دعا، تسبیح او د ګناه منل

د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر

یعنې: زموږ بنده او رسول ذوالنون، چې هغه یونس علیه السلام دی، په ښه یاد او ښې ستاینې یاد کړه. ذوالنون یعنې د نون خاوند، او نون کب ته ویل کېږي. الله تعالی هغه خپل قوم ته ولېږه، نو هغوی یې الله ته راوبلل، خو ایمان یې رانه ووړ. هغه هغوی ته د یوې ټاکلې مودې له تېرېدو وروسته د عذاب د راتلو خبر ورکړ.

کله چې عذاب یې په خپلو سترګو ولید، الله ته یې زارۍ او فریاد وکړ او توبه یې وویسته، نو الله ترې عذاب پورته کړ؛ لکه څنګه چې الله تعالی فرمایلي دي: «نو ولې داسې کوم کلی نه و چې ایمان یې راوړی وای او ایمان یې ورته ګټور شوی وای، پرته د یونس له قومه؟ کله چې هغوی ایمان راوړ، په دنیايي ژوند کې مو د رسوا کوونکي عذاب مخه ترې واړوله او تر یوې مودې مو ګټه ورکړه.» او فرمایلي یې دي: «او هغه مو سل زره یا تر دې زیات کسانو ته ولېږه، نو هغوی ایمان راوړ؛ بیا مو تر یوې مودې پورې ګټه ورکړه.» دا ستره ډله، چې د یونس علیه السلام په بلنه یې ایمان راوړ، د هغه له لویو فضیلتونو څخه ده.

خو هغه علیه السلام په غوسه ولاړ او د خپلو ځینو ګناهونو له امله له خپل رب څخه وتښتېد؛ هغه ګناهونه چې الله په خپل کتاب کې موږ ته نه دي بیان کړي، او د هغو په ټاکلو پوهېدو ته اړتیا هم نه لرو. ظاهراً هغه په بېړه، له خپل قومه په غوسه کېدو او د الله له امره مخکې د هغوی له منځه په وتلو سره داسې وانګېرله چې الله به پرې تنګون رانه ولي، یعنې د کب په ګېډه کې به پرې تنګون نه راولي؛ یا یې داسې وانګېرله چې له الله تعالی څخه به وتښتي. د مخلوقاتو له کاملانو څخه هم د داسې ګومان پېښېدل ناشوني نه دي، که څه هم هغه ګومان پکې ټینګ او همېشنی نه وي. هغه له ځینو خلکو سره په بېړۍ کې سپور شو.

هغوی قرعه واچوله چې څوک به په سمندر کې غورځوي، ځکه وېرېدل چې که ټول پاتې شي، ډوب به شي. قرعه د یونس په نوم وخته، نو کب هغه تېر کړ او د سمندرونو تیارو ته یې یووړ. هلته یې نارې کړې: «له تا پرته بل معبود نشته، ته پاک یې، بېشکه زه له ظالمانو څخه وم.» په دې سره یې د الله تعالی پر بشپړ الوهيت اقرار وکړ، هغه یې له هر عیب، نیمګړتیا او آفت څخه پاک وباله، او پر خپل ظلم او ګناه یې اعتراف وکړ.

پر هغوی عذاب راغی؛ ځکه الله فرمایلي دي: «کله چې هغه بېړۍ ته وتښتېد» او «حال دا چې هغه د ملامتۍ وړ و»؛ یعنې داسې کار یې کړی و چې د ملامتۍ وړ و.

د امام ابن کثیر تفسیر

دا کیسه دلته، د «الصافات» سورت او د «ن» سورت کې راغلې ده. پېښه داسې وه چې الله تعالی یونس بن متی علیه السلام د نینوا د کلي خلکو ته ولېږه. نینوا د موصل په سیمه کې یو کلی دی. هغه هغوی الله ته راوبلل، خو هغوی یې خبره ونه منله او پر خپل کفر ټینګ پاتې شول.

