Yslamda we salyhlaryň hatarynda aradan çykmak

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

Allah Ýusup üçin ýurtda häkimiýet we mülk babatda şeýle uly mümkinçilikleri berip, onuň ene-atasy we doganlary bilen gözüni gandyrandan, şeýle hem oňa beýik ylym bagyşlandan soň, Ýusup Allahyň beren nygmatyny ykrar edip, oňa şükür etdi we Yslamda berkarar bolmagy dileg edip şeýle diýdi: «Eý, Rabbim! Sen maňa mülkden bir paý berdiň» (ýagny, ol ýurduň hazynalarynyň başynda durýardy, onuň işlerini dolandyrýardy we patyşanyň ýokary derejeli weziri bolup hyzmat edýärdi); «we maňa sözleriň düşündirilişini öwretdiň» (ýagny, inen kitaplaryň habarlarynyň düşündirilişini, düýşleriň ýorgudyny we başga ylymlary).

«Eý, asmanlaryň we ýeriň Ýaradyjysy! Sen dünýäde-de, ahyretde-de meniň howandarymsyň. Meni musulman halymda aradan çykar» (ýagny, Yslamda ýaşamagymy dowam etdir we meni tä aradan çykýançam onda berk sakla). Bu ölüm gelmegini howlukmaçlyk bilen dilemek däldir.

«We meni salyhlara goş» — pygamberlerden bolan ýagşy bendeleriň we saýlananlaryň hataryna goş.

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

Bu, saýlama Ýusup pygamberiň (عليه السلام) Allahyň beren nygmatlary doly bolandan soň Rabbine eden dogasydyr. Ol ene-atasy we doganlary bilen birleşdi, Allah oňa pygamberlik hem-de mülk berdi. Ýusup Rabbinden dünýäde nygmatlaryny doly ýetirşi ýaly, ahyretde-de şol nygmatlarynyň dowam etmegini we ömrüniň ahyrynda özüni musulman halynda aradan çykarmagyny sorady. Dahhak şeýle diýipdir.

Şeýle-de ol özüni salyh bendeleriň, ýagny ähli pygamberleriň we ilçileriň hataryna goşmagyny sorady. Olaryň ählisine salawat we salamat bolsun.

Ýusup (عليه السلام) bu doganyny jany bokurdagyna gelende aýdandyr diýmek mümkin. Çünki «Sahih al-Buhari» we «Sahih Muslim» kitaplarynda Aişeden (رضي الله عنها) rowaýat edilişine görä, Allahyň Resuly (صلى الله عليه وسلم) ölüm pursatynda barmagyny ýokary galdyryp: «Allahym, iň beýik dostlaryň ýanyna! Allahym, iň beýik dostlaryň ýanyna! Allahym, iň beýik dostlaryň ýanyna!»

diýipdir. Şeýle hem Ýusup ömrüniň ahyry ýetende musulman halynda aradan çykmagy we salyhlara goşulmagy soran bolmagy mümkin; bu, häzirki pursatda ölüm dilemek däl-de, edil başga birine «Allah seni Yslamda aradan çykarsyn» diýmek ýa-da doga edýäniň «Allahym, bizi musulman halynda ýaşat, musulman halynda aradan çykar we salyhlara goş» diýşi ýalydyr.

Ýene bir ähtimallyk: Ýusup muny şol pursatda amala aşmagyny sorandyr; olaryň şerigatynda şeýle etmek rugsat edilen bolmagy mümkin. Katada şeýle diýýär: «“Meni musulman halymda aradan çykar we meni salyhlara goş” diýen sözi, Allah onuň maşgalasyny jemläp, gözüni gandyranda aýtdy. Şol wagt ol dünýäniň we onuň nygmatlarynyň içinde ýaşaýardy. Emma özünden öň geçen salyh bendelere gowuşmagy küýseýärdi».

Ibn Abbas: «Ýusupdan öň hiç bir pygamber ölümi arzuw etmedi» diýip aýdardy. Ibn Jarir we Suddiy hem Ibn Abbasdan Ýusubyň bu dogany eden ilkinji pygamber bolandygyny nakyl edýärler. Munuň manysy onuň Yslamda aradan çykmagy ilkinji bolup soran bolmagydyr. Nuh hem: «Eý, Rabbim!

Meni, ene-atamy we öýüme imanly bolup girenleri bagyşla» diýen ilkinji kişidir. Ýene, bu söz onuň şol dileginiň derrew amala aşmagyny ilkinji bolup sorandygyny aňladyp biler; Katadanyň sözleriniň daşky manysy hem şeýledir. Emma bu biziň şerigatymyzda rugsat edilmeýär.

