Yunus: «Menim adımnı sana bildirdimi?» dep soradı. Patşa: «Yoq», dedi.

Yunus: «Onda başqa küçlü peyğamberler bar», dedi. Olar ısrar ettiler. Yunus peyğamberge, patşağa ve qavmına öfkelenip olarnıñ arasından çıqtı ve Rum deñizine kelip gemige mindi.

Urve bin Zübeyr, Sa‘id bin Cübeyr ve bir topluq alim: Yunus, Allah qavmından azapnı ketirgen soñ, Rabbine öfkelenip qavmını terk etti, dediler. Yunus olarğa azap kelecegini va‘de etken edi. Allah azapnı ketirgenden soñ, bu va‘dinde turmağan peyğamber dep bilingen qavm arasında qalmaq istemedi; olar qarşısında utandı ve azapnıñ ne sebepnen ketirilgenini bilmedi. Onıñ öfkesi, va‘desiniñ yerine kelmegeni ve yalancı dep adlandırılacağından çekinmesinden doğdı; Allahnıñ hükmüne razı olmamağından degil.

Ba‘zı rivayetlerde, qavmınıñ adatına köre, yalancı çıqqan adamnı öldürgenleri bildirilgen. Va‘de etilgen vaqıtta azap kelmegeni içün, Yunus onı öldürmelerinden qorqtı ve öfkelendi. Bu yerde «müfa‘ale» veznindeki «mugazıb» sözü, bir adam tarafından yapılğan işni bildire; meselâ «musafara» ve «mu‘aqaba» sözleri kibi. Demek, «öfkeli alda ketti» manasındadır.

Hasan ayta: Yunus, Rabbine, onı qavmına yollap, azabını bildirmeni ve Oña davet etmeni emir etkeni içün öfkelendi. O, yola çıquvğa azırlanmaq içün müddet berilmesini Rabbinden istedi. Oña: «İş bundan daa tez», denildi. Yunus, yolda kiyilecek bir ayakkabı alıp kiymege qadar vaqıt berilmesini de istedi, amma oña müddet berilmedi.

Onıñ tabiati dar edi. İbn Abbas rivayet etti: Cebrail Yunusqa kelip: «Ninova ehalisine bar ve olarnı uyar», dedi. Yunus: «Bir hayvan tapıp mineyim», dep, hayvan izlemege başladı. Oña: «İş bundan daa tez», denildi. Yunus öfkelendi ve gemige ketti.

Vehb bin Münebbih ayta: Yunus bin Matta salih qul edi, amma tabiati dar edi. Peyğamberlikniñ ağır yükleri oña yüklengeninde, ağır yüknüñ astında çökken yavru deve kibi, olarnıñ astında çöküp, peyğamberlik vazifesini qolundan taşladı ve ondan qaçtı. Bu sebepten Allah onı ulü’l-azm peyğamberlerden saymadı ve Öz peyğamberine şöyle buyurdı: «Resullardan ulü’l-azm olğanlar sebr etkeni kibi, sen de sebr et» (Ahqaf, 46:35). Ve: «Balıq sahibine benzeme» (Qalem, 68:48), dedi.

Allah عز وجل’niñ «Onı sıqmaycağımızı zannetti» sözü aqqında Mücahid, Qatada, Dahhak ve Kelbi: «Yani, Allahnıñ onı cezalandırmağa hüküm etmecegini zannetti», dediler. Bu, Avfîniñ İbn Abbas’tan rivayetidir. «Qaddera» ve «qadere» bir manadadır. «Biz aranızda ölümni taqdir ettik» (Vaqıa, 56:60) ayetini, «qadderna» sözini yengil talaffuz etkenler bu manada oquğan.

Bu tefsirge Ömer bin Abdülaziz ve Zühri’niñ «fe-zaanne en len nuqaddir ‘aleyhi» şeklindeki şeddeli qıraatı delildir. Ata ve alimlerniñ çoqusı, «Onıñ zindanda qalmagını daraltmaycağımızı zannetti», manasını bergenler. Bu tefsir, «Allah istegen kimsege rızqını genişletir ve daraltır» (Ra‘d, 13:26) ayetine dayanır. İbn Zeyd: «Bu, “Rabbini aciz qaldırıp, Onıñ qudratından qurtula bilecegini zannadımı?”

manasında istifhamdır», dedi. Ya‘qub, «yuqder» sözini meçhul ve yengil qıraat ile oquğan.

Hasan’dan rivayet etilgenine köre, Yunus günah işleğenden soñ Rabbine öfkelenip ketti; şeytan onı azdırdı ve Yunus Allahnıñ onı sıqmaycağını zannetti. Yunusnıñ evelden salih amelleri ve ibadeti bar edi. Allah onı şeytannıñ qoluna taşlamay, balıq qarnına qoydı. O, balıq qarnında qırq kün, gündüz ve gece qalğan.

Ata: «Yedi kün», dedi. Başqa bir rivayetke köre, balıq onı altı biñ yıllıq mesafeni alıp ketti. Başqa rivayetlerde, yerniñ yedinci qatına qadar yetkeni aytıla. Yunus balıq qarnında Rabbine tevbe etti ve özüni hesaba çekti: «Senden başqa ilâh yoqtır!

Sen pak-sıñ! Saña asi olğanım içün men zalımlardan oldım. Yapqan işlerimnen soñ, Senden başqasına ibadet etmem», dedi. Allah rahmeti ile onı balıq qarnından çıqardı. Peyğamberlerniñ alına yaraşqanı, evelki tefsirlerde aytılğanı kibi, Yunusnıñ qavmına ya da patşasına öfkelenip ketkenidir.

«O qaranlıqlarda nida etti» — gece qaranlığı, deñiz qaranlığı ve balıq qarnınıñ qaranlığı demektir. «Senden başqa ilâh yoqtır! Sen pak-sıñ! Men, aqiqatten, zalımlardan oldım!» Ebu Hureyre’den merfu‘ olaraq rivayet etile: Allah balıqqa vahiy etti: «Onı tut, amma etini yaralama ve kemigini qırma».

Balıq onı tutıp, deñizniñ tübündeki meskenine alıp ketti. Deñiz tübine yetkeninde Yunus bir ses eşitti ve öz-özünden: «Bu ne?» dep soradı. Allah oña vahiy etti: «Bu, deñiz hayvanlarınıñ tesbihidir». Yunus balıq qarnında tesbih etti.

Melekler onıñ tesbihini eşitip: «Rabbimiz, biz yabancı bir yerde zayıf bir ses eşitemiz», dediler. Başqa bir rivayette: «Tañılğan bir ses, amma belli olmağan bir yerden kele», denile. Allah: «Bu, Maña asi olğan ve Men de onı balıq qarnında tutqan qulım Yunus», dedi. Melekler: «Her kün ve gece Oña salih amel köterilgen salih qul mı?»

dep soradılar. Allah: «Evet», dedi. Melekler Yunus içün şefaat ettiler; soñ Allah balıqqa emir berdi ve balıq onı sahilge atıp çıqardı. Nitekim Allah Teâlâ buyurdı: «Biz onı quru yerge atıp çıqardıq; o hasta edi» (Saffat, 37:145).