Әйүптің сабыры мен жалбарынуы

Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі

Яғни, құлымыз әрі елшіміз Әйүпті еске ал: оны мадақтап, ұлықтап, дәрежесін көтер. Алла оны ауыр сынаққа салды, ал Әйүптің сабыр етіп, Аллаға разы болғанын көрді. Бұл Алланың сынағы әрі емтиханы еді: шайтан оның денесіне билік алып, денесіне үрледі. Сөйтіп, денесін үлкен жаралар қаптап, ол ұзақ уақыт сол күйде болды.

Сынағы күшейіп, отбасы қайтыс болды, мал-мүлкі де кетті. Сонда ол Раббысына жалбарынып: «Раббым! Расында, маған дерт тиді. Ал Сен — мейірімділердің ең Мейірімдісісің», — деді. Ол өзінің халін айтып, басына түскен дерттің шегіне жеткенін білдіру арқылы Аллаға жалбарынды.

Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі

Алла Тағала Әйүптің (оған Алланың сәлемі болсын) мал-мүлкіне, балаларына және денесіне тиген сынақ туралы баяндайды. Оның көлігі мен малы, егіндік жері көп, балалары да мол, жайлы мекендері бар еді. Осының бәрінен айырылып, артынан денесімен сыналды. Денесінің тұтас жеріне алапес шықты делінеді.

Дені сау қалғаны жүрегі мен тілі ғана еді; солармен Алла Тағаланы еске алатын. Онымен бірге отырғандар одан аулақтап, ол қаланың шетіне жалғыз қалдырылды. Әйелінен басқа оған қамқор болған ешкім болмады. Әйелі оның шаруасын атқаратын; мұқтаждыққа ұшыраған соң, оған қаражат табу үшін адамдарға жалданып қызмет еткені де айтылады.

Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Адамдардың ең қатты сыналатыны — пайғамбарлар, содан кейін ізгілер, содан кейін ізгілік дәрежесі жоғары болғандар», — деген. Тағы бір хадисте: «Адам дінінің беріктігіне қарай сыналады. Діні берік болса, сынағы күшейтіледі», — делінген. Алла елшісі Әйүп (оған Алланың сәлемі болсын) аса сабырлы еді, сабырда оған мысал келтіріледі.

Язид ибн Майсара былай деген: Алла Әйүпті (оған Алланың сәлемі болсын) отбасынан, мал-мүлкінен және балаларынан айырып, ештеңесін қалдырмаған кезде, ол Алланы көп еске алып: «Раббылардың Раббысы! Саған мадақ болсын. Сен маған жақсылық жасап, мал-мүлік пен бала бердің. Жүрегімнің бір бөлігі қалмады, бәріне сол берілген нығметтер кірді.

Кейін мұның бәрін менен алып, жүрегімді босаттың, енді Сенен мені бөгейтін ештеңе жоқ. Егер дұшпаным Ібіліс Сенің істегеніңді білсе, маған қызғанышпен қарар еді», — деді. Айтушы: «Ібіліс бұған қатты наразы болды», — деген.

Әйүп (оған Алланың сәлемі болсын) тағы былай деген: «Раббым! Сен маған мал мен бала бердің. Бірақ мен біреуге зұлымдық жасап, соның шағымын есігіме әкелген емеспін, мұны Сен білесің. Маған төсек салынса, мен оны қалдырып: “Уа, нәпсім!

Сен төсекке жату үшін жаратылған жоқсың”, — дейтінмін. Мұны Сенің разылығыңды іздеп істедім». Мұны Ибн Әбу Хатим риуаят еткен.

Уәһб ибн Мунаббихтен Әйүптің басынан өткені жайлы ұзақ қисса жеткізілген. Оны Ибн Жәрир мен Ибн Әбу Хатим Уәһбтен иснадпен келтірген, кейінгі тәпсіршілердің бірнешеуі де баяндаған. Онда тосын жайттар болғандықтан, ұзаққа созылмасын деп оны келтірмедік.

Әйүптің сынақта ұзақ уақыт болғаны риуаят етіледі. Содан кейін оның осы дұғаны айтуына түрткі болған себеп туралы әртүрлі пікір айтылған. Хасан мен Қатада: «Әйүп (оған Алланың сәлемі болсын) жеті жыл және бірнеше ай сыналды. Исраил ұрпақтарының қоқыс төгетін жерінде жатып, жан-жануарлар денесін басып жүрді.

Сонда Алла оны қиындықтан құтқарып, сауабын ұлық етті әрі жақсы мадаққа бөледі», — деген. Уәһб ибн Мунаббих: «Ол сынақта үш жыл болды, одан артық та, кем де емес», — деген.

Судди былай деген: «Әйүптің еті түсіп, сіңірі мен сүйектерінен басқа ештеңе қалмады. Әйелі оның күтімін жасап, тамақ әкелетін. Дерт ұзаққа созылғанда, әйелі: “Уа, Әйүп! Раббыңнан дертінді жеңілдетуін сұрамайсың ба?” — деді.

Ол: “Мен жетпіс жыл бойы денім сау өмір сүрдім. Алла үшін жетпіс жыл сабыр етуім қиын ба?” — деп жауап берді. Әйелі бұған шыдамай кетіп қалды. Адамдарға жалданып қызмет етіп, тапқанын Әйүпке әкеліп беріп жүрді.

Ібіліс Палестинадағы, Әйүппен дос әрі бауыр болған екі адамға барып: “Бауырың Әйүпке осындай-осындай сынақ келді. Оған барып, зиярат етіңдер. Өз жерлеріңнің шарабынан алып барсаңдар, ішсе, жазылып кетеді”, — деді. Екі адам Әйүпке келіп, оны көргенде жылады.

Әйүп: “Сендер кімсіңдер?” — деп сұрады. Олар өздерінің кім екенін айтты. Ол: “Сынақ келгенде мені тастап кетпеген кісілерге қош келдіңдер!” — деді. Олар: “Әйүп, сен ішіңде бір нәрсені жасырып, сыртқа басқаша көрсеткен шығарсың.

Сондықтан Алла сені сынады ма?” — деді. Әйүп басын көкке көтеріп: “Ол менің ештеңені жасырып, басқаша көрсетпегенімді біледі. Раббым мені сабыр етемін бе, әлде шыдамаймын ба — соны сынау үшін сынады”, — деді. Екеуі: “Біздің шарабымыздан іш, сонда айығасың”, — деді.

