جەننەتتىكى ھەمدۇسانا ۋە شۈكۈر
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ، إِنَّ. رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ، فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ، وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ.
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
«جىمى ھەمدۇسانا بىزدىن غەم-قايغۇنى كەتكۈزۈۋەتكەن ئاللاھقا مەنسۇپتۇر! بىزنىڭ پەرۋەردىگارىمىز ھەقىقەتەن ناھايىتى مەغپىرەت قىلغۇچىدۇر، ئاز ياخشىلىققا كۆپ ساۋاب بەرگۈچىدۇر. ئاللاھ مەرھەمىتىدىن بىزنى جەننەتتە تۇرغۇزدى. جەننەتتە بىز ھەرگىز جاپا تارتمايمىز، ھەرگىز چارچىمايمىز».
شەكلى: سالىھلارنىڭ جەننەت باغلىرىغا كىرگەن چاغدىكى ھەمدۇساناسى ۋە دۇئالىق شۈكرى.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
(بىزنى ئورۇنلاشتۇرغان) يەنى، ئۆتكۈنچى زىيارەت ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى مەڭگۈلۈك تۇرۇش ئۈچۈن بىزنى جايلاشتۇردى. (مەڭگۈلۈك تۇرالغۇ) يەنى، تۇرۇش مۇددەتلىك بولىدىغان، نېمەتلىرىنىڭ كۆپلۈكى، خۇشاللىقلىرىنىڭ ئۈزلۈكسىز داۋاملىشىشى ۋە كۆڭۈلسىزلىكلەرنىڭ يوقلۇقى سەۋەبلىك تۇرۇشنى ئارزۇ قىلىدىغان ماكاندۇر. بۇ ئورۇنلاشتۇرۇش (ئۇنىڭ پەزلىدىن) بولغان بولۇپ، ئۇ بىزگە قىلغان ئېھسانى ۋە كەرىمىدۇر؛ ئەمەللىرىمىزنىڭ بەدىلى ئەمەس. ئەگەر ئۇنىڭ پەزلى بولمىغان بولسا، بىز ئېرىشكەن بۇ نەتىجىگە يېتەلمىگەن بولاتتۇق.
(ئۇ يەردە بىزگە ھېچبىر جاپا-مۇشەققەت يەتمەيدۇ، ھەم ئۇ يەردە چارچاش بىزگە يەتمەيدۇ) يەنى، بەدەنلىرىمىزگە، قەلبىمىزگە ۋە كۈچ-قۇۋۋىتىمىزگە ھېچبىر چارچاش يەتمەيدۇ، نېمەتلەردىن كۆپ بەھرىمەن بولۇشمۇ بىزنى ھېرىپ-چارچاتمايدۇ. بۇ ئايەت ئاللاھ تائالانىڭ ئۇلارنىڭ بەدەنلىرىنى مۇكەممەل يارىتىدىغانلىقىنى ۋە ئۇلارغا ئۈزلۈكسىز راھەت بېغىشلايدىغان سەۋەبلەرنى تەييارلايدىغانلىقىنى، شۇنىڭ بىلەن ئۇلارغا ھېچبىر جاپا-مۇشەققەت، چارچاش، غەم-قايغۇ يەتمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ، ئۇلارنىڭ جەننەتتە ئۇخلىمايدىغانلىقىنىمۇ كۆرسىتىدۇ؛ چۈنكى ئۇيقۇنىڭ پايدىسى چارچاشنى يوقىتىپ، ئۇ ئارقىلىق ئارام ئېلىشتۇر. جەننەت ئەھلىنىڭ ئەھۋالى بۇنىڭ ئەكسىچە.
ئۇيقۇ كىچىك ئۆلۈمدۇر، جەننەت ئەھلى بولسا ئۆلمەيدۇ. ئاللاھ ئۆز مەرھەمىتى ۋە كەرىمى بىلەن بىزنى ئۇلارنىڭ قاتارىدىن قىلغاي.