یونس له هغوی څخه په غوسه ووت او هغوی ته یې له درېیو ورځو وروسته د عذاب د راتلو خبر ورکړ. کله چې هغوی د هغه خبره په یقیني توګه درک کړه او پوه شول چې پېغمبر دروغ نه وایي، له خپلو ماشومانو، څارويو او رمو سره دښتې ته ووتل. میندې یې له خپلو بچیانو جلا کړې، بیا یې الله عزوجل ته زارۍ او فریاد وکړ. اوښانو او د هغوی بچیانو غړمبا وکړه، غواګانو او خوسکیو رمباړه وکړه، او پسونو او وريو بع بع وکړ؛ نو الله ترې عذاب پورته کړ.

الله تعالی فرمایلي دي: «نو ولې داسې کوم کلی نه و چې ایمان یې راوړی وای او ایمان یې ورته ګټور شوی وای، پرته د یونس له قومه؟ کله چې هغوی ایمان راوړ، په دنیايي ژوند کې مو د رسوا کوونکي عذاب مخه ترې واړوله او تر یوې مودې مو ګټه ورکړه.» خو یونس علیه السلام روان شو او له یوې ډلې خلکو سره په بېړۍ کې سپور شو. بېړۍ په سمندر کې ډېره مخکې ولاړه او هغوی ووېرېدل چې ډوب به شي.

نو قرعه یې واچوله چې له ځانونو څخه یو سړی سمندر ته وغورځوي، څو بار یې سپک شي. قرعه د یونس په نوم وخته، خو هغوی ونه غوښتل چې هغه وغورځوي. بیا یې قرعه واچوله او بیا هم د یونس په نوم وخته، خو بیا یې هم ونه غوښتل چې هغه وغورځوي. درېیم ځل یې قرعه واچوله او بیا هم د هغه په نوم وخته.

الله تعالی فرمایلي دي: «نو هغه قرعه واچوله او له ماتې خوړونکو څخه شو»؛ یعنې قرعه د هغه په نوم وخته. یونس علیه السلام پاڅېد، خپلې جامې یې وایستلې او ځان یې سمندر ته وغورځاوه. الله سبحانه وتعالی د ابن مسعود د وینا له مخې، له شنې بحیرې څخه یو کب راولېږه چې سمندرونه یې څېرل. کله چې یونس ځان له بېړۍ وغورځاوه، کب راغی او تېر یې کړ.

الله هغه کب ته وحی وکړه چې د ده غوښه مه خوره او هډوکی یې مه ماتوې؛ ځکه یونس ستا روزي نه دی، بلکې ستا ګېډه به د هغه زندان وي. د الله تعالی دا وینا: «او د نون خاوند» د کب خاوند، یعنې یونس علیه السلام، مراد دی. په دې نسبت ورته د نون خاوند ویل سم دي. او د الله تعالی دا وینا: «کله چې هغه په غوسه ولاړ»؛ ضحاک ویلي دي: له خپل قومه په غوسه ولاړ.

«او ګومان یې وکړ چې موږ به پرې تنګون رانه ولو»؛ یعنې ګومان یې وکړ چې موږ به د کب په ګېډه کې پرې تنګون رانه ولو. له ابن عباس، مجاهد، ضحاک او نورو څخه هم دې ته ورته روایت شوی دی. ابن جریر همدا تفسیر غوره کړی او د الله تعالی په دې وینا یې دلیل راوړی: «او پر هغه چا چې روزي یې تنګه شوې وي، له هغه څه دې لګښت وکړي چې الله ورکړي دي؛ الله هېڅوک تر هغه زیات نه مکلفوي چې ورکړي یې دي. الله به له سختۍ وروسته اساني راولي.»

عطیه عوفي ویلي دي: «او ګومان یې وکړ چې موږ به پرې تنګون رانه ولو» یعنې ګومان یې وکړ چې موږ به پرې پرېکړه ونه کړو. داسې ښکاري چې هغه «نقدر» یې د اندازې ټاکلو په مانا اخیستې ده؛ عربان «قَدَرَ» او «قَدَّرَ» په یوه مانا کاروي. شاعر ویلي دي: «هغه تېر شوی وخت بېرته راګرځېدونکی نه دی؛ ته برکتي یې، څه چې اندازه کړې، هماغسې به کېږي او واک ستا دی.» د الله تعالی په دې وینا کې همدا مانا ده: «نو اوبه د یوې ټاکلې چارې له مخې سره مخامخ شوې»؛ یعنې اندازه شوې.