Imam Ahmet ibn Hanbel şeýle rowaýat edýär: bize Ysmaýyl ibn Ybraýym gürrüň berdi; oňa Abdulaziz ibn Suheýb, oňa Enes ibn Mälik habar berdi: Allahyň Resuly (صلى الله عليه وسلم) şeýle diýdi: «Başyna düşen bir kynçylyk sebäpli hiç biriňiz ölümi arzuw etmesin. Eger ony hökman arzuw etmeli bolsa, şeýle diýsin: “Allahym, ýaşamak meniň üçin haýyrly bolýança meni ýaşat, ölüm meniň üçin haýyrly bolanda bolsa meni aradan çykar”».

Imam Ahmet şeýle hem rowaýat edýär: bize Abu al-Mugira gürrüň berdi; oňa Ma‘an ibn Rifa‘a, oňa Ali ibn Ýazid, oňa al-Kasym, oňa Abu Umama habar berdi: «Biz Allahyň Resulynyň (صلى الله عليه وسلم) ýanynda otyrdyk. Ol bize öwüt berdi, ýüreklerimizi ýumşatdy. Sa‘d ibn Abu Wakkas köp aglady we: “Käşgä ölen bolsam!” diýdi.

Pygamber (صلى الله عليه وسلم): “Eý, Sa‘d, meniň ýanymda ölümi arzuw edýärsiňmi?” diýdi. Ol muny birnäçe gezek gaýtalady. Soňra: “Eý, Sa‘d, eger sen Jennet üçin ýaradylan bolsaň, ömrüň näçe uzasa we amalyň näçe gowulansa, bu seniň üçin şonça haýyrlydyr” diýdi.

Imam Ahmet şeýle hem rowaýat edýär: bize Hasan gürrüň berdi; oňa Ibn Lehýa, oňa Abu Ýunus — ýagny Sulaým ibn Jubayr — Abu Huraýradan, ol bolsa Pygamberden (صلى الله عليه وسلم) habar berdi: «Hiç biriňiz ölümi arzuw etmesin we ölüm gelmezinden öň ony dilemesin. Sebäbi bir adam ölse, amaly kesilýär; möminiň ömri bolsa oňa diňe haýyr goşýar». Bu hadysy diňe Ahmet getirdi.

Bu, kynçylyk diňe adamyň özüne degişli bolan ýagdaý hakyndadyr. Emma dinde synag ýüze çyksa, ölümi dilemek bolýar. Muny Allah, Firawn jadygöýleri dinden döndermek isläp, olary öldürmek bilen haýbat atanda, olaryň aýdan sözlerini habar berip şeýle aýdýar: «Eý, Rabbimiz! Bize sabyr eçil we bizi musulman halymyzda aradan çykar» (7:126).

Merýem hem çaga dogurmak pursadynda, dogrum agyrysy ony hurma agajynyň sütünine getirende: «Käşgä mundan öň ölen bolsam we bütinleý unudylan bolsam!» diýdi (19:23). Ol adamlaryň ärsizkä göwreli bolup, çaga dograndygy üçin ony zyna bilen aýyplaýandyklaryny bilýärdi. Şonuň üçin ilki bilen oňa şeýle diýdiler: «Eý, Merýem!

Sen örän aýylganç iş etdiň! Eý, Harunyň uýasy! Ataň erbet adam däldi, ejeň hem zynaçy däldi» (19:27–28). Allah şol ýagdaýdan oňa çykalga berdi we bäşikte ýatan çagany: «Men, hakykatdan hem, Allahyň bendesidirin» diýip gepläp goýberdi.

Bu, onuň (عليه السلام) beýik alamaty we aýdyň mugjyzasy boldy. Oňa salawat we salamat bolsun.

Imam Ahmet we at-Tirmizi düýş we onuň içindäki doga barada Muazdan rowaýat eden hadyslarynda şeýle sözler bar: «Eger bir kowum barada pitne isleýän bolsaň, meni pitnä düşürmän Özüňe al».

Imam Ahmet şeýle hem rowaýat edýär: bize Abu Salama gürrüň berdi; oňa Abdulaziz ibn Muhammad, oňa Amr, oňa Asym, oňa Omar ibn Katada, oňa Mahmud ibn Labid habar berdi: Pygamber (صلى الله عليه وسلم) şeýle diýdi: «Adam oglunyň ýigrenýän iki zady bar: ölüm, ýöne ölüm mömin üçin haýyrlydyr; baýlygyň azlygy, ýöne baýlygyň azlygy hasaby azaldýar».