Ол ашуланып: “Сендерге әлгі сұм келіп, осыны бұйырды ма? Сөздерің де, тамақтарың да, сусындарың да маған харам”, — деді. Олар кетіп қалды.

Әйелі адамдарға қызмет етіп жүргенде бір үйдің баласына нан пісіріп берді. Үй иелері баласы ұйықтап жатқандықтан оятқысы келмей, бір нанды оған берді. Әйелі оны Әйүпке алып келгенде, ол нанды танымады да: “Бұрын мұндайды әкелмейтін едің, бүгін не болды?” — деп сұрады. Әйелі болған жайды айтты.

Ол: “Бәлкім, бала оянып, нанын сұрап, таппай жылап жатқан болар. Басқа нәрсеге көнбейтін шығар”, — деді. Әйелі: “Алла Әйүпке рақым етсін”, — деп нанды оған беріп, қайта кетті.

Содан кейін Ібіліс дәрігер кейпіне еніп, Әйүптің әйеліне: “Күйеуіңнің ауруы ұзаққа созылды. Айыққысы келсе, бәни пәлен тайпаның пұтының атын атап, бір шыбынды сойсын. Сонда жазылып, кейін тәубе етер”, — деді. Әйелі мұны Әйүпке жеткізді.

Ол: “Саған әлгі дұшпан келген екен. Алла мені айықтырса, сені жүз дүре соғамын”, — деді.

Әйелі оған ас тауып беруге тырысты, бірақ үй иелері оны жұмысқа алмай қойды. Әйүптің аш қалуынан қорқып, ол шашының бір бұрымын қиып, оны ақсүйек қыздардың біріне сатты. Қыз оған көп әрі жақсы тамақ берді. Әйелі тамақты Әйүпке әкелді.

Ол оны танымады: “Мұны қайдан алдың?” — деді. Әйелі: “Бір адамдарға жұмыс істеп, олар тамақ берді”, — деді. Әйүп тамақтан жеді. Келесі күні әйелі жұмыс іздеп шықты, бірақ еш жерден таба алмады. Сөйтіп, тағы бір бұрымын қиып, баяғы қызға сатты да, тамақ алып келді.

Әйүп: “Алланың атымен ант етемін, мұның қайдан келгенін білмейінше жемеймін”, — деді. Әйелі басындағы орамалын шешті. Шашының қырылғанын көргенде, Әйүп қатты күйзелді. Сол кезде ол Ұлы әрі Құдіретті Раббысына жалбарынып: «Маған дерт тиді, ал Сен — мейірімділердің ең Мейірімдісісің», — деді.

Ибн Әбу Хатим былай деген: «Әкеміз бізге жеткізді: Мұса ибн Исмаил бізге жеткізді: Хаммад бізге жеткізді: Әбу Имран әл-Джауни, Науф әл-Бикалиден жеткізген: Әйүпке жіберілген шайтан “Саут” деп аталған. Әйүптің әйелі оған: “Аллаға дұға ет, Ол сені сауықтырсын”, — дейтін. Бірақ Әйүп дұға етпеді. Бірде Исраил ұрпақтарынан бір топ адам оның жанынан өтіп бара жатып, біреуі екіншісіне: “Оған осындай сынақ келуі бір үлкен күнә жасағанынан болса керек”, — деді.

Сол кезде Әйүп: “Раббым! Маған дерт тиді, ал Сен — мейірімділердің ең Мейірімдісісің”, — деді».

Әкеміз бізге жеткізді: Әбу Сәләмә бізге жеткізді: Жәрир ибн Хазим, Абдулла ибн Убайд ибн Умайрдан жеткізген: «Әйүптің (оған Алланың сәлемі болсын) екі бауыры бар еді. Бір күні олар оған келіп, иісінен жақындай алмай, алыстан тұрды. Біреуі екіншісіне: “Егер Алла Әйүптен жақсылық білгенде, оны мұндай сынаққа салмас еді”, — деді. Бұл сөз Әйүпке қатты батты, бұрын еш нәрсеге мұншалық күйзелмеген еді.

Ол: “Аллам! Егер Сен менің ешқашан тоқ жүрген түнімде маңайымда аш адамның барын біле тұра жатпағанымды білсең, мені раста”, — деді. Сонда көктен растау келді, екеуі де естіді. Содан соң: “Аллам! Егер Сен менің киер екі көйлегім болып тұрып, киімсіз адамның барын біле тұра қалмағанымды білсең, мені раста”, — деді.

Көктен растау келді, екеуі де естіді. Сосын: “Құдіретіңмен ант етемін”, — деп сәждеге жығылды да: “Аллам! Құдіретіңмен ант етемін, басымдағыны менен арылтпайынша, басымды көтермеймін”, — деді. Алла оның сынағын арылтқанша, ол басын көтермеді».

Ибн Әбу Хатим мұны басқа жолмен, Пайғамбарға (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) теліп, осыған ұқсас түрде риуаят еткен. Ол былай деген: Юнус ибн Абдул-Аъла бізге хабарлады, Ибн Уәһб бізге хабарлады, Нафиғ ибн Язид Уқайылдан, ол әз-Зуһриден, ол Әнәс ибн Мәликтен жеткізген: Алла елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Алланың пайғамбары Әйүп он сегіз жыл бойы сынақта болды. Жақындары мен алыстары оны тастап кетті. Тек ең жақын екі бауыры ғана таңертең-кешке келіп жүрді.

Бірде олардың бірі екіншісіне: “Алламен ант етейін, Әйүп дүниеде ешкім жасамаған күнә жасаған болуы керек”, — деді. Екіншісі: “Олай деуіңе не себеп?” — деді. Ол: “Он сегіз жыл бойы Алла оған рақым етіп, басына түскенді арылтпады”, — деді. Келесі күні екеуі Әйүпке келгенде, әлгі адам бұл сөзін одан жасыра алмады.

Әйүп: “Не айтып тұрғаныңды білмеймін. Бірақ Алла Тағала менің екі адамның бір-бірімен дауласып, Алланы еске алғанын естісем, үйіме қайтып, оларды Алланы тек лайықты түрде еске алсын деп, екеуінің атынан садақа беретінімді біледі”, — деді. Ол қажетіне шығу үшін сыртқа кетіп, қажетін өтеген соң, әйелі қолынан ұстап үйіне жеткізетін. Бір күні әйелі кешігіп қалды.

Сол кезде Әйүпке өз тұрған жерінде уахи етілді: “Аяғыңмен жерді теп. Міне, жуатын суық су және ішетін сусын”», — деген. Бұл хадисті Пайғамбарға телу өте ғариб [сирек әрі күмән тудыратын] риуаят.

