Jannatga kirgandagi hamd va shukr

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

(Bizni joylashtirgan) — ya’ni bizni o‘tkinchi va ibrat uchun to‘xtab o‘tiladigan joyga emas, balki doimiy istiqomat va qaror topish joyiga joylashtirgan. (Doimiy istiqomat joyi) — unda yashash davom etadigan, ne’matlari ko‘pligi, quvonchlari uzluksizligi va noxushliklari yo‘qolishi sababli istiqomat qilishni istaladigan maskandir. U Zot bizni bu joyga (O‘z fazli bilan) joylashtirdi; bu bizning amallarimiz evaziga emas, balki Uning fazli va karamidir. Agar Uning fazli bo‘lmaganida, biz yetgan darajaga yetmagan bo‘lardik.

(U yerda bizga charchoq ham yetmaydi, horg‘inlik ham yetmaydi) — ya’ni badanlarimizga, qalbimizga va quvvatlarimizga, shuningdek, ko‘p ne’matlardan bahramand bo‘lishimizga ham charchoq yetmaydi. Bu Alloh taolo ularning badanlarini mukammal bir yaratilishda vujudga keltirishini va ularga uzluksiz rohat sabablarini hozirlashini bildiradi. Ular shunday holatda bo‘ladilarki, ularga na charchoq, na horg‘inlik, na tashvish va na qayg‘u yetadi. Bu, shuningdek, Jannat ahlining uxlamasligini ham bildiradi, chunki uyqu charchoqni ketkazib, rohat hosil qilish uchun kerak.

Jannat ahli esa bundan behojatdir. Bundan tashqari, uyqu kichik o‘limdir, Jannat ahli esa o‘lmaydi. Alloh O‘z marhamati va karami bilan bizni ham ulardan qilsin.

Ularning ne’mati mukammal bo‘lib, lazzati komiliga yetgach, (ular: «Bizdan g‘am-qayg‘uni ketkazgan Allohga hamd bo‘lsin», — derlar). Bu barcha qayg‘ularni qamrab oladi. Husn-u jamollaridagi, taom va ichimliklaridagi, lazzatlaridagi, badanlaridagi yoki u yerda abadiy qolishlaridagi biror nuqson tufayli ularga qayg‘u yetmaydi. Ular o‘zlarida ortig‘ini tasavvur qila olmaydigan ne’matlar ichidadirlar va bu ne’matlar abadiy ravishda ziyoda bo‘lib boradi.

(Albatta, Robbimiz mag‘firatli) — U bizning xatolarimizni kechirdi. (Shakurdur) — ozgina yaxshi amalimizni qabul qilib, uni ko‘paytirdi va amallarimiz hamda orzu-umidlarimiz yetolmaydigan darajada O‘z fazlidan ato etdi. Uning mag‘firati bilan ular har qanday yomonlik va qo‘rqinchli narsadan najot topdilar; Uning shukri va fazli bilan esa istalgan va sevimli ne’matlarga erishdilar.

Imom Ibn Kasir tafsiri

(Bizdan g‘am-qayg‘uni ketkazgan Allohga hamd bo‘lsin), ya’ni qo‘rqilgan narsalardan bo‘lgan xavfni bizdan ketkazdi, bizni dunyo va oxirat tashvishlaridan hamda xavfsirab, hadiksirab yurgan narsalarimizdan xalos etdi. Abdurahmon ibn Zayd ibn Aslam otasidan, u esa Ibn Umardan rivoyat qiladi: Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) dedilar: «“La ilaha illalloh” ahliga qabrlarida ham, qayta tiriltirilganlarida ham vahima bo‘lmaydi. Go‘yo men “La ilaha illalloh” ahlini ko‘rib turgandekman: ular boshlaridagi tuproqni qoqib, “Bizdan g‘am-qayg‘uni ketkazgan Allohga hamd bo‘lsin”, deydilar».

Buni Ibn Abu Hotim o‘z rivoyatidan keltirgan. Tabaroniy aytadi: Ja’far ibn Muhammad al-Firyobiy bizga, Yahyo ibn Muso al-Marvaziy bizga, Sulaymon ibn Abdulloh ibn Vahb al-Kufiy Abdulaziz ibn Hakimdan, u esa Ibn Umardan rivoyat qilib, Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) shunday deganlarini xabar qildi: «“La ilaha illalloh” ahliga o‘lim paytida, qabrlarida ham, qayta tiriltirilganlarida ham vahima bo‘lmaydi. Go‘yo men ularni sur chalingan paytda ko‘rib turgandekman: ular boshlaridagi tuproqni qoqib: “Bizdan g‘am-qayg‘uni ketkazgan Allohga hamd bo‘lsin. Albatta, Robbimiz mag‘firatli va Shakurdur”, deydilar».