Şeýlelikde, dinde pitneler ýüze çykanda ölümi dilemek bolýar. Şonuň üçin Ali ibn Abu Talib (رضي الله عنه) häkimiýetiniň soňunda işleriň öz peýdasyna düzelmeýändigini, ýagdaýyň bolsa barha agyrlaşýandygyny görende: «Allahym, meni Özüňe al! Men olardan ýadadym, olar hem menden ýadadylar» diýdi. Horasanyň hökümdary bilen başyna gelen wakalardan we synaglardan soň, al-Buhari (رحمه الله) hem: «Allahym, meni Özüňe al» diýipdir.

Hadysda şeýle diýilýär: «Adam (Dajjal döwründe) mazaryň ýanyndan geçip: “Käşgä seniň ýeriňde bolsam!” diýer». Çünki ol her bir synalýan üçin synag bolan pitneleri, sarsgynlary, başagaýlyklary we aýylganç wakalary görer.

Abu Ja‘far ibn Jarir şeýle diýdi: Ýusuba eden etmişlerinden soň Ýakubyň ogullary üçin kakalary bagyşlanma sorady. Allah hem olaryň tobasyny kabul edip, etmişlerini bagyşlady. Al-Kasym bize gürrüň berdi, oňa al-Hasan, oňa Hajjaj, oňa Salih al-Murri, oňa Ýazid ar-Rakkashi, oňa bolsa Enes ibn Mälik şeýle habar berdi: «Allah Ýakubyň maşgalasyny ýene jemläp, onuň gözüni gandyrandan soň, ogullary öz aralarynda gizlin maslahatlaşdylar. Olaryň biri beýlekilerine: “Bize eden işleriňizi, gojanyň siz sebäpli çekenlerini we Ýusubyň sizden çekenlerini bilýärsiňiz, şeýle dälmi?”

diýdi. Olar: “Hawa” diýdiler. Ol: “Onda olaryň sizi bagyşlamagyna aldanmaň; Allahyň sizi bagyşlamagy näme bolar?” diýdi. Şonda olar bir karara gelip, gojanyň ýanyna gitdiler. Olar onuň öňünde, Ýusup bolsa kakasynyň gapdalynda oturdy.

Olar: “Eý, kakamyz! Biz saňa hiç haçan öň beýle bolmadyk bir iş bilen geldik; başymyza hiç haçan düşmedik bir ýagdaý düşdi” diýdiler. Olar pygamberleri — mahluklaryň iň rehimlilerini — herekete getirdiler. Ýakup: “Eý, ogullarym, size näme boldy?”

diýdi. Olar: “Biziň saňa we doganymyz Ýusuba eden zatlarymyzy bilýärsiň-ä?” diýdiler. Ol: “Hawa” diýdi. Olar: “Siz ikisi-de bizi bagyşladyňyz, şeýle dälmi?” diýdiler. Ýakup bilen Ýusup: “Hawa” diýdiler. Olar: “Eger Allah bizi bagyşlamadyk bolsa, siziň bagyşlamagyňyz bize hiç peýda bermez” diýdiler.

Ol: “Eý, ogullarym, siz näme isleýärsiňiz?” diýdi. Olar: “Biz üçin Allahdan dileg etmegiňi isleýäris. Allahdan wahyý gelip, eden işlerimizi bagyşlandygy habar berilse, gözlerimiz guwanar we ýüreklerimiz rahatlanar. Ýogsam dünýäde hiç haçan gözüň guwanjyny görmeris” diýdiler.

Gojanyň özi kybla tarap öwrülip durdy, Ýusup kakasynyň yzynda, ogullary bolsa olaryň yzynda pespäl we kiçigöwünli durdular. Ýakup doga etdi, Ýusup bolsa “amin” diýdi. Olaryň dogasy ýigrimi ýyllap kabul edilmedi — Salih al-Murri muny olary gorkuzmak üçin aýdýardy. Ýigrimi ýylyň soňunda Jebraýyl (عليه السلام) Ýakubyň ýanyna gelip: “Allah meni saňa, ogullaryň üçin eden doganyňy kabul edendigini, olaryň eden etmişlerini bagyşlandygyny we seniň ömrüňden soň pygamberlik barada olar bilen berk ähtnama baglaşