Dua ya Yunus katika Dhiki

Tafsiri ya Qurani ya Sheikh Abdurrahman As-Sa’di

Yaani: Mkumbuke mja wetu na Mtume wetu Dhun-Nun, ambaye ni Yunus; yaani mwenye nyangumi (الحوت), kwa kumtaja vizuri na kumsifu kwa sifa njema. Mwenyezi Mungu Mtukufu alimtuma kwa watu wake akawaita, lakini hawakumwamini. Basi akawaahidi kwamba adhabu itawashukia baada ya muda aliowataja. Walipoiona adhabu kwa macho yao, walimwomba Mwenyezi Mungu kwa sauti za dhiki na wakamlilia, wakatubu, naye Mwenyezi Mungu akawaondolea adhabu.

Kama Alivyosema Mwenyezi Mungu Mtukufu: «Kwa nini hakukuwa na mji ulioamini na imani yake ikaufaa, isipokuwa watu wa Yunus? Walipoamini, tuliwaondolea adhabu ya fedheha katika maisha ya dunia, na tukawastarehesha kwa muda» (Yunus 10:98). Na Amesema: «Na tukamtuma kwa watu laki moja au zaidi. Basi wakaamini, na tukawastarehesha kwa muda» (As-Saffat 37:147–148).

Umma huu mkubwa, ulioamini kutokana na mwito wa Yunus, ni miongoni mwa fadhila zake kubwa.

Lakini yeye (amani iwe juu yake) aliondoka akiwa na ghadhabu, akamkimbia Mola wake kwa sababu ya dhambi miongoni mwa dhambi ambazo Mwenyezi Mungu hakututajia katika Kitabu Chake. Hatuna haja ya kuzibainisha. Dhahiri ni kwamba alifanya haraka, akawakasirikia watu wake, na akatoka miongoni mwao kabla Mwenyezi Mungu hajamwamuru kufanya hivyo. Akadhani kwamba Mwenyezi Mungu hatamdhikisha, yaani, hatamfinya ndani ya tumbo la nyangumi; au akadhani kwamba angemponyoka Mwenyezi Mungu.

Hakuna kinachozuia dhana kama hiyo kumpata miongoni mwa viumbe waliokamilika, kwa muda tu, bila kudumu wala kuendelea nayo. Akapanda katika meli pamoja na watu. Wakaamua kwa kura ni nani watakayemtupa baharini, kwa kuwa waliogopa kuzama ikiwa wote wangebaki. Kura ikamwangukia Yunus, na nyangumi akammeza, kisha akampeleka kwenye giza la bahari.

Humo gizani akaita: «Hapana mungu isipokuwa Wewe. Umetakasika! Hakika mimi nilikuwa miongoni mwa wenye kudhulumu» (Al-Anbiyaa 21:87). Alikiri ukamilifu wa uungu wa Mwenyezi Mungu Mtukufu, Akamtakasa na kila upungufu, kasoro na balaa, na akakiri kuwa alikuwa amejidhulumu na kufanya kosa.

Adhabu ikawashukia kwa sababu ya maneno Yake: «Alipokimbilia kwenye meli» (As-Saffat 37:140), na «naye alikuwa miongoni mwa wanaostahiki kulaumiwa» (As-Saffat 37:142).

Tafsiri ya Qurani ya Imamu Ibn Kathir

Kisa hiki kimetajwa hapa, katika Sura As-Saffat na katika Sura Nun. Yunus bin Matta (amani iwe juu yake) alitumwa na Mwenyezi Mungu kwa watu wa mji wa Ninawi, mji ulioko katika ardhi ya Mosul. Aliwaita wamwamini Mwenyezi Mungu, lakini wakamkataa na wakaendelea na ukafiri wao. Basi akaondoka miongoni mwao akiwa amewakasirikia, na akawaahidi adhabu baada ya siku tatu.

Walipohakikisha kwamba adhabu hiyo ingewapata, na wakajua kuwa Nabii hasemi uongo, walitoka kwenda nyikani pamoja na watoto wao, wanyama wao na mifugo yao. Wakawatenganisha mama na watoto wao, kisha wakamwomba Mwenyezi Mungu Mtukufu kwa unyenyekevu mkubwa na wakamlingana kwa sauti. Ngamia na ndama wao wakalia kwa sauti, ng’ombe na ndama wao wakalia, na kondoo na wana-kondoo wao wakalia. Mwenyezi Mungu akawaondolea adhabu.

Mwenyezi Mungu Amesema: «Kwa nini hakukuwa na mji ulioamini na imani yake ikaufaa, isipokuwa watu wa Yunus? Walipoamini, tuliwaondolea adhabu ya fedheha katika maisha ya dunia, na tukawastarehesha kwa muda» (Yunus 10:98).

Ama Yunus (amani iwe juu yake), aliondoka na akapanda meli pamoja na watu. Meli ilikwama katika mawimbi ya bahari, nao wakaogopa kuzama. Wakapiga kura kuhusu ni nani watakayemtupa baharini ili kupunguza mzigo wao. Kura ikamwangukia Yunus, lakini wakakataa kumtupa.

Wakapiga kura tena, nayo ikamwangukia tena, lakini wakakataa. Walipoipiga mara ya tatu, kura ikamwangukia tena. Mwenyezi Mungu Mtukufu Amesema: «Akashiriki nao kupiga kura, akawa miongoni mwa walioshindwa» (As-Saffat 37:141), yaani, kura ilimwangukia. Yunus (amani iwe juu yake) akasimama, akavua nguo zake, kisha akajitupa baharini.

Mwenyezi Mungu Mtukufu akatuma kutoka Bahari ya Kijani—kama alivyosema Ibn Mas‘ud—nyangumi aliyekuwa akipasua bahari, akaja akammeza Yunus mara tu alipojitupa kutoka melini. Mwenyezi Mungu akamfunulia nyangumi huyo: Usile nyama yake wala kuvunja mifupa yake, kwani Yunus si riziki yako; tumbo lako litakuwa gereza lake.

Maneno Yake: «na Dhun-Nun» yanamaanisha mwenye nyangumi; uhusishaji huo ni sahihi kwa namna hiyo. Maneno Yake: «alipoondoka akiwa na ghadhabu»; Ad-Dahhak alisema: alikuwa amewakasirikia watu wake. Maneno Yake: «akadhani kwamba hatutakuwa na uwezo juu yake» [yaani, hatutamdhikisha tumboni mwa nyangumi]. Hivi ndivyo ilivyosimuliwa kutoka kwa Ibn Abbas, Mujahid, Ad-Dahhak na wengine, na Ibn Jarir akakichagua.

Akatoa dalili kwa maneno ya Mwenyezi Mungu Mtukufu: «Na aliyepungukiwa riziki yake, basi atoe katika yale aliyompa Mwenyezi Mungu. Mwenyezi Mungu hamkalifishi mtu ila kwa kadiri ya kile Alichompa. Mwenyezi Mungu atafanya wepesi baada ya uzito» (At-Talaq 65:7). ‘Atakuwa na uwezo’ hapa ina maana ya kumdhikisha.

‘Qadara’ na ‘qaddara’ hutumiwa kwa maana moja katika Kiarabu. ‘Atakuwa na uwezo juu yake’ pia imesemwa kuwa na maana ya kumhukumu. ‘Qadara’ katika lugha ya Waarabu inaweza kuwa na maana ya ‘qaddara’, yaani kukadiria. Mshairi alisema: «Wakati uliopita hautarudi; umetukuka, unakadiria chochote, na amri ni Yako.»

Na katika maneno Yake: «Basi maji yakakutana kwa jambo lililokuwa limekadiriwa» (Al-Qamar 54:12), maana yake ni lililokadiriwa.