Ибн Әбу Хатим былай деген: «Әкеміз бізге жеткізді, Мұса ибн Исмаил бізге жеткізді, Хаммад бізге жеткізді, Әли ибн Зәйд Юсуф ибн Миһраннан, ол Ибн Аббастан жеткізген: Алла Әйүпке жұмақ киімін кигізді. Әйүп шетке барып отырды. Әйелі келіп, оны танымай: “Уа, Алланың құлы! Осында жатқан науқас қайда кетті?

Оны иттер немесе қасқырлар алып кеткен шығар”, — деді. Біраз уақыт сөйлескен соң, Әйүп: “Қап, мен Әйүппін ғой!” — деді. Әйелі: “Уа, Алланың құлы! Мені мазақ етіп тұрсың ба?” — деді. Ол: “Қап, мен Әйүппін. Алла денемді қайта қалпына келтірді”, — деді.

Ибн Аббас: “Алла оған мал-мүлкі мен балаларын қайтарып, үстіне тағы соншасын қосты”, — деген. Уәһб ибн Мунаббих: “Алла Әйүпке уахи етіп: «Отбасың мен мал-мүлкіңді, әрі солардың тағы соншасын саған қайтардым. Мына сумен жуын, онда шипа бар. Жұбайың үшін құрбандық шал әрі олар үшін кешірім тіле, өйткені олар сенің жағдайыңда Маған қарсы келді», — деді”, — деген. Мұны да Ибн Әбу Хатим риуаят еткен.

Әбу Зурға бізге жеткізді, Амр ибн Марзуқ бізге жеткізді, Һәммам Қатаданың, ол ән-Надр ибн Әнастың, ол Башир ибн Наһиктің, ол Әбу Һурайраның жеткізуімен, Пайғамбардан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Алла Әйүпті сауықтырған кезде, үстіне алтыннан болған шегірткелерді жаудырды. Ол оларды қолымен ұстап, киіміне сала бастады». Сонда оған: «Уа, Әйүп! Сен тоймайсың ба?» — делінді.

Ол: «Раббым! Сенің рақымыңнан кім тойсын?» — деді, — деген. Бұл хадистің негізі «Сахих» жинақтарында бар, оның толық нұсқасы басқа жерде келеді.

Әйеліне: “Мынаны оған алып бар”, — делінді. Ол адамдар тұрған жерге жеткенше келді. Сол кезде олардың бір қойы оны сүзіп, ол: “Әйүп, қателікке баттың!” — деді. Жоғары көтерілгенде, баланың оянып, наны мен отбасын сұрап жылап жатқанын көрді; ...

Әл-Бағауидің тәпсірі

Алла Тағаланың: «Әйүп Раббысына жалбарынған кезде» деген сөзі, яғни ол Раббысына дұға етті.

Уәһб ибн Мунаббих былай деген: Әйүп (оған Алланың сәлемі болсын) Румнан шыққан адам еді. Ол — Әмустің ұлы, Разихтың немересі, Румның шөбересі, Иса ибн Исхақ ибн Ибраһимнің ұрпағы. Анасы Лут ибн Һаранның ұрпақтарынан еді. Алла оны таңдап, пайғамбар етіп, дүниені молынан берді.

Оның иелігінде Шам жеріндегі Бәсния өлкесінің жазықтығы мен таулы жерлері түгелдей болды. Онда ірі қара, түйе, қой, жылқы, есек секілді малдың неше түрі бар еді; ешбір адамда мұндай көп мал жоқ болатын. Оның бес жүз егістігі болды, әр егістікті бес жүз құл өңдеді. Әр құлдың әйелі, баласы және мал-мүлкі бар еді.

Әр егістіктің құрал-жабдығын есек таситын, ал әр есектің екі, үш, төрт, бес және одан да көп құлыны болатын. Алла оған ерлер мен әйелдерден құралған отбасы және бала-шаға берді. Ол ізгі, тақуа, мейірімді жан еді: кедейлерді тамақтандырып, жесірлер мен жетімдерді қамқорлығына алатын, қонақты сыйлап, жолаушыға көмек беретін. Алланың нығметтеріне шүкір етіп, Оның ақысын өтейтін.

Дүниенің бергеніне алданып, Алланың әмірінен алаңдап кететін дәулетті адамдарға шайтанның істейтін ықпалы оған жүрмеді. Оның жанында оған иман келтіріп, растаған үш кісі болды: Йақин деген Йемендік және өз қаласынан шыққан Йилдад пен Сафар деген екі кісі. Олар жасы үлкен адамдар еді.

Ібіліс көктердің ешқайсысынан жасырылмайтын, қалаған жерінде тұра алатын. Алла Исаны көтерген кезде, ол төрт көктен қуылды. Мұхаммедті (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) жіберген кезде, қалған үш көктен де қуылды. Ібіліс періштелердің Әйүпті мадақтап, ол үшін дұға етіп жатқанын естіді.

Бұл Алла оны еске алып, мақтаған кезде болды. Ібілісті көреалмаушылық пен дұшпандық билеп, көкке асығыс көтеріліп, бұрын тұратын орнына барды да: «Ием! Құлың Әйүптің жайын қарастырдым. Оған нығмет берілгенін көріп, оның Саған шүкір етіп, мадақ айтатынын байқадым.

Егер берген нәрсеңді тартып алып сынасаң, оның шүкіршілігі мен ғибадатынан айнып, бойсұнудан шығады», — деді. Алла: «Бар, оның мал-мүлкіне билік бердім», — деді.

Алланың дұшпаны Ібіліс жерге түсіп, жындардың жын-перілерін және шайтанның бүлікшілерін жинап: «Қандай күштерің бар? Әйүптің мал-мүлкіне билік берілді. Бұл — жан шыдатпайтын ауыр апат, ер-азамат көтере алмайтын сынақ», — деді. Шайтандардың бірі: «Мен қалаған кезімде отты құйынға айналып, жолымдағының бәрін өртей аламын», — деді.

Ібіліс оған: «Түйелер мен бақташыларға бар», — деді. Ол түйелер бастарын шөпке салып, жайылып тұрған кезде келді. Адамдар ештеңені аңғармай қалғанда, жер астынан отты құйын көтеріліп, жақындағанның бәрі өртенді. Ол түйелер мен бақташыларды соңғысына дейін өртеп жіберді.