ئۇلارنىڭ نېمەتلىرى تولۇق، لەززەتلىرى كامىل بولغاندا، (بىزدىن غەم-قايغۇنى كەتكۈزۈۋەتكەن ئاللاھقا ھەمدۇسانا بولسۇن!) دەيدۇ. بۇ ھەر خىل غەم-قايغۇنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: گۈزەللىكلىرى، يېمەك-ئىچمەكلىرى، لەززەتلىرى، بەدەنلىرى ياكى جەننەتتە مەڭگۈ تۇرۇشىدا بىرەر كەمچىلىك بولۇش سەۋەبىدىن ئۇلارغا ھېچقانداق غەم يەتمەيدۇ. ئۇلار ئۆزلىرى كۆرۈپ تۇرغان نېمەتلەردىنمۇ ئارتۇق نېمەتلەرگە ئېرىشىدۇ، نېمەتلىرى ئەبەدىلئەبەد كۆپىيىپ بارىدۇ.
(شۈبھىسىزكى، پەرۋەردىگارىمىز مەغپىرەت قىلغۇچىدۇر) چۈنكى ئۇ خاتالىقلىرىمىزنى مەغپىرەت قىلدى. (شۈكۈر قىلغۇچىدۇر) چۈنكى ئۇ ياخشى ئەمەللىرىمىزنى قوبۇل قىلىپ، ئۇلارنىڭ ساۋابىنى ھەسسىلەپ بەردى؛ ئەمەللىرىمىز ۋە ئارزۇلىرىمىز يېتەلمەيدىغان نەرسىلەرنى ئۆز پەزلىدىن بىزگە بەردى. ئۇنىڭ مەغپىرىتى بىلەن ئۇلار ھەر بىر يامانلىق ۋە قورقۇنچلۇق نەرسىدىن قۇتۇلدى؛ ئۇنىڭ شۈكرى ۋە پەزلى بىلەن ئارزۇ قىلغان، ياخشى كۆرىدىغان بارلىق نەرسىلەرگە ئېرىشتى.
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
(بىزدىن غەم-قايغۇنى كەتكۈزۈۋەتكەن ئاللاھقا ھەمدۇسانا بولسۇن!) بۇ يەردىكى غەم-قايغۇ، قورقىدىغان يامان ئاقىۋەتتىن بولغان ئەندىشىدۇر. ئاللاھ ئۇنى بىزدىن يوقاتتى، بىزنى دۇنيا ۋە ئاخىرەتتىكى غەم-ئەندىشىلەردىن قورقۇپ يۈرگەن ھالىتىمىزدىن ئارام ئالدۇردى. ئابدۇراھمان ئىبنى زەيد ئىبنى ئەسلىم دادىسىدىن، ئۇ بولسا ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن نەقىل قىلىپ مۇنداق دەيدۇ: ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ: «لا ئىلاھە ئىللەللاھ» دېگۈچىلەر قەبرىلىرىدە ۋە قايتا تىرىلدۈرۈلگەن ۋاقىتتا ھېچقانداق قورقۇنچ ھېس قىلمايدۇ.
گويا مەن «لا ئىلاھە ئىللەللاھ» دېگۈچىلەرنىڭ بېشىدىن تۇپراقنى قېقىپ: (بىزدىن غەم-قايغۇنى كەتكۈزۈۋەتكەن ئاللاھقا ھەمدۇسانا بولسۇن!) دەۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ تۇرغاندەك بولىمەن»، دېدى. ئىبنى ئەبى ھاتىم بۇ ھەدىسنى ئۇنىڭدىن رىۋايەت قىلغان. تەبەرانىي مۇنداق دېدى: بىزگە جەئفەر ئىبنى مۇھەممەد ئەلفىريابىي، يەھيا ئىبنى مۇسا ئەلمەرۋەزىي، سۇلەيمان ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى ۋەھب ئەلكۇفىي، ئابدۇلئەزىز ئىبنى ھەكىم ئارقىلىق ئىبنى ئۆمەرنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى بايان قىلدى: ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ: «لا ئىلاھە ئىللەللاھ» دېگۈچىلەر ئۆلۈم ۋاقتىدا، قەبرىلىرىدە ۋە قايتا تىرىلگەندە ھېچقانداق قورقۇنچ ھېس قىلمايدۇ.
