Yusufnıñ Allaһqa munacatı

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

Allah, Yusufqa yerde iktidar ve hükümranlıq bermek, ana-babası ve qardaşları ile közlerini quvandırmaq ve oña ulu ilim bağışlamaq suretiyle nimetlerini tamamlağandan soñ, o, Allahnıñ nimetini ikrar etip, oña şükür bildirdi ve İslam üzerinde sabit qalmaq içün dua etti: «Rabbim! Sen maña hükümranlıqtan bir pay berdin»; çünki o, yer hazineleriniñ başında edi, olarnı idare ete edi ve hükümdarnıñ ulu veziri edi. «Ve maña sözlerni tevil etme ilmini ögretkensiñ»; yani, indirilgen kitaplarda kelgen haberlerni tevil etmek, ruyalarnı tabir etmek ve başqa ilimlerni bildirdiñ. «Köklerni ve yer yüzüni Yaratuvcı!

Dünya ve ahirette Sen meniñ dostum ve işlerimni idare eticimsin. Meni musulman olaraq vefat ettir»; yani, İslamnı mende daima devam ettir ve vefatım kelgenge qadar meni onıñ üzerinde sabit tut. Bu, ölümni tezletmek içün yapılğan dua degil edi. «Ve meni salihlerge qoş» — peyğamberlerden olğan ebrar ve ihtiyar qullarğa.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

Bu, Yusuf es-Sıddıqnıñ Rabbine, azze ve celle, yapqan duasıdır. Allah oña nimetlerini tamamlağanda — ana-babası ve qardaşları ile bir araya kelgende, Allah oña peyğamberlik ve hükümdarlıq bağışlağanda — Rabbinden dünya hayatında nimetlerini tamamlağanı kibi ahirette de devam ettirüvini ve vefatı kelgende musulman olaraq canını aluvını istedi. Ed-Dahhak böyle aytqan. Ve oña salihlerge — peyğamberlerden ve elçilerden olğan qardaşlarına, olarnıñ episine Allahnıñ selamı ve bereketi olsun — qoşuluvını da istedi.

Bu dua, Yusuf alayhisselamnıñ can berirken aytqanı ola bile. Çünki Aişeden, radiyallahu anha, Sahihayn’da rivayet etilgenine köre, Resulullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ölüm vaqtında parmağını köterip: «Allahım! En Yüksek Cemaatqa! Allahım!

En Yüksek Cemaatqa! Allahım! En Yüksek Cemaatqa!» dep ayta edi. Yaki, bu sözlerni ömrü bitip, eceli kelgende İslam üzerinde vefat etmek ve salihlerge qoşulmaq içün istegen ola; yani, bunı derhal istemegen. Bu, bir kimse içün: «Allah seni İslam üzerinde vefat ettirsin» dep dua etmek kibi.

Ve: «Allahım! Bizni musulman olaraq yaşat, musulman olaraq vefat ettir ve salihlerge qoş» dep dua etmek kibi. Yaki, Yusuf bunı derhal istemiş ola; olarnıñ şeriatında bu caiz edi. Qatade şöyle aytqan: «Tawaffani musliman wa alhiqni bi-s-salihin» — Allah onıñ ailesini bir araya ketirip, közlerini quvandırğanda, o ise o vaqıtta dünya nimetleri ve mülkü içinde bolğanında, özünden evelki salihlerge qoşulmağa iştiyaq duyğan edi.

İbn Abbas: «Yusuf alayhisselamdan evel heç bir peyğamber ölümni arzu etmegen», dep ayta edi. İbn Cerir ve es-Suddi de İbn Abbas’tan bunı rivayet etip: «Bu duanı yapqan ilk peyğamber edi», dediler. Bu, İslam üzerinde vefat etmevni ilk istegen kişi olğanını añlata bile. Nuh, aleyhisselam, «Rabbim!

Meni, anam-babamı ve evime iman etken olaraq kirgen kimselerni bağışla» dep aytqan ilk kişi olğanı kibi. Yaki, bu duanıñ yerine kelüvini ilk istegen kişi olğanını añlata bile; Qatadeniñ sözleriniñ zahiri de budır. Lâkin bu, bizim şeriatımızda caiz degildir. İmam Ahmed bin Hanbel, rahimehullah, şöyle rivayet ete: Bizge İsmail bin İbrahim rivayet etti; oña Abdulaziz bin Suheyb, Enes bin Malik’ten rivayet etti; Enes dedi: Resulullah, sallallahu aleyhi ve sellem, şöyle buyurdı: «Sizden heç biri başına kelgen bir zıyan sebebinden ölümni arzu etmesin.