د الله تعالی وینا: «نو په تیارو کې یې نارې کړې چې: له تا پرته بل معبود نشته، ته پاک یې، بېشکه زه له ظالمانو څخه وم.» ابن مسعود ویلي دي: د کب د ګېډې تیاره، د سمندر تیاره او د شپې تیاره. له ابن عباس، عمرو بن میمون، سعید بن جبیر، محمد بن کعب، ضحاک، حسن او قتاده څخه هم همداسې روایت شوی دی. سالم بن ابي الجعد ویلي دي: د یوه کب په ګېډه کې د بل کب تیاره، او د سمندر تیاره.

ابن مسعود، ابن عباس او نورو ویلي دي: کب یونس د سمندرونو په منځ کې روان کړ، تر دې چې د سمندر تل ته ورسېد. یونس د سمندر په تل کې د کاڼو تسبیح واورېده؛ هماغه وخت یې وویل: «له تا پرته بل معبود نشته، ته پاک یې.» عوف ویلي دي: کله چې یونس د کب په ګېډه کې شو، ګومان یې وکړ چې مړ شوی دی. بیا یې خپلې پښې وخوځولې، او چې حرکت یې وکړ، هلته یې سجده وکړه او ویې ویل: «ای زما ربه، په داسې ځای کې مې ستا لپاره د عبادت ځای جوړ کړ چې تر ما مخکې هېچا پکې عبادت نه دی کړی.»

سعید بن ابي الحسن بصري ویلي دي: هغه د کب په ګېډه کې څلوېښت ورځې پاتې شو. ابن جبیر دا دواړه روایتونه نقل کړي دي. محمد بن اسحاق بن یسار، د یوه چا له قوله چې هغه ته یې روایت کړی و، له عبدالله بن رافع، د ام سلمه له ازاد شوي غلامه، روایت کړی چې هغه له ابو هریره واورېدل: رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «کله چې الله غوښتل یونس د کب په ګېډه کې بند کړي، کب ته یې وحی وکړه چې هغه واخله، خو غوښه یې مه زخمي کوه او هډوکی یې مه ماتوې. کله چې کب هغه د سمندر تل ته ورساوه، یونس یو غږ واورېد او په زړه کې یې وویل: دا څه دي؟

الله ورته، په داسې حال کې چې د کب په ګېډه کې و، وحی وکړه: دا د سمندر د ژوو تسبیح ده. نو هغه هم د کب په ګېډه کې تسبیح وکړه. ملایکو د هغه تسبیح واورېده او ویې ویل: ای زموږ ربه، یو کمزوری غږ اورو. الله وفرمایل: دا زما بنده یونس دی؛ زما نافرماني یې کړې، نو په سمندر کې مې د کب په ګېډه کې بند کړی دی.

هغوی وویل: هماغه صالح بنده چې هره ورځ او شپه به یې ستا لور ته نېک عمل پورته کېده؟ الله وفرمایل: هو.» رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «نو هغوی د هغه په حق کې شفاعت وکړ، او الله کب ته امر وکړ چې هغه په وچه ساحل کې وغورځوي»، لکه څنګه چې الله عزوجل فرمایلي دي: «او هغه مو په تش ډاګ کې وغورځاوه، په داسې حال کې چې ناروغ و.» ابن جریر دا روایت کړی دی، او بزار هم په خپل مسند کې د محمد بن اسحاق له لارې، له عبدالله بن رافع، له ابو هریره څخه ورته روایت کړی دی.