گويا مەن ئۇلارنى سۈر چېلىنغاندا بېشىدىكى تۇپراقنى قېقىۋېتىپ: (بىزدىن غەم-قايغۇنى كەتكۈزۈۋەتكەن ئاللاھقا ھەمدۇسانا بولسۇن! شۈبھىسىزكى، پەرۋەردىگارىمىز مەغپىرەت قىلغۇچىدۇر، شۈكۈر قىلغۇچىدۇر) دەۋاتقان ھالدا كۆرۈپ تۇرغاندەك بولىمەن»، دېدى. ئىبنى ئابباس ۋە باشقىلار: «ئۇلارنىڭ نۇرغۇن گۇناھلىرىنى مەغپىرەت قىلدى، ئازغىنە ياخشى ئەمەللىرىنى قوبۇل قىلىپ، ساۋاب بەردى» دېگەن.
(ئۇنىڭ پەزلىدىن بىزنى مەڭگۈلۈك تۇرالغۇغا ئورۇنلاشتۇردى) يەنى، ئۇلار مۇنداق دەيدۇ: «بىزگە بۇ مەرتىۋە ۋە بۇ ئورۇننى بەرگەن ئۇنىڭ پەزلى، ئېھسانى ۋە رەھمىتىدۇر؛ ئەمەللىرىمىز بۇنىڭغا لايىق ئەمەس». سەھىھ ھەدىستە مۇنداق كەلگەن: ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ: «سىلەردىن ھېچبىرى ئۆز ئەمىلى بىلەن جەننەتكە كىرمەيدۇ»، دېدى. ساھابىلەر: «سىزمۇ شۇنداقمۇ، ئى ئاللاھنىڭ ئەلچىسى؟» دەپ سورىدى.
ئۇ: «مېنى ئاللاھ ئۆز رەھمىتى ۋە پەزلى بىلەن قاپلىمىسا، مەنمۇ [جەننەتكە كىرمەيمەن]»، دېدى.
(ئۇ يەردە بىزگە ھېچبىر جاپا-مۇشەققەت يەتمەيدۇ، ھەم ئۇ يەردە چارچاش بىزگە يەتمەيدۇ) يەنى، ئۇ يەردە بىزگە ھېچبىر جاپا-مۇشەققەت ياكى ھېرىپ-چارچاش يەتمەيدۇ. «نەسەب» ۋە «لۇغۇب»نىڭ ھەر ئىككىسى چارچاش مەنىسىدە ئىشلىتىلىدۇ. بۇ ئىككىسى ئۇلارنىڭ بەدىنىگە ۋە روھىغا ھېچبىر چارچاش يەتمەيدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. ئاللاھ ئەڭ ياخشى بىلگۈچىدۇر.
بۇنىڭدىن يەنە، ئۇلارنىڭ دۇنيادا ئىبادەتتە تىرىشىپ، ئۆزلىرىنى جاپاغا سالغانلىقى؛ جەننەتكە كىرىشى بىلەن ئۇلارغا مەجبۇرىيەتلەرنىڭ يۈكلەنمەيدىغانلىقى ۋە مەڭگۈلۈك، ئۈزلۈكسىز راھەتكە ئېرىشىدىغانلىقىمۇ مەلۇم بولىدۇ. ئاللاھ تائالا: «ئۆتكەن كۈنلەردە قىلغان ئەمەللىرىڭلارنىڭ مۇكاپاتى ئۈچۈن، راھەت بىلەن يەڭلار ۋە ئىچىڭلار» (سۈرە ھاققە، 24) دەيدۇ.
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
(ئۇلار ئېيتىدۇ) يەنى، جەننەتكە كىرگەن چاغدا مۇنداق دەيدۇ: (بىزدىن غەم-قايغۇنى كەتكۈزۈۋەتكەن ئاللاھقا ھەمدۇسانا بولسۇن!) «ھەزەن» ۋە «ھۇزن»نىڭ مەنىسى بىر بولۇپ، «بۇخل» ۋە «بۇخل» دېگەن ئىككى سۆزنىڭ مەنىسى ئوخشاش بولغىنىدەك. ئىبنى ئابباس: «دوزاخ غېمى» دېدى. قەتادە: «ئۆلۈم غېمى» دېدى.