Eger ölümni istemekten qaçınmaq mümkün degil ise, şöyle desin: “Allahım! Yaşamaq menim içün hayırlı olğan müddetçe meni yaşat; vefat menim içün hayırlı olğanda ise meni vefat ettir.”» İmam Ahmed şöyle de rivayet ete: Bizge Ebu’l-Mugira rivayet etti; oña Me‘an bin Rifa‘a, oña Ali bin Yezid, oña el-Qasım, Ebu Umame’den rivayet etti: Biz Resulullahnıñ yanında oturıp, nasihatlaşa ve yüreklerimizni yumşata edik. Sa‘d bin Ebi Waqqas ağlamağa başladı ve uzun ağladı, soñ: «Keşke ölsem edi!»

dedi. Peyğamber, sallallahu aleyhi ve sellem: «Sa‘d, menim yanımda ölümni arzu etesiñmi?» dedi. Bunı bir qaç kere tekrarlağandan soñ şöyle buyurdı: «Sa‘d! Eger sen cennet içün yaratılğan iseñ, ömrüñ ne qadar uzun olsa da, ameliñ ne qadar güzel olsa da, bu seniñ içün hayırlıdır».

İmam Ahmed şöyle de rivayet ete: Bizge Hasan rivayet etti; oña İbn Lehia, oña Ebu Yunus — bu, Suleym bin Cubeyr edi — Ebu Hureyre’den, o da Peyğamberden, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet etti: «Sizden heç biri ölümni arzu etmesin ve ölüm kelmezden evel onı istemesin. Meğer ki, amelinden emin olsa. Çünki sizden biri ölgen soñ, onıñ ameli kesilir; müminniñ ömrü ise onıñ içün ancaq hayırlı oluvını arttıra». Bu rivayetni yalğız Ahmed rivayet etken.

Bu, zıyan tek özüne kelgen vaziyetke aittir. Lâkin zıyan din içün fitne olğanında, ölümni istemek caizdir. Allah, Firavun olarnı dinlerinden döndürmek istep, ölümnen qorquzğan vaqıtta, sihirbazlar aqqında haber berip, şöyle buyura: «Rabbimiz! Üstümizge sabır tök ve bizni musulman olaraq vefat ettir» (el-A‘raf, 126).

Meryem, alayhasselam, tolğaq başlayıp hurma ağacınıñ gövdesine kelgende de: «Keşke bundan evel ölip, unutılğan bir şey olsa edim!» (Meryem, 23), dedi. Çünki, kocası olmağanı halda hamile qalğan ve doğurğanı içün insanlar onı zina ile ayıplaycaqlarını bile edi. «Bu oña qaydan kelgen?»

dep soraycaqlar edi. Bu sebepten olar evel onı: «Ey Meryem! Sen pek acaip bir iş yaptın! Ey Harun’nıñ qız qardaşı! Babañ fena adam degil edi, anañ da zinaqâr degil edi» (Meryem, 27–28), dep qarşı aldılar. Allah o vaziyetten oña bir çıqış yolu ve qurtuluş berdi; beşikteki balanı, Abdullahnıñ qulı ve elçisi olğanını ayttırdı.

Bu, ulu bir ayet ve açıq bir mucize edi; oña Allahnıñ selamı ve bereketi olsun. İmam Ahmed ve et-Tirmizi rivayet etken Muaz hadisinde, bir ruyanı ve onda kelgen duanıñ içinde şöyle denile: «Eger bir qavm içün fitne murat etseñ, meni fitnege uğratmadan Öz yañıña al».

İmam Ahmed şöyle rivayet ete: Bizge Ebu Seleme rivayet etti; o, Abdulaziz bin Muhammad’dan, o, Amr’dan, o, Asım’dan, o, Umar bin Qatada’dan, Mahmud bin Lebid’den rivayet etti: Peyğamber, sallallahu aleyhi ve sellem, şöyle buyurdı: «Adem oğluna eki şey ağır kele: ölüm, halbuki ölüm mümin içün hayırlıdır; malnıñ azlığı, halbuki malnıñ azlığı hesabınıñ az oluvına sebep olur». Din içün fitneler kelgende ölümni istemek caizdir. Bu sebepten Ali bin Ebi Talib, radiyallahu anhu, emirligi soñunda işleriniñ yolğa qoyulmaycağını ve vaziyetniñ ancaq ağırlaşacağını körgende: «Allahım!