Ibn Abbos va boshqalar aytishicha, Alloh ularning ko‘p gunohlarini kechirdi va ozgina yaxshi amallarini qadrlab, mukofotladi.

(Bizni O‘z fazli bilan doimiy istiqomat joyiga joylashtirgan Zot) — ular: «Bizga bu martaba va maqomni O‘z fazli, marhamati va rahmati bilan bergan Zot», deydilar. Bizning amallarimiz bunga loyiq emas edi. Sahih hadisda Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam): «Sizlardan hech kimni amali Jannatga kiritmaydi», dedilar. Sahobalar: «Sizni hammi, ey Allohning Rasuli?»

deb so‘rashdi. U zot: «Meni ham, faqat Alloh meni O‘z rahmati va fazli bilan qamrab olsa, bundan mustasno», dedilar.

(U yerda bizga charchoq ham, horg‘inlik ham yetmaydi), ya’ni u yerda bizga mashaqqat ham, holdan toyish ham yetmaydi. «Nasab» va «lug‘ub» so‘zlarining har biri charchoq ma’nosida ishlatiladi. Bu ikki so‘z bilan ularning badanlariga ham, ruhlariga ham charchoq yetmasligi inkor qilingan bo‘lsa kerak. Alloh yaxshiroq biladi.

Bunga dunyoda ibodat qilish uchun o‘zlarini zahmatga qo‘yganlari misol bo‘ladi: Jannatga kirishlari bilan ulardan diniy majburiyatlar soqit bo‘ladi va ular uzluksiz, davomli rohatda bo‘ladilar. Alloh taolo aytadi: «O‘tgan kunlarda qilgan amallaringiz sababli xushnud bo‘lgan holingizda yeb-ichinglar» (al-Haqqa, 24).

Al-Bag‘aviy tafsiri

(Ular ayturlar), ya’ni Jannatga kirganlarida: (Bizdan g‘am-qayg‘uni ketkazgan Allohga hamd bo‘lsin). «Huzn» va «hazn» so‘zlari «bukhl» va «bakhl» kabi bir ma’nodadir. Ibn Abbos: «Ya’ni Do‘zax qayg‘usi», degan. Qatoda: «O‘lim qayg‘usi», degan.

Muqotil: «Alloh ular bilan nima qilishini bilmaganlari uchun qayg‘urishardi», degan. Ikrima: «Gunohlar va yomon amallar qayg‘usi hamda itoatlari qabul qilinmay qolishidan qo‘rqish», degan. Qosim: «Ne’matlar yo‘qolishidan, qalbning o‘zgarib turishidan va oqibatdan qo‘rqish qayg‘usi», degan. Yana: «Qiyomat kunining dahshatlaridan bo‘lgan qayg‘u», deb aytilgan.

Kalbiy: «Dunyoda Qiyomat kuniga oid narsalar sababli ularni qayg‘uga solgan narsalar», degan. Said ibn Jubayr: «Dunyoda non topish tashvishi», degan. Yana: «Tirikchilik tashvishi», deb ham aytilgan. Zajjaj: «Alloh Jannat ahlidan tirikchilikka yoki oxiratga oid bo‘lgan barcha qayg‘ularni ketkazdi», degan.

Abul-Hasan Ali ibn Muhammad ibn adh-Dahhok al-Xatib bizga, Abu Ishoq Ibrohim ibn Muhammad al-Isfaroyiniy bizga, Abu Bakr Ahmad ibn Ibrohim al-Ismoiliy bizga, Abul-Abbos Ahmad ibn Muhammad at-Turobiy bizga, Yahyo ibn Abdulhamid bizga, Abdurahmon ibn Zayd ibn Aslam otasidan, u esa Ibn Umardan rivoyat qilib, Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) shunday deganlarini xabar qildi: «“La ilaha illalloh” ahliga qabrlarida ham, qayta tiriltirilganlarida ham vahima bo‘lmaydi.

Go‘yo men “La ilaha illalloh” ahlini ko‘rib turgandekman: ular boshlaridagi tuproqni qoqib, “Bizdan g‘am-qayg‘uni ketkazgan Allohga hamd bo‘lsin”, deydilar».

Alloh taoloning (Albatta, Robbimiz mag‘firatli va Shakurdur) degan kalomi.

(Bizni joylashtirgan) — bizni tushirib, joylashtirdi. (Doimiy istiqomat joyiga), ya’ni yashash maskaniga. (O‘z fazli bilan. U yerda bizga charchoq yetmaydi), ya’ni u yerda mashaqqat va qiyinchilik bizga yetmaydi. (Horg‘inlik ham yetmaydi), ya’ni charchoqdan holdan toyish bizga tegmaydi.