Maneno Yake: «Basi akaita katika giza: Hapana mungu isipokuwa Wewe. Umetakasika! Hakika mimi nilikuwa miongoni mwa wenye kudhulumu» (Al-Anbiyaa 21:87). Ibn Mas‘ud alisema: giza la tumbo la nyangumi, giza la bahari na giza la usiku.

Haya pia yamesimuliwa kutoka kwa Ibn Abbas, Amr bin Maymun, Sa‘id bin Jubayr, Muhammad bin Ka‘b, Ad-Dahhak, Al-Hasan na Qatadah. Salim bin Abil-Ja‘d alisema: ni giza la nyangumi aliye ndani ya tumbo la nyangumi mwingine, katika giza la bahari. Ibn Mas‘ud, Ibn Abbas na wengine walisema: Nyangumi alimpeleka kupitia bahari, akiipasua, mpaka akafika chini kabisa ya bahari. Yunus akasikia vijiwe vikimtukuza Mwenyezi Mungu chini kabisa ya bahari.

Hapo ndipo aliposema: «Hapana mungu isipokuwa Wewe. Umetakasika!» Awf alisema: Yunus alipokuwa ndani ya tumbo la nyangumi, alidhani kwamba amekufa. Kisha akatikisa miguu yake, na ilipotikiswa akasujudu pale pale. Kisha akasema: «Ewe Mola wangu, nimekufanyia mahali pa kusujudia katika sehemu ambayo hakuna yeyote aliyewahi kukufanyia mahali hapo.»

Sa‘id bin Abil-Hasan Al-Basri alisema kwamba alikaa tumboni mwa nyangumi siku arobaini. Riwaya hizi mbili amezipokea Ibn Jubayr.

Muhammad bin Ishaq bin Yasar amesimulia kutoka kwa mtu aliyemweleza, kutoka kwa Abdullah bin Rafi‘—mjakazi huru wa Umm Salama—kwamba alimsikia Abu Hurayra akisema: Mtume wa Mwenyezi Mungu (rehema na amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake) alisema: «Mwenyezi Mungu Alipotaka kumweka Yunus ndani ya tumbo la nyangumi, Alimfunulia nyangumi: Mchukue, lakini usimjeruhi nyama yake wala kuvunja mifupa yake. Yunus si riziki yako; tumbo lako litakuwa gereza lake.» Nyangumi alipomfikisha chini kabisa ya bahari, Yunus akasikia sauti na akajiuliza moyoni mwake: Hii ni nini?

Mwenyezi Mungu akamfunulia akiwa tumboni mwa nyangumi kwamba hiyo ilikuwa ni tasbihi ya viumbe wa baharini. Basi Yunus akamtukuza Mwenyezi Mungu akiwa tumboni mwa nyangumi. Malaika wakasikia tasbihi yake na kusema: Ewe Mola wetu, tunasikia sauti dhaifu. Akasema: Huyo ni mja Wangu Yunus; ameniasi, kwa hiyo nimemweka gerezani ndani ya tumbo la nyangumi baharini.

Wakasema: Je, si yeye yule mja mwema ambaye matendo yake mema yalikuwa yakipanda Kwako kila usiku na mchana? Akasema: Ndiyo. Akasema: Basi wakamuombea, ndipo Mwenyezi Mungu akamwamuru nyangumi amteme ufukweni, kama Alivyosema Mwenyezi Mungu Mtukufu: «Tukamtupa ufukweni, hali akiwa mgonjwa» (As-Saffat 37:145). Ibn Jarir ameipokea riwaya hii; Al-Bazzar pia ameipokea katika Musnad yake kupitia kwa Muhammad bin Ishaq, kutoka kwa Abdullah bin Rafi‘, kutoka kwa Abu Hurayra, kwa maana inayokaribiana.

Kisha akasema: Hatuijui ikisimuliwa kutoka kwa Mtume wa Mwenyezi Mungu isipokuwa kupitia njia hii kwa isnadi hii.

Ibn Abdil-Barr amepokea kupitia kwa Shu‘ba, kutoka kwa Amr bin Murra, kutoka kwa Abdullah bin Salama, kutoka kwa Ali, kwamba Mtume alisema: «Haifai kwa mja kusema: “Mimi ni bora kuliko Yunus bin Matta”; alimtukuza Mwenyezi Mungu katika giza.» Hadithi hii imesimuliwa pia bila nyongeza hii kutoka kwa Ibn Abbas, Ibn Mas‘ud na Abdullah bin Ja‘far. Isnadi zake zitatajwa katika Sura Nun.

Ibn Abi Hatim alisema: Abu Abdillah Ahmad bin Abdir-Rahman, mpwa wa Ibn Wahb, alituhadithia; ami yangu alituhadithia: Abu Sakhr alinihadithia kwamba Yazid Ar-Raqqashi alimweleza: Nimemsikia Anas bin Malik—na sidhani ila Anas aliinua hadithi hii kwa Mtume wa Mwenyezi Mungu—kwamba Nabii Yunus (amani iwe juu yake), alipotaka kuomba kwa maneno haya akiwa tumboni mwa nyangumi, alisema: «Ewe Mwenyezi Mungu, hapana mungu isipokuwa Wewe. Umetakasika! Hakika mimi nilikuwa miongoni mwa wenye kudhulumu.» Dua hii ikaja ikiwa imezungukwa na malaika kuizunguka Arshi.

Malaika wakasema: Ewe Mola wetu, sauti dhaifu inayojulikana kutoka nchi ya mbali? Akasema: Je, hamumtambui? Wakasema: Hapana, ewe Mola wetu. Ni nani huyo? Akasema: Ni mja Wangu Yunus. Wakasema: Je, ni mja Wako Yunus, ambaye matendo yake mema yaliyokubaliwa na dua iliyojibiwa vimekuwa vikipanda Kwako daima?

Wakasema: Ewe Mola wetu, je, humrehemu kwa sababu ya yale aliyokuwa akifanya wakati wa faraja, na hivyo kumwokoa na balaa? Akasema: Ndiyo. Basi akamwamuru nyangumi amtupie kwenye uwanda wa wazi.» (Yunus 10:98; As-Saffat 37:141, 145; At-Talaq 65:7; Al-Qamar 54:12). «Nchi ya mbali»; «As-Saffat 37:145»; akasema: Ndiyo.

Tafsiri ya Qurani ya Al-Baghawi

Maneno ya Mwenyezi Mungu Mtukufu: «na Dhun-Nun»; yaani, mkumbuke mwenye nyangumi, ambaye ni Yunus bin Matta.

«Alipoondoka akiwa na ghadhabu»: Wanazuoni wametofautiana kuhusu maana yake. Ad-Dahhak alisema: alikuwa amewakasirikia watu wake. Haya yamesimuliwa pia na Al-Awfi na wengine kutoka kwa Ibn Abbas. Alisema: Yunus na watu wake walikuwa wakiishi Palestina.

Mfalme akawashambulia na kuwateka watu wa makabila tisa na nusu, na kubaki makabila moja na nusu. Mwenyezi Mungu akamfunulia nabii Sha‘ya: Nenda kwa mfalme Hizqil na umwambie atume nabii mwenye nguvu, kwani Nitaweka katika nyoyo za watu hao nia ya kumruhusu awapelekee Wana wa Israil. Mfalme akamuuliza: Unamwona nani anafaa, ilhali katika ufalme wake walikuwapo manabii watano? Akasema: Yunus ni mwenye nguvu na mwaminifu.

Mfalme akamwita Yunus na kumwamuru aondoke. Yunus akamuuliza: Je, Mwenyezi Mungu amekuamuru unitume? Akasema: Hapana. Akamuuliza: Je, Amekutajia jina langu? Akasema: Hapana. Yunus akasema: Basi kuna manabii wengine wenye nguvu hapa.