Meni Öz yañıña al; men olardan bıktım, olar da menden bıktı», dedi. Buhari, rahimehullah, başına türlü imtihanlar kelip, Horasan emiri ile arasında yaşanğanlardan soñ: «Allahım! Meni Öz yañıña al», dedi. Hadiste de şöyle kelgen: «Bir adam qabır yanından keçip — yani, Deccal zamanında — fitneler, sarsıntılar, qavğalar ve türlü dehşetli işlerni körgende: “Keşke men de seniñ yerinde olsa edim!”

der». Ebu Cafer bin Cerir ayta: Yaqubnıñ oğulları, Yusufqa yapqanlarını yapqan soñ, babaları olarnı bağışlamaq içün istigfar etti; Allah da olarnıñ tevbesini qabul etti, olarnı bağışladı ve günahlarını afu etti. Ebu Cafer şöyle rivayet ete: Bizge el-Qasim rivayet etti; oña el-Hasan, oña Haccac, oña Salih el-Merri, oña Yezid er-Raqqashi, Enes bin Malik’ten rivayet etti. Enes dedi: Allah Taala Yaqubnıñ ailesini bir araya ketirip közlerini quvandırğanda, Yaqub oğullarından ayrı yerde gizlice danıştı.

Bazıları bir-birine: «Siz yapqanlarıñıznı ve bu ihtiyarnıñ sizden çekenlerini, Yusufnıñ da sizden çekkenlerini bilmeseñizmi?» dedi. Olar: «Evet», dediler. O: «O halde, ikisiniñ sizni bağışlağanına aldanmañ; Rabbimiz sizni bağışlamağan olsa, halıñız ne olacaq?»

dedi. Olar, babalarınıñ yanına kelmek içün razı oldılar. Yaqubnıñ yanına kelip, qarşısında oturdılar; Yusuf da babasınıñ yanında otura edi. Olar: «Babamız! Biz saña evel hiç kelmegen bir iş içün keldik; başımızğa da evel başımızğa kelmegen bir iş kelgen», dediler.

Olar Yaqubnı heyecanlandırıp, sözlerini tekrarlağandan soñ — peyğamberler yaratılğanlar içinde eñ merhametlisidir — Yaqub: «Ne oldı, oğullarım?» dep soradı. Olar: «Bizniñ saña ve qardaşımız Yusufqa yapqanlarımıznı bilmeysiñmi?» dediler.

«Bilemen», dedi. «Siz ekimiz de bizni bağışladıñız, degen degilmi?» dediler. «Evet», dep cevap berdiler. Olar: «Lâkin, Allah bizni bağışlamağan olsa, sizniñ afu etüviñiz bizge fayda bermey», dediler. Yaqub: «Ne isteysiñiz, oğullarım?»

dep soradı. Olar: «Bizim içün Allahqa dua etseñ. Allah’tan saña vahiy kelip, yapqanlarımıznı bağışlağanını bildirgen vaqıtta, közlerimiz quvansın, yüreklerimiz rahat tapsın. Aksi takdirde, dünya hayatında közlerimiz hiç quvandırılmasın», dediler.

İhtiyar ayaqqa qalqıp qıblege döndi; Yusuf babasınıñ arqasında, oğulları ise ekisiniñ arqasında zelil ve huşu içinde turdılar. Yaqub dua etti, Yusuf da «amin» dedi; lâkin olar aqqında yigirme yıl boyunca cevap kelmedi — Salih el-Merri, olarnı qorquzmaq içün böyle ayta. Yigirme yıl tamam olğanda, Cebrail, aleyhisselam, Yaqubnıñ yanına kelip: «Allah meni saña, oğullarıñ aqqındaki duañnı qabul etkenini, olarnıñ yapqanlarını afu etkenini ve senden soñ olarnıñ peyğamberlik aqqında bağlarını tasdiq etkenini müjdelemek içün yolladı», dedi.

Bu haber Enes’tan kelgen mawquf rivayettir; Yezid er-Raqqashi ve Salih el-Merri ise pek zayıf ravilerdir. Es-Suddi ayta: Yaqub alayhisselam ölüm yaqınlaşqanda, Yusufqa özüni Ibrahim ve Ishaq yanına defn etüvini vasiyet etti. Yaqub vefat etken soñ, Yusuf onı mumyalap Şamğa yolladı; ol da olarnıñ yanında defn etildi, alayhimusselam. «Nuh» süresiniñ 28-inci ayeti.

Bunı Buhari ve Muslim rivayet etken; olarğa köre hadiste şöyle denile: «Sizden heç biri özüne kelgen bir zıyan sebebinden ölümni arzu etmesin. Eger bir adam ihsan sahibi ise, ömrüniñ uzaması oña hayırlı amellerini arttıra; eger günahkâr ise, belki tövbe etip razılıq qazanır. Lâkin şöyle desin: “Allahım! Yaşamaq menim içün hayırlı olğan müddetçe meni yaşat; vefat menim içün hayırlı olğanda ise meni vefat ettir.”» (üç kere). «el-A‘raf», 126; «Meryem», 23; «Meryem», 27–28; fitneden. Bunı aytqanlar zikr etildi.

el-Bağaviniñ tefsiri

«Rabbim! Sen maña hükümranlıqtan bir pay berdin» — yani, Mısır hükümdarlığını. Hükümranlıq, idare ve tedbir salahiyetine sahip olğan kimsege verilen geniş imkanlardır. «Ve maña sözlerni tevil etme ilmini ögretkensiñ» — yani, ruyalarnı tabir etme ilmini.

«Fatir» — yani, «Ey Yaratuvcı!» «Köklerni ve yer yüzüni Yaratuvcı» — yani, olarnı yaratqan. «Sen meniñ Waliimsin» — yani, maña yardım etici ve işlerimni idare etici. «Dünya ve ahirette; meni musulman olaraq vefat ettir» — yani, meni musulman olaraq Öz yañıña al.

«Ve meni salihlerge qoş» — Yusuf, peyğamber babalarını közde tuta. Qatade dedi: Peyğamberlerden Yusuf’tan başka hiç biri ölümni istemedi. Rivayetke köre, Allah Yusufnıñ ailesini bir araya ketirip, ana-babasını ve yaqınlarını oña yetkizgende, Yusuf Rabbine, azze ve celle, iştiyaq duyıp bu sözlerni ayttı. el-Hasan dedi: Bu sözlerden soñ Yusuf uzun yıllar yaşadı. Başqaları ise: Bu sözlerni aytqanından soñ bir afta keçmeden vefat etti, dediler.

Yusufnıñ babasından ayrı qalğan müddeti aqqında türlü fikirler bar. el-Kelbi: «Yigirme eki yıl», dedi. Başqa bir rivayetke köre, qırq yıl. el-Hasan dedi: Yusuf quyuğa atılğanında on yedi yaşında edi; babasından seksen yıl ayrı qaldı, Yaqub ile körüşkeninden soñ yigirme üç yıl yaşadı ve yüz yigirme yaşında vefat etti. Tevrat’ta yüz on yaşında vefat etkeni bildirile. Yusufnıñ Azizniñ qızından üç balası doğdı: Efraim, Misha ve imtihanğa uğrağan Eyyubnıñ apayı Rahme.

Başqa bir rivayetke köre, Yusuf babasından soñ altmış yıl yaşadı; başqa bir rivayette ondan da uzun yaşadı. Bu aqqında rivayetler çeşitlidir. Yusuf yüz yigirme yaşında vefat etti. Onı mermer sandıq içinde Nil deryasına qoydılar.

Vefat etken soñ, bereketinden pay almaq ümüdi ile her mahalle halkı onı öz mahallesinde defn etmekni istep, aralarında nizalaştılar; hatta cenkleşmek derecesine kelgen ediler. Bu sebepten, Mısırnıñ her yerine su barıp, bereketi episine yetişsin dep, Nil deryasında defn etmege qarar berdiler. Ikrime: Onı Nilniñ sağ kenarına defn ettiler; sağ kenar mahsuldar oldı, öteki kenar ise quraq qaldı, dedi. Soñ onı deryanıñ ortasına defn ettiler ve o yerni zencir ile ölçediler.

Eki kenar da mahsuldar oldı; Musa, alayhisselam, onı çıqarıp Şam’da babalarınıñ yanında defn etkenge qadar böyle devam etti. Onı sol kenarğa köçürdiler; bu sefer sol kenar mahsuldar oldı, öteki kenar ise quraq qaldı.