Алланың дұшпаны Ібіліс Әйүпке ұсқынсыз кейіпте, мінген көліктің үстінде келді. Әйүп намаз оқып тұрған еді. Ібіліс: «Уа, Әйүп! От келіп, түйелеріңді басып, ішіндегілердің бәрін өртеп жіберді. Мен ғана аман қалдым», — деді.

Әйүп: «Оларға ие болған да, оларды алған да — Алла. Мал-мүлкім мен жанымды әуелден-ақ өткінші деп санағанмын», — деді. Ібіліс: «Раббың оларға көктен от жіберіп өртеді», — деді. Адамдар есеңгіреп, бір-біріне таңырқай қарады.

Біреулері: «Әйүптің табынатын ештеңесі болмапты, ол алданған екен», — десе, енді бірі: «Егер Әйүптің құдайы бірдеңе істей алса, оны бұған жолатпас еді», — деді. Басқалары: «Мұны Әйүптің құдайы дұшпанын қуантып, досын қайғыға салу үшін істеді», — деді. Әйүп: «Маған берілгенде де, менен алынғанда да Аллаға мадақ! Мен анамның құрсағынан жалаңаш шықтым, топыраққа жалаңаш ораламын, Аллаға жалаңаш күйде жиналамын.

Бір нәрсені саған аманатқа бергенде қуануға, оны қайтарып алғанда қайғыруға қақың жоқ. Алла саған да, берген нәрсесіне де лайықты Ие. Егер Алла сенен жақсылық білгенде, жаныңды сол жандармен бірге алар еді де, сен шәһид болар едің. Бірақ Ол сенен жамандық білгендіктен, сені қалдырды», — деді.

Ібіліс қор болып, серіктеріне оралды да: «Қандай күштерің бар? Оның жүрегіне әлі ықпал ете алмадым», — деді. Бір жын: «Менің күшім сондай: жан иесі еститіндей айқайласам, оның жаны шығып кетеді», — деді. Ібіліс: «Қойлар мен бақташыларға бар», — деді.

Ол олардың ортасына барып айқайлады. Қойлар мен бақташылардың бәрі жансыз құлап өлді. Содан кейін Ібіліс бақташылардың басқарушысы кейпінде Әйүпке келді. Ол намаз оқып тұрған еді. Ібіліс бұрынғы сөзін айтты, ал Әйүп оған бұрынғыдай жауап берді.

Ібіліс серіктеріне қайта оралып: «Қандай күштерің бар? Мен Әйүптің жүрегіне әлі ықпал ете алмадым», — деді. Бір жын: «Қаласам, бәрін ұшырып әкететін долы желге айналамын», — деді. «Егіншілерге және егін алқаптарына бар», — деді Ібіліс.

Адамдар ештеңені аңғармай қалғанда, долы жел соғып, егін алқаптарының бәрін жоқ қылды, жер бетінде ештеңе болмағандай қалды. Ібіліс егіншілердің басқарушысы кейпіне еніп, намаз оқып тұрған Әйүпке келді де, баяғы сөзін қайталады. Әйүп те бұрынғыдай жауап берді. Мал-мүлкінің бір бөлігі жойылған сайын ол Аллаға мадақ айтып, Оны жақсы мадақтайтын, тағдырға разы болып, сынаққа сабыр етуге өзін дайындайтын. Ақырында оның мал-мүлкінен ештеңе қалмады.

Мал-мүлкін түгел жойғанын көрген Ібіліс көкке көтеріліп: «Ием! Әйүп сен оған бала бергенің үшін мал-мүлкін де бердің деп ойлайды. Балаларына да билік бересің бе? Бұл — ерлердің жүрегі көтере алмайтын апат», — деді. Алла: «Бар, оның балаларына билік бердім», — деді.

Алланың дұшпаны асығыс түсіп, Әйүптің балалары отырған сарайға барды. Ол сарайды шайқалтып, іргетасын құлатып, қабырғаларын бір-біріне соқтырды. Оларға ағаш пен тас лақтырды. Оларды барынша азаптаған соң, сарайды көтеріп, төңкеріп тастады. Балалары басымен төмен қарап құлады.

Ібіліс жарақаттанған, беті тырналған, қан мен миы ағып тұрған ұстаздарының кейпіне еніп, Әйүпке келіп: «Ұлдарыңның қалай азапталып, төңкеріліп, басымен төмен құлағанын көрсең ғой! Қандары мен милары ағып, қарындары жарылып, ішек-қарындары шашылып жатты. Мұны көрсең, жүрегің үзіліп кетер еді», — деді. Ол осыны және соған ұқсас сөздерді айта берді.

Әйүптің көңілі босап, жылап жіберді де, бір уыс топырақты алып, басына қойып: «Әттең, анам мені тумаған болса ғой!» — деді. Ібіліс осы сәтті пайдаланып, Әйүптің күйзеліске түскенін қуана жеткізу үшін асығыс көкке көтерілді.

Алайда көп өтпей Әйүп өзіне келіп, тәубе етті. Періштелер оның тәубесін көкке көтерді. Әйүптің тәубесі Аллаға жетті, Алла бәрін жақсы білуші еді. Ібіліс қор болып тұрып: «Ием! Әйүптің мал-мүлкі мен балаларына жеңіл қараған себебі — Сен оны денсаулығынан айырмадың, қайтадан мал-мүлкі мен балаларын бересің деп ойлайды.

Денесіне билік бере гөр», — деді. Алла Тағала: «Бар, денесіне билік бердім. Бірақ тілі мен жүрегіне билігің жүрмейді», — деді. Алла оның халін жақсы білуші еді. Оған бұл билікті тек рақым ету, сауабын ұлғайту, сабыр етушілерге үлгі, ғибадат етушілерге еске салу үшін берді.

Сонда сынақ түскендер Әйүптің сабырына өнеге алсын, сауабынан үміт етсін.

Алланың дұшпаны асығыс түсіп, Әйүпті сәждеде жатқанда көрді. Ол басын көтергенше күтпей, алдынан келіп, танауына үрледі. Оның денесі жалын мэт дүрэлзэж, басынан аяғына дейін қойдың желініндей томпақ жаралар шықты. Денесін қышыма қаптап, тырнақтарымен қасығаны сонша, тырнақтары түсіп қалды.

Кейін қатты киізбен, одан соң қыш құмыраның сынығы және кедір-бұдыр таспен қасыды. Еті жараланып, үзіліп, түсі өзгеріп, саси бастады. Ауыл тұрғындары оны шығарып, қоқыс үйіндісіне тастады да, үстіне күрке жасады. Алла жаратқандарының бәрі одан теріс айналды, тек әйелі ғана қалды.

Ол — Жақия, яғни Йүсіп ибн Яқубтың ұрпағы Әфрасимнің қызы Рахма еді. Ол Әйүпке керегін әкеліп, қасында болып, оны күтіп жүрді.

Әйүптің үш серігі — Йақин, Йилдад және Сафар оның басына түскен сынақты көргенде, оның дінін тәрк етпесе де, күдікпен қарап, одан теріс айналды. Сынақ ұзаққа созылған кезде, олар оған келіп, кінәлап, ұрысты: «Жазалануыңа себеп болған күнәң үшін Аллаға тәубе ет», — деді. Солардың жанында Әйүпке иман келтіріп, оны растаған жас жігіт те болды. Ол оларға: «Уа, жасы үлкен кісілер!

Сіздер сөйледіңіздер. Жастарыңызға қарай сөз айтуға менен гөрі лайықсыздар. Бірақ сіздер айтқаннан жақсырақ сөзді, шығарған пікірлеріңізден дұрысырақ пайымды, істегендеріңізден көркемірек әрекетті қалдырып кеттіңіздер. Әйүптің сіздер алдындағы ақысы мен міндеті сіздер сипаттағаннан артық.

Уа, жасы үлкендер! Қандай ақыға қол сұққандарыңызды, қандай қасиетті бұзғандарыңызды, қандай адамды айыптап, кінәлағандарыңызды білесіздер ме? Әйүп — Алланың пайғамбары, Оның жаратқандарының ішіндегі таңдаулысы, жер бетінде өмір сүргендердің ішіндегі сіздерге дейінгі ең таңдаулысы. Алла оған берген нығметінен бастап, осы күнге дейін оның бір ісіне разы болмағаны жайында сіздерде білім жоқ, Алла да сендерге мұндай нәрсені білдірген емес.

Оның Алла құрметтеген дәрежесінен айырылғанын да білмейсіздер. Сіздермен ұзақ араласқан уақытында Әйүптің Алла жайында хақтан тыс бір сөз айтқанын да көрмедіңіздер. Егер сынақ оның қадірін сіздердің көздеріңізде түсіріп, оны төмендеткен болса, Алланың мүміндерді, шыншылдарды, шәһидтерді және ізгілерді сынайтынын білесіздер. Алланың оларды сынауы Оның оларға разы емесін немесе оларды қорлағанын білдірмейді.

Керісінше, бұл — олар үшін құрмет әрі таңдау. Әйүп сіздер жақсы көрген дос қана болса да, ақыл иесіне сынақ кезінде бауырын тастап кету, оны басына түскен қайғымен кінәлау, өзі білмейтін нәрсесі үшін айыптау жараспайды. Ақылды адам оған рақым етіп, бірге жылап, кешірім сұрап, қайғысына ортақтасып, дұрыс жолды көрсетеді. Мұны білмеген адам ақылды да, тура жолға салынған да емес.

Алладан қорқыңдар, уа, жасы үлкендер! Алланың ұлылығы мен айбыны және өлімді еске алу тілдеріңді тыйып, жүректеріңді жұмсартуға жеткілікті емес пе? Алладан қорыққандықтан, кемшілік те, мылқаулық та болмаса да, үнсіз қалған құлдары барын білмейсіңдер ме? Олар шешен, сөзге ұста, асыл, ақылды әрі Алланы білетін адамдар.

Бірақ Алланың ұлылығы еске алынғанда, тілдері байланып, терілері түршігіп, жүректері сынып, ақылдары абдырайды — бұл Алла Тағаланы ұлықтап, құрметтегендіктен. Содан кейін өздеріне келген соң, ізгі амалдармен Аллаға қарай ұмтылады. Олар өздерін залымдар мен қателесушілердің қатарына қосады, ал шын мәнінде, өздері ізгілер мен күнәсіздер; өздерін кемшілік жасағандар мен салғырттар қатарына қосады, ал шын мәнінде, олар зерек әрі мықты», — деді.

Әйүп: «Алла Тағала даналықты рақым арқылы үлкеннің де, кішінің де жүрегіне ұялатады. Ол жүректе өсіп жетілген кезде, Алла оны тілге шығарады. Даналық жас пен қартаюдан немесе тәжірибенің ұзақтығынан ғана келмейді. Алла құлын жас күнінде дана етсе, даналар оның дәрежесін түсірмейді.

Олар Алланың оған дәреже нұрын бергенін көреді», — деді. Содан соң Әйүп олардан теріс бұрылып, Раббысына жалбарынып, Одан жәрдем тіледі: «Раббым! Мені не үшін жараттың? Егер мені жек көрсең, жаратпағаның жақсы еді. Әттең, жасаған күнәм мен істеген ісімді білсем ғой, сонда Сенің ардақты жүзің менен теріс бұрылмас еді.

Мені өлтіріп, ардақты ата-бабаларыма қосқаның жақсырақ болар еді. Өлім маған көркемірек болмас па еді? Мен жатжерліктерге пана, міскіндерге тұрақ, жетімдерге қамқор, жесірлерге тірек болдым. Ием! Мен Сенің құлыңмын: жақсылық жасасам — ол Сенің сыйың, жамандық істесем — жазалау билігі Сенің қолыңда.

Мені сынаққа ұшыраттың, бәлеге нысана еттің. Маған түскен сынақ тауға жүктелсе, оны көтере алмас еді. Әлсіз денем оны қалай көтерсін? Мені қорлаған — Сенің тағдырың, ауру етіп, тәнімді жүдеткен — Сенің билігің. Көкірегімдегі айбынды сезімді алып, тілімді босатып, құлдың өзін қорғау үшін айтуы тиіс сөздерді аузыма салсаң, басыма түскеннен сауықтырар деп үміт етер едім.

Бірақ Сен менен алыстадың, мені өзіммен қалдырдың. Сен мені көресің, ал мен Сені көрмеймін; мені естисің, ал мен Сені естімеймін. Маған қарамайсың, рақым етпейсің, маған жақындамайсың да, мені Өзіңе жақындатпайсың да, сондықтан ақталу сөзімді айтып, кінәсіздігімді білдіріп, өзімді қорғай алмаймын», — деді.

Әйүп мұны айтқан кезде, жанында серіктері бар еді. Оларды азапты жаза деп ойлаған қара бұлт басып қалды. Сонда: «Уа, Әйүп! Алла Тағала: “Міне, Мен саған жақындадым, әуелден-ақ саған жақынмын. Орныңнан тұр да, ақталу дәлеліңді келтір, кінәсіздігіңді айт және өзіңді қорға.