Walimshinikiza mpaka akaondoka miongoni mwao akiwa na ghadhabu dhidi ya nabii huyo, mfalme na watu wake. Akaenda kwenye Bahari ya Roma na kupanda meli.

Urwa bin Az-Zubayr, Sa‘id bin Jubayr na kundi la wanazuoni walisema: Aliondoka kwa watu wake akiwa na ghadhabu kwa Mola wake kwa sababu Alikuwa amewaondolea adhabu baada ya kuwaahidi. Hakutaka kubaki miongoni mwa watu waliokuwa wameona kwamba ahadi ya adhabu aliyowatolea haikutimia. Akawaona haya mbele yao, na hakujua sababu iliyofanya adhabu iondolewe. Ghadhabu yake ilikuwa ni kwa sababu ya kuudhika kwamba ahadi yake haikutimia na kwamba angeitwa mwongo; haikuwa kwa sababu ya kuchukia hukumu ya Mwenyezi Mungu.

Baadhi ya riwaya zinasema kwamba ilikuwa desturi ya watu wake kumuua mtu aliyewahi kupatikana akisema uongo, kwa hiyo akaogopa wangemuua kwa kuwa adhabu haikuwajia katika muda aliowatajia. Akakasirika. Hapa neno «mughāḍiban» limetumika kwa namna ya kitenzi cha kutendeana, ingawa kitendo hicho kimetoka kwa mtu mmoja, kama «kusafiri» na «kulipiza»; kwa hiyo maana yake ni kwamba alikuwa na ghadhabu.

Al-Hasan alisema: Alimkasirikia Mola wake kwa sababu Alikuwa amemwamuru aende kwa watu wake kuwaonya kuhusu adhabu Yake na kuwaita Kwake. Yunus akamwomba Mola wake ampe muda ili ajitayarishe kwenda kwao. Akaambiwa kwamba jambo hilo lilikuwa la haraka zaidi, mpaka akaomba apewe muda wa kutafuta kiatu cha kuvaa, lakini hakupata muda huo. Alikuwa na tabia ya kukosa subira.

Imepokewa kutoka kwa Ibn Abbas kwamba Jibril alimjia Yunus na kumwambia: «Nenda kwa watu wa Ninawi na uwaonye.» Yunus akasema: «Nitafute mnyama wa kupanda.» Jibril akamjibu: «Jambo hili lina haraka zaidi.» Yunus akakasirika na kuelekea kwenye meli.

Wahb bin Munabbih alisema: Yunus bin Matta alikuwa mja mwema, lakini alikuwa na tabia ya kukosa subira. Alipolemewa na mizigo ya Utume, alianguka chini ya uzito wake kama mtoto wa ngamia anavyoanguka chini ya mzigo mzito. Akautupa mzigo huo na kukimbia. Kwa sababu hiyo Mwenyezi Mungu akamtoa miongoni mwa Mitume wenye azimio thabiti, na Akamwambia Nabii Wake: «Basi subiri kama walivyosubiri Mitume wenye azimio thabiti» (Al-Ahqaf 46:35), na: «Wala usiwe kama mwenye nyangumi» (Al-Qalam 68:48).

Maneno ya Mwenyezi Mungu Mtukufu: «akadhani kwamba hatutakuwa na uwezo juu yake»; yaani, akadhani kwamba Hatutamwadhibu. Hivi ndivyo walivyosema Mujahid, Qatadah, Ad-Dahhak na Al-Kalbi, na pia ni riwaya ya Al-Awfi kutoka kwa Ibn Abbas. Husemwa: «qadara Allahu ash-shay’a taqdīran» na «qadara yaqdiru qadran» kwa maana moja. Miongoni mwa mifano yake ni: «Sisi tumekukadirieni kifo» (Al-Waqi‘a 56:60), kwa usomaji wa yule aliyesoma kwa namna iliyopunguzwa.