بیا یې ویلي دي: نه پوهېږو چې دا له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه له دې لارې او دې سند پرته بل ډول روایت شوی وي. ابن عبد الحق د شعبې له لارې، له عمرو بن مرې، له عبدالله بن سلمې، له علي څخه مرفوعاً روایت کړی دی: «د هېڅ بنده لپاره روا نه ده چې ووایي: زه له یونس بن متی څخه غوره یم؛ هغه په تیارو کې د الله تسبیح ویلې وه.» دا حدیث له دې زیاتونې پرته هم له ابن عباس، ابن مسعود او عبدالله بن جعفر څخه روایت شوی دی؛ د هغو سندونه به د «ن» سورت په تفسیر کې راشي.

ابن ابي حاتم ویلي دي: ابو عبدالله احمد بن عبدالرحمن، د ابن وهب وراره، موږ ته روایت وکړ؛ هغه وویل: زما تره راته روایت وکړ، ابو صخر ماته وویل: یزید رقاشي راته روایت وکړ چې ما له انس بن مالک څخه واورېدل ــ او زما په اند انس دا حدیث له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه نقل کړی و ــ چې یونس پېغمبر علیه السلام، کله چې د کب په ګېډه کې و او غوښتل یې په دغو کلمو دعا وکړي، ویې ویل: «ای الله، له تا پرته بل معبود نشته، ته پاک یې، بېشکه زه له ظالمانو څخه وم.» نو دا دعا د عرش شاوخوا ته ورسېده. ملایکو وویل: ای زموږ ربه، له پردي ځایه یو کمزوری غږ دی؟ الله وفرمایل: ایا هغه نه پېژنئ؟

هغوی وویل: نه، ای زموږ ربه، هغه څوک دی؟ الله وفرمایل: زما بنده یونس. هغوی وویل: ستا هماغه بنده یونس چې تل به یې د منل شوي عمل او قبلېدونکې دعا برخه ستا لور ته پورته کېده؟ هغوی وویل: ای زموږ ربه، ایا د هغه د سوکالۍ په ورځو کې د ده د کړنو له امله پرې رحم نه کوې، څو له کړاو څخه یې وژغورې؟

الله وفرمایل: ولې نه. نو کب ته یې امر وکړ چې هغه په خلاص ډاګ کې وغورځوي.» [د یونس سورت: ۹۸؛ د الصافات سورت: ۱۴۱؛ د الطلاق سورت: ۷؛ د القمر سورت: ۱۲؛ په پردي ځای کې؛ د الصافات سورت: ۱۴۵.] الله وفرمایل: هو.

د البغوي تفسیر

د الله عزوجل وینا: «او د نون خاوند»؛ یعنې د کب خاوند یونس بن متی علیه السلام یاد کړه. «کله چې هغه په غوسه ولاړ»؛ د دې مانا په اړه اختلاف شوی دی. ضحاک ویلي دي: له خپل قومه په غوسه ولاړ. د عوفي او نورو له لارې هم له ابن عباس څخه داسې روایت شوی دی.

هغه ویلي دي: یونس او قوم یې په فلسطین کې اوسېدل. یو پاچا پر هغوی برید وکړ، د هغوی نهه نیمې قبیلې یې بندیانې کړې او یوه نیمه قبیله پاتې شوه. الله شعیاء پېغمبر ته وحی وکړه چې حزقیل پاچا ته ورشي او ورته ووایي چې یو پیاوړی پېغمبر ولېږي؛ ځکه الله به د هغوی په زړونو کې داسې واچوي چې هغوی له هغه سره بني اسرائیل ولېږي. پاچا ورته وویل: څوک مناسب ګڼې؟

په پاچاهۍ کې یې پنځه پېغمبران وو. شعیاء وویل: یونس پیاوړی او امانتدار دی. پاچا یونس راوغوښت او امر یې ورته وکړ چې ولاړ شي. یونس ورته وویل: ایا الله تا ته امر کړی چې زه ولېږې؟ پاچا وویل: نه. یونس وویل: ایا الله ماته ستا په نوم اشاره کړې؟

پاچا وویل: نه. یونس وویل: دلته له ما پرته نور پیاوړي پېغمبران هم شته. هغوی پرې ټینګار وکړ، نو هغه د پېغمبر، پاچا او خپل قوم په غوسه له هغوی ووت او د روم سمندر ته ورغی او په بېړۍ کې سپور شو. عروه بن زبیر، سعید بن جبیر او یوه ډله ویلي دي: هغه له خپل قومه د خپل رب په غوسه ولاړ، ځکه الله د هغه له قومه عذاب پورته کړ، وروسته له دې چې هغه عذاب ورسره ژمنه کړی و.