Беліңді бекем буып, бір күшті күштіге қарсы дауласқандай тұр. Егер шамаң келсе, Мен сияқты құдіреттімен талас. Уа, Әйүп! Өзіңе күшіңмен жете алмайтын нәрсені тілепсің. Жерді жаратып, іргетасын қалаған күнімде сен қайда едің?

Оның шеттерін созғанымда, қасымда болдың ба? Оның көлемін қалай белгілегенімді білдің бе? Жердің шеттерін неге сүйендіргенімді білесің бе? Су жерге сенің бойсұнуыңмен көтерілді ме? Әлде жер Сенің даналығыңмен суға жамылғы болды ма?

Аспанды төбесімен тірегі жоқ ауада көтерген күнімде сен қайда едің? Оның жарығын жүргізуге, жұлдыздарын қозғалтуды басқаруға, түні мен күнін кезектестіруге сенің даналығың жете ме? Өзендерді ағызып, теңіздерді бекіткенімде қайда едің? Теңіз толқындарын жағалаудан асырмай ұстап тұрған сенің билігің бе?

Жатырларда мерзімі жеткенде нәрестенің қалыптасуына сенің құдіретің жете ме? Суды топыраққа құйып, асқақ тауларды тұрғызғанымда қайда едің? Оларды неге бекіткенімді білесің бе? Қандай өлшеммен таразылағанымды білесің бе?

Оларды көтеретіндей ұзын қолың бар ма? Аспаннан түсірілген судың қайдан келетінін білесің бе? Бұлттың неден пайда болатынын білесің бе? Қар қоймаларының қайда екенін, бұршақ тауларының қай жерде екенін білесің бе? Түн қоймасы мен күндіз қоймасы қайда?

Жел қоймасы қайда? Ағаштар қай тілде сөйлейді? Адамдардың денесіне ақылды кім орналастырды? Есту мен көруді кім жаратты? Періштелерді Өз билігіне кім бағындырды, зорлықшылдарды құдіретімен кім күйретті, ризықты даналығымен кім бөлді?”» — деп, Әйүпке Өз құдіретінің көптеген белгілерін айтты.

Әйүп: «Ием! Менің дәрежем төмен, тілім де, ақылым да дәрменсіз, ойым кейін қалды. Маған қарсы келген бұл істі көтеруге күшім жетпейді. Ием! Сен айтқанның бәрі қолдарыңның туындысы әрі даналықпен басқаруың екенін білемін; одан да ұлы, таңғаларлық нәрселер бар.

Қаласаң, жасайсың. Еш нәрсе Саған қиын емес, ешбір нәрсе Сенен жасырын емес. Сынақ келген кезде мен сөйледім, тілімді тия алмадым. Мені сөйлеткен — сынақтың өзі. Әттең, жер жарылып, ішіне кіріп кетсем ғой, Раббымды ашуландыратын ештеңе айтпас едім.

Бұрынғы ең ауыр сынағымда қайғымнан өліп кетсем де жақсы еді. Мен сөйлеуді тек ақталуым үшін бастадым, ал үнсіз қалуым Сенің маған рақым етуің үшін еді. Менен бір сөз жаңсақ шықты, енді қайталамаймын. Қолымды аузыма қойып, тілімді тістеп, бетімді топыраққа тигіздім.

Бүгін Сенен Өзіңе сиынамын, ауыр сынақтан Сенен пана сұраймын — пана бер. Жазалауыңнан Сенен көмек тілеймін — көмек бер. Ісімде Сенен жәрдем сұраймын — жәрдем ет. Саған тәуекел етемін — маған жеткілікті бол. Саған жабысып, Өзіңе арқа сүйеймін — мені қорға.

Сенен кешірім сұраймын — кешір. Енді Сен жек көретін ешбір істі қайталамаймын», — деді.

Алла Тағала: «Уа, Әйүп! Менің ілімім саған қатысты іске асты, рақымым қаһарымнан бұрын болды. Сені кешірдім, отбасың мен мал-мүлкіңді, әрі олардың тағы соншасын саған қайтардым. Сені жаратқандарым үшін белгі, сынақ көргендерге ғибрат, сабыр етушілерге жұбаныш етемін.

Аяғыңмен жерді теп. Міне, жуатын суық су және ішетін сусын, онда сенің шипаң бар. Серіктерің үшін құрбандық шал да, олар үшін кешірім тіле, өйткені олар сенің ісіңде Маған қарсы келді», — деді. Әйүп аяғымен жерді тепкенде, бір бұлақ атқылады.

Ол соған түсіп жуынған соң, Алла денесіндегі сынақтың бәрін кетірді. Содан кейін шығып отырды.

Әйелі оны төсегінен іздеп келіп, таба алмады. Ол есінен танғандай ары-бері жүріп: «Уа, Алланың құлы! Осында болған науқас адам туралы білесің бе?» — деді. Әйүп: «Оны көрсең танисың ба?» — деп сұрады. Әйелі: «Иә, көрген соң қалай танымаймын?» — деді.

Әйүп күлімсіреп: «Мен сол адаммын», — деді. Әйелі оны күлкісінен танып, құшақтап алды. Ибн Аббас: «Абдулланың жаны қолында болған Алламен ант етемін, ол Әйүпті құшақтап тұрған кезде олардың барлық мал-мүлкі мен балалары қастарына келді», — деген. Алла Тағаланың: «Әйүп Раббысына: “Маған дерт тиді”, — деп жалбарынған кезде» деген сөзі осы оқиғаны білдіреді.

Оның қай кезде жалбарынғаны, «Маған дерт тиді» деуіне не себеп болғаны және сынағының қанша уақытқа созылғаны жөнінде ғалымдар әртүрлі пікір айтқан. Ибн Шихаб Әнәстен Пайғамбарға жеткізген риуаятында: Әйүп сынақта он сегіз жыл болған делінеді. Уәһб: үш жыл бойы, бір күн де артық емес, дейді. Кағб: жеті жыл, жеті ай, жеті күн дейді.

Хасан: «Әйүп Исраил ұрпақтарының қоқыс төгетін жерінде жеті жыл және бірнеше ай жатты. Жан-жануарлар оның үстімен жүретін. Тек Рахма ғана қасында шынайы сабырмен қалды. Ол Әйүпке тамақ әкеліп, Әйүп Аллаға мадақ айтқанда, өзі де Аллаға мадақ айтатын.