مۇقاتىل: «ئۇلار ئاللاھنىڭ ئۆزلىرىگە قانداق مۇئامىلە قىلىدىغانلىقىنى بىلمىگەچكە غەم قىلغان» دېدى. ئىكرىمە: «گۇناھ-مەسىيەتلەرنىڭ غېمى ۋە ئىبادەتلەرنىڭ قوبۇل قىلىنماي قېلىشىدىن قورقۇش» دېدى. قاسىم: «نېمەتلەرنىڭ يوقىلىشى ۋە قەلبنىڭ ئۆزگىرىپ تۇرۇشىدىن قايغۇ، ئاقىۋەتتىن قورقۇش» دېدى. يەنە: «قىيامەت كۈنىنىڭ دەھشەتلىرىدىن بولغان غەم» دېيىلگەن.
كەلبي: «دۇنيادا ئۇلارنى قىيامەت كۈنىگە مۇناسىۋەتلىك ئىشلار غەمگە سالاتتى» دېدى. سەئىد ئىبنى جۇبەير: «دۇنيادىكى نان [تېپىش غېمى]» دېدى. يەنە: «تۇرمۇش كەچۈرۈش غېمى» دېيىلگەن. زەججاج: «ئاللاھ جەننەت ئەھلىدىن تۇرمۇشقا ياكى ئاخىرەتكە مۇناسىۋەتلىك بولغان بارلىق غەم-قايغۇلارنى يوقاتتى» دېدى.
ئەبۇلھەسەن ئەلى ئىبنى مۇھەممەد ئەدداھھاك ئەلخەتىب بىزگە، ئەبۇ ئىسھاق ئىبراھىم ئىبنى مۇھەممەد ئەلئىسفەرائىنىي بىزگە، ئەبۇ بەكرى ئەھمەد ئىبنى ئىبراھىم ئەلئىسمائىلىي بىزگە، ئەبۇلئابباس ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد ئەترابى بىزگە، يەھيا ئىبنى ئابدۇلھەمىد بىزگە، ئابدۇراھمان ئىبنى زەيد ئىبنى ئەسلىم دادىسىدىن، ئۇ بولسا ئىبنى ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن نەقىل قىلىپ، ئۇنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى بىزگە خەۋەر قىلدى: ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ: «لا ئىلاھە ئىللەللاھ» دېگۈچىلەر قەبرىلىرىدە ۋە قايتا تىرىلدۈرۈلگەن ۋاقىتتا ھېچقانداق قورقۇنچ ھېس قىلمايدۇ.
گويا مەن «لا ئىلاھە ئىللەللاھ» دېگۈچىلەرنىڭ بېشىدىن تۇپراقنى قېقىپ: “بىزدىن غەم-قايغۇنى كەتكۈزۈۋەتكەن ئاللاھقا ھەمدۇسانا بولسۇن!” دەۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ تۇرغاندەك بولىمەن»، دېدى. ئاللاھ تائالانىڭ (شۈبھىسىزكى، پەرۋەردىگارىمىز مەغپىرەت قىلغۇچىدۇر، شۈكۈر قىلغۇچىدۇر) دېگەن سۆزى بولسا…
(بىزنى ئورۇنلاشتۇردى) يەنى، بىزنى چۈشۈردى. (مەڭگۈلۈك تۇرالغۇغا) يەنى، تۇرۇش مەڭگۈلۈك بولىدىغان ماكانغا. (ئۇ يەردە بىزگە ھېچبىر جاپا-مۇشەققەت يەتمەيدۇ) يەنى، ئۇ يەردە بىزگە جاپا ۋە مۇشەققەت يەتمەيدۇ. (ھەم ئۇ يەردە چارچاش بىزگە يەتمەيدۇ) يەنى، چارچاشتىن بولغان ھېرىپ-چارچاش يەتمەيدۇ.
«سەھىھۇل بۇخارىي»دا (6549-نومۇر) رىۋايەت قىلىنىدۇ: «جەننەتتە بىر جارچى مۇنداق دەپ نىدا قىلىدۇ: “شۈبھىسىزكى، سىلەر سالامەت بولىسىلەر، ھەرگىز كېسەل بولمايسىلەر؛ ياشايسىلەر، ھەرگىز ئۆلمەيسىلەر!”»