هغه نه غوښتل له داسې قوم سره پاتې شي چې د هغه د ژمنې خلاف عمل یې لیدلی و؛ له هغوی شرمېده، او نه پوهېده چې عذاب ولې پورته شوی دی. د هغه غوسه د دې لپاره وه چې د خپلې ژمنې خلاف ښکاره شوی و او خلک به یې دروغجن وبولي، نه دا چې د الله تعالی له حکم څخه ناخوښه و. په ځینو روایتونو کې راغلي چې د هغه د قوم عادت دا و چې څوک به یې په دروغو نیولی و، وژل به یې. نو هغه ووېرېد چې کله د وعدې پر وخت عذاب رانشي، هغوی به یې ووژني؛ له همدې امله په غوسه شو.

دلته «مغاضبة» د هغو کلمو په څېر ده چې بڼه یې د دوو لورو ګډون ښيي، خو له یوه لوري ترسره کېږي؛ لکه مسافره او معاقبه. نو د «مغاضباً» مانا دا ده چې هغه په غوسه و. حسن ویلي دي: هغه د خپل رب له امله غوسه شو، ځکه الله امر ورته کړی و چې خپل قوم ته ولاړ شي، هغوی د الله له عذابه ووېروي او هغه ته یې راوبولي. هغه له خپل ربه وغوښتل چې د تګ لپاره د چمتووالي په موخه مهلت ورکړي.

ورته وویل شول چې امر تر دې هم ژر دی؛ هغه بیا دومره مهلت وغوښت چې یوه څپلۍ واخلي او ویې اغوندي، خو مهلت ورنه کړل شو. د هغه خوی تنګ و. له ابن عباس څخه روایت دی چې جبرائیل یونس ته راغی او ویې ویل: د نینوا خلکو ته ولاړ شه او ووېروه یې. هغه وویل: یوه سورلۍ پیدا کړم.

جبرائیل وویل: کار تر دې هم ژر دی. هغه په غوسه شو او بېړۍ ته روان شو. وهب بن منبه ویلي دي: یونس بن متی یو صالح بنده و، خو خوی یې تنګ و. کله چې د نبوت درانه بارونه پرې کېښودل شول، تر هغو لاندې داسې مات شو لکه کمزورې اوښ چې دروند بار پرې اېښودل شي؛ نو هغه بار یې له لاسه وغورځاوه او ترې وتښتېد.

له همدې امله الله هغه د اولوالعزم رسولانو له ډلې څخه وویست، او خپل پېغمبر ته یې وفرمایل: «نو ته صبر وکړه، لکه څنګه چې د پیاوړې ارادې خاوندانو پېغمبرانو صبر کړی و» (الأحقاف: ۳۵). او ویې فرمایل: «او د کب د خاوند په څېر مه کېږه» (القلم: ۴۸). د الله عزوجل وینا: «او ګومان یې وکړ چې موږ به پرې تنګون رانه ولو»؛ یعنې ګومان یې وکړ چې موږ به پرې د سزا پرېکړه ونه کړو. دا د مجاهد، قتاده، ضحاک او کلبی وینا ده، او د عوفي له لارې له ابن عباس څخه هم روایت شوې ده.

ویل کېږي: «قَدَرَ الله الشيءَ تقديراً» او «قَدَّرَ»؛ دواړه په یوه مانا دي. د هغه چا په قرائت کې د دې آیت وینا: «موږ ستاسو ترمنځ مرګ اندازه کړی دی» (الواقعة: ۶۰) هم دلیل دی؛ هلته «قَدَّرنا» په تخفیف لوستل شوی دی. د عمر بن عبدالعزیز او زهري قرائت «فَظَنَّ أَنْ لَنْ نُقَدِّرَ عَلَيْهِ» په تشدید سره دی. عطاء او ډېرو عالمانو ویلي دي چې مانا یې دا ده: هغه ګومان وکړ چې موږ به پرې په بند کې تنګون رانه ولو.