Әйүп болса, Алланы еске алуды және сынаққа сабыр етуді тоқтатпады», — деген.

Сонда Ібіліс бір айқайлап, жердің түкпір-түкпірінен әскерін жинады. Олар жиналғанда: «Қайғырып тұрған себебің не?» — деп сұрады. Ібіліс: «Мал-мүлкі мен баласын қалдырмай алдым, бірақ ол сабырын арттырғаннан басқа ештеңе істемеді. Денесіне де билік берілді, оны ауылдың қоқыс орнына жаралы күйде тастап кетті.

Жанына тек әйелі ғана келеді. Сендерді одан жеңуіме жәрдемдессін деп шақырдым», — деді. Олар: «Бұрынғыларды құртып жіберген айлаң қайда?» — деді. Ібіліс: «Әйүпке келгенде, оның бәрі іске аспады. Маған кеңес беріңдер», — деді.

Олар: «Адамды жәннаттан шығарған кезде қай тұсынан келдің?» — деп сұрады. «Әйелі жағынан», — деді ол. Олар: «Әйүпке де әйелі арқылы жақында. Ол оған қарсы келе алмайды, оның қасына келетін жалғыз адам да — әйелі», — деді. Ібіліс: «Дұрыс айттыңдар», — деді.

Ібіліс Әйүптің әйелі адамдарға қайыр-садақа беріп тұрған жерге келіп, адам кейпіне енді. «Уа, Алланың күңі! Күйеуің қайда?» — деп сұрады. Әйелі: «Міне, жараларын қасып жатыр, денесіне жан-жануарлар тиіп жүр», — деді. Әйелінің бұл сөзінен Ібіліс оның күйзелуге бейім екенін үміт етіп, оған сыбырлады.

Әйеліне бұрынғы нығметтерін, мал-мүлкін, Әйүптің көркін, жастығын және басына түскен дерттің бітпейтінін есіне салды. Хасанның айтуынша, әйел айқайлап жибергенде, Ібіліс оның сабырсызданғанын түсінді. Ібіліс оған бір лақ беріп: «Әйүп осыны мен үшін сойсын, сонда айығады», — деді.

Әйелі жүгіріп келіп: «Уа, Әйүп! Раббың сені қашанға дейін азаптайды? Мал қайда, бала қайда, достар қайда, бұрынғы көркің қайда, денең қайда? Мына лақты сой да, тыныштық тап», — деді. Әйүп: «Саған Алланың дұшпаны келіп, сыбырлаған екен.

Мына мал-мүлік, бала-шаға мен денсаулыққа бола неге жылайсың? Оны маған кім берген?» — деп сұрады. Әйелі: «Алла», — деді. «Біз мұнымен қанша уақыт пайдаландық?» — деді Әйүп. «Сексен жыл», — деп жауап берді. «Ал сынаққа түскенімізге қанша болды?» — деді.

«Жеті жыл және бірнеше ай», — деді әйелі. Әйүп: «Қап, сен әділ болмадың! Жақсылықта сексен жыл болғанымыздай, сынақта да сексен жыл сабыр етуің керек еді. Алла мені сауықтырса, сені жүз рет ұрамын. Маған Алладан басқаға арнап мал союды бұйырдың.

Маған әкелген тамағың мен сусының харам болсын, енді сенен әкелінген еш нәрсені татпаймын. Көзіме көрінбей, кет!» — деп оны қуып жіберді.

Әйүп азық-түлік, сусын және доссыз қалғанын көргенде, сәждеге жығылып: «Раббым! Маған дерт тиді, ал Сен — мейірімділердің ең Мейірімдісісің», — деді. Оған: «Басыңды көтер, дұғаң қабыл болды. Аяғыңмен жерді теп», — делінді.

Ол жерді тепкенде, бұлақ атқылады. Ол оған жуынып, ауруының сыртқы белгісінен ештеңе қалмады, денесіндегі жаралар түсіп, жастығы мен көркі қайтып оралды, бұрынғыдан да көрікті болды. Содан соң аяғымен тағы ұрды, екінші бұлақ атқылады. Ол одан ішкенде, ішіндегі аурудың бәрі шықты. Әйүп сау болып орнынан тұрды, үстіне киім кигізілді.

Ол жан-жағына қарағанда, бұрынғы отбасы мен мал-мүлкінің бәрін көрмеді. Бірақ Алла оларды екі еселеп қайтарды. Бізге тіпті Әйүп жуынған судан алтын шегірткелер ұшып, кеудесіне қонғаны айтылды. Ол оларды қолына алып жинай бастады.

Сонда Алла оған: «Уа, Әйүп! Сені бай қылған жоқпын ба?» — деді. Ол: «Әрине, Раббым. Бірақ бұл — Сенің берекең, одан кім тояды?» — деді. Ол биік жерге барып отырды. Әйелі болса: «Егер мені қуып жіберсе, оны кім тамақтандырады?

Оны аштан өлтіріп, жыртқыштарға жем қылайын ба? Мен қайта оралуым керек», — деді.

Ол бұрын қоқыс үйіндісі болған жерге келіп, жылап іздеді. Бірақ қоқыс үйіндісі де, бұрынғы жағдай да жоқ еді. Бәрі өзгеріп кеткен. Бұл Әйүптің көз алдында болды. Әйелі сәнді киім киген кісіге жақындап, сол адам туралы сұрауға ұялды.

Әйүп оны шақырып: «Уа, Алланың күңі! Не іздеп жүрсің?» — деді. Әйелі жылап: «Бір кезде қоқыс үйіндісіне тасталған науқас адамды іздеп жүрмін. Оның жоғалып кеткен-кетпегенін білмеймін», — деді. Әйүп: «Бұл саған не үшін керек?» — деп сұрады.

Әйелі жылап: «Ол — менің күйеуім», — деді. «Көрсең, танисың ба?» — деді Әйүп. Ол: «Оны көрген адам танымай қала ма?» — деді. Содан соң Әйүпке қарап, одан именіп: «Дені сау болған кездегі күйеуіме ұқсайды екен», — деді. Әйүп: «Мен — Әйүппін.

Сен маған Ібіліс үшін мал союды бұйырған едің. Мен Аллаға бойсұнып, шайтанға қарсы келдім. Аллаға дұға еттім, Ол маған көріп тұрғаныңды қайтарды», — деді.