Usomaji wa Umar bin Abdil-Aziz na Az-Zuhri unasema: «akadhani kwamba Hatutakuwa na uwezo juu yake», kwa shadda. Ata’ na wanazuoni wengi walisema kuwa maana yake ni: alidhani kwamba Hatutamdhikisha gerezani [tumboni mwa nyangumi], kutokana na maneno ya Mwenyezi Mungu: «Mwenyezi Mungu humkunjulia riziki amtakaye na humdhikisha amtakaye» (Ar-Ra‘d 13:26). Ibn Zayd alisema: ni swali lenye maana ya: Je, alidhani kwamba Mola wake angeshindwa na asiwe na uwezo juu yake? Ya‘qub alisoma kwa namna ya kutendwa, bila shadda.

Imesimuliwa kutoka kwa Al-Hasan kwamba alisema: Nimefikiwa na habari kwamba Yunus alipofanya dhambi, aliondoka akiwa na ghadhabu kwa Mola wake. Shetani akamtelezesha mpaka akadhani kwamba Mwenyezi Mungu hatakuwa na uwezo juu yake. Alikuwa na matendo mema ya zamani na ibada; kwa hiyo Mwenyezi Mungu hakumwacha awe chini ya Shetani, bali akamtupa tumboni mwa nyangumi. Akakaa humo siku arobaini mchana na usiku.

Ata’ alisema: siku saba. Imesemwa pia kuwa nyangumi alisafiri naye kwa muda wa miaka elfu sita. Na imesemwa kuwa alimfikisha kwenye tabaka la chini kabisa la ardhi ya saba. Yunus akatubu kwa Mola wake akiwa tumboni mwa nyangumi, akajihoji mwenyewe na kusema: «Hapana mungu isipokuwa Wewe.

Umetakasika! Hakika mimi nilikuwa miongoni mwa wenye kudhulumu», yaani, nilipokuasi. Sitamwabudu mwingine yeyote isipokuwa Wewe. Basi Mwenyezi Mungu akamtoa tumboni mwa nyangumi kwa rehema Yake. Hata hivyo, tafsiri zilizotangulia zinafaa zaidi kwa hali ya Mitume: kwamba aliondoka akiwa na ghadhabu dhidi ya watu wake au mfalme.

«Basi akaita katika giza»: yaani, giza la usiku, giza la bahari na giza la tumbo la nyangumi. «Hapana mungu isipokuwa Wewe. Umetakasika! Hakika mimi nilikuwa miongoni mwa wenye kudhulumu.» Imepokewa kutoka kwa Abu Hurayra kama hadithi iliyonyanyuliwa kwa Mtume (rehema na amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake) kwamba Mwenyezi Mungu alimfunulia nyangumi: «Mchukue, lakini usimjeruhi nyama yake wala kuvunja mifupa yake.»

Basi akamchukua na kumpeleka kwenye makazi yake baharini. Alipomfikisha chini kabisa ya bahari, Yunus akasikia sauti na kujiuliza moyoni mwake: «Hii ni nini?» Mwenyezi Mungu akamfunulia kwamba sauti hiyo ilikuwa ni tasbihi ya viumbe wa baharini. Basi Yunus akamtukuza Mwenyezi Mungu akiwa tumboni mwa nyangumi.

Malaika wakasikia tasbihi yake na kusema: «Ewe Mola wetu, tunasikia sauti dhaifu kutoka nchi ya mbali.» Katika riwaya nyingine: «sauti inayojulikana kutoka mahali pasipojulikana.» Akasema: «Huyo ni mja Wangu Yunus. Ameniasi, kwa hiyo nimemweka gerezani tumboni mwa nyangumi.»

Wakasema: «Je, si yule mja mwema ambaye matendo yake mema yalikuwa yakipanda Kwako kila mchana na usiku?» Akasema: «Ndiyo.» Basi wakamuombea. Mwenyezi Mungu akamwamuru nyangumi amtupie ufukweni, kama Alivyosema Mwenyezi Mungu Mtukufu: «Tukamtupa kwenye uwanda wa wazi, hali akiwa mgonjwa» (As-Saffat 37:145).