دا د الله تعالی د دې وینا له مانا سره تړاو لري: «الله د چا لپاره چې وغواړي روزي پراخوي او تنګوي» (الرعد: ۲۶). ابن زید ویلي دي: دا د پوښتنې په مانا ده، یعنې ایا هغه ګومان وکړ چې خپل رب به عاجز کړي او رب به پرې وس نه لري؟ یعقوب دا کلمه په مجهول او تخفیف سره لوستې ده. له حسن څخه روایت دی چې هغه ویلي دي: ما ته خبر رارسېدلی چې کله یونس ګناه وکړه، د خپل رب په غوسه روان شو؛ شیطان یې تېروتنه ورزیاته کړه، تر دې چې هغه ګومان وکړ چې الله به پرې وس ونه لري.

هغه پخوانی نېک عمل او عبادت درلود، خو الله نه غوښتل چې شیطان یې خپل کړي؛ نو هغه یې د کب په ګېډه کې واچاوه. څلوېښت ورځې او شپې پکې پاتې شو. عطاء ویلي دي: اووه ورځې. ویل شوي دي: کب هغه د شپږ زره کلونو د سفر هومره یووړ. او ویل شوي دي چې د ځمکې اووم پوړ ته یې ورساوه.

یونس د کب په ګېډه کې خپل رب ته توبه وکړه او خپل نفس ته یې رجوع وکړه. ویې ویل: «له تا پرته بل معبود نشته، ته پاک یې، بېشکه زه له ظالمانو څخه وم»؛ یعنې کله چې مې ستا نافرماني وکړه، له ظالمانو څخه شوم. که هر څه مې کړي وي، له تا پرته به د بل چا عبادت ونه کړم. نو الله په خپل رحمت سره هغه د کب له ګېډې وایست.

د پېغمبرانو له حال سره د پخوانیو تفسیرونو مانا ډېره مناسبه ده: هغه د خپل قوم یا پاچا په غوسه ولاړ. «نو په تیارو کې یې نارې کړې»؛ یعنې د شپې تیاره، د سمندر تیاره او د کب د ګېډې تیاره. «له تا پرته بل معبود نشته، ته پاک یې، بېشکه زه له ظالمانو څخه وم.» له ابو هریره څخه مرفوع روایت شوی چې الله کب ته وحی وکړه: هغه واخله، خو غوښه یې مه زخمي کوه او هډوکی یې مه ماتوې.

کب هغه واخیست او د سمندر خپل استوګنځي ته یې یووړ. کله چې د سمندر تل ته ورسېد، یونس یو غږ واورېد او په زړه کې یې وویل: دا څه دي؟ الله ورته وحی وکړه چې دا د سمندر د ژوو تسبیح ده. یونس د کب په ګېډه کې تسبیح وکړه؛ ملایکو یې تسبیح واورېده او ویې ویل: ای زموږ ربه، په پردي ځای کې یو کمزوری غږ اورو.

په بل روایت کې راغلي: له ناپېژندل شوي ځایه یو پېژندل شوی غږ. الله وفرمایل: دا زما بنده یونس دی؛ هغه زما نافرماني وکړه، نو ما د کب په ګېډه کې بند کړ. ملایکو وویل: هماغه صالح بنده چې هره ورځ او شپه به یې نېک عمل ستا لور ته پورته کېده؟ الله وفرمایل: هو.

نو هغوی د هغه په حق کې شفاعت وکړ؛ الله کب ته امر وکړ چې هغه په ساحل کې وغورځوي، لکه څنګه چې الله تعالی فرمایلي دي: «نو هغه مو په تش ډاګ کې وغورځاوه، په داسې حال کې چې ناروغ و» (الصافات: ۱۴۵). [په پای کې د سرچینې په متن کې د «ویرې»، «په غوسه ولاړ»، د محمد صلی الله علیه وسلم نوم، د مجهول صیغه او درې ورځې یادونه راغلې ده.]