Уәһб былай деген: Әйүп сынақта үш жыл болды. Әйүп Ібілісті жеңіп, ол ештеңе істей алмаған соң, Ібіліс оның әйелі жолына адам кейпіне ұқсамайтын денелі, көрікті бір бейнеде, адамдардікіне ұқсамайтын салтанатты мінген көлігімен шықты. Әйеліне: «Сен осы сынақ көріп жатқан Әйүптің әйелі емессің бе?» — деді. Әйелі: «Иә», — деді.

«Мені танисың ба?» — деді. «Жоқ», — деп жауап берді. «Мен — жердің тәңірісімін. Сенің күйеуіңе болған нәрсені жасаған — менмін, өйткені ол көк тәңіріне құлшылық етіп, мені тастап кетті, сол үшін ашуландым. Егер ол маған бір рет сәжде етсе, сендердің бұрынғы мал-мүліктерің мен балаларыңның бәрін қайтарамын.

Олар анау сайда», — деді. Уәһб: «Ол күйеуің Алланың атын атамай тамақ жесе, басындағы сынақтан айығатынын айтқан деген сөзді де естідім. Алла жақсы біледі», — деген.

Кейбір кітаптарда Ібіліс оған: «Маған бір рет сәжде ет, сонда мал-мүлкің мен балаларыңды қайтарамын, күйеуіңді де сауықтырамын», — дегені айтылады. Әйүптің әйелі Әйүпке қайтып келіп, әлгі адамның айтқанын жеткізді. Әйүп: «Саған дініңнен тайдыру үшін Алланың дұшпаны келіп, алдапты», — деді. Содан кейін әйелін жүз рет ұруға ант етті.

Сол кезде ол: «Маған дерт тиді», — деді, яғни Ібілістің әйелін өзіне сәжде етуге үгіттеп, өзін де күпірлікке шақыруға батылданғанынан.

Кейін Алла Тағала Әйүптің әйеліне сынақ кезінде күйеуіне сабырмен бірге болғаны үшін рақым етіп, ісін жеңілдетті әрі Әйүптің антын орындауын қалады. Сондықтан оған жүз жіңішке шыбықтан тұратын бір шоқты алып, сонымен әйелін бір рет ұрып, антын бұзбауды бұйырды. Алла Тағала: «Қолыңа бір шоқ шыбық ал да, сонымен ұр, антыңды бұзба» («Сад» сүресі, 44-аят), — деген.

Ібіліс бір сандық жасап, ішіне дәрі-дәрмектер салып, әйелінің жолына отырып, адамдарды емдегені де риуаят етіледі. Әйүптің әйелі оның жанынан өткенде: «Науқасым бар, емдей аласың ба?» — деді. Ібіліс: «Иә, егер оны сауықтырсам, “Мені сен сауықтырдың” деп айтса ғана», — деді. Әйелі мұны Әйүпке айтқанда, ол: «Бұл — сені алдаған Ібіліс.

Егер Алла мені сауықтырса, саған жүз дүре соғамын», — деп ант етті.

Уәһб және басқалар: «Әйүптің әйелі адамдарға қызмет етіп, оған тамақ әкелетін. Сынақ ұзаққа созылып, адамдар одан жалығып, ешкім оны жұмысқа алмаған кезде, бір күні күйеуіне тамақ іздеп, ештеңе таба алмады. Сонда басындағы бір бұрымын қиып, оны бір бөлке нанға сатып, Әйүпке әкелді», — деген. Әйүп: «Бұрымың қайда?» — деп сұрады.

Әйелі болған жайды айтып берді. Сол кезде Әйүп: «Маған дерт тиді», — деді.

Біреулер: «Ол бұл сөзді құрттар жүрегіне және тіліне жақындағанда, Алланы еске алуды және ойлануды тоқтатып қоямын ба деп қорыққан кезде айтты», — деген. Хабиб ибн Әбу Сабит: «Алла оған үш жағдай көрінбейінше, оны сынақтан құтқаруды сұраған жоқ. Біріншісі: оның екі досы хабарын естіп, оған келді. Оның көзі ғана қалған еді, олар сұмдық жағдайды көріп: “Егер сенің Алланың алдында дәрежелі орның болса, мұндай нәрсе басыңа түспес еді”, — деді.

Екіншісі: әйелі тамақ іздеп, таппаған соң, бұрымын сатып, тамақ әкелді. Үшіншісі: Ібіліс “мен оны емдеймін, тек ол мені сауығуының себебі деп атасын” деді», — деген.

Тағы бір пікірде, Ібіліс Әйүпке әйелі зина жасаған деп сыбырлаған, сондықтан ол оның бұрымын қиған. Осы кезде Әйүптің сабыры таусылып, дұға етті де, әйелін жүз рет ұруға ант етті. Тағы бір пікірде, оның «Маған дерт тиді» деуі дұшпандарының мазақ етіп қуанғанынан болған. Оған: «Сынағыңда ең ауыры не болды?» — деп сұрағанда, «Дұшпандардың мазақ етуі», — деп жауап берген деген риуаят бар.

Сондай-ақ, санына бір құрт түскенде, оны қайтадан орнына қойып: «Жей бер, Алла мені саған азық етті», — деген. Құрт оны бұрын басынан кешкен құрт шағудан да бетер ауыртып тістеген.

Егер: «Алла Әйүпті сабырлы деп атаған, бірақ ол “Маған дерт тиді” және “Маған шайтан ауыртпалық пен азап тигізді” («Сад» сүресі, 41-аят) деп, шағым мен күйзелісті ашық білдірген», — десек, жауап мынадай: бұл — шағым айту емес, дұға. Бұған Алланың: «Біз оның дұғасына жауап бердік» деген сөзі дәлел. Оның үстіне, күйзелу дегеніміз — адамдарға шағым айту. Ал Алла Тағалаға шағым айту күйзелу де, сабырсыздық та емес.

Яқубтың: «Мен мұңым мен қайғымды Аллаға ғана шағамын» («Юсуф» сүресі, 86-аят), — дегені сияқты. Суфиян ибн Уяйна: «Адам Алланың тағдырына разы бола тұра жұртқа шағымын айтса, бұл да сабырсыздық емес», — деген. Жәбірейіл Пайғамбарға (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) ауру кезінде кіріп: «Өзіңді қалай сезініп жатырсың?» — деп сұрағанда, ол: «Өзімді қайғылы әрі қиналып тұрғандай сезінемін», — дегені риуаят етіледі. Сондай-ақ, Айша: «Басым ауырып тұр!» — дегенде, Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Менің де басым ауырып тұр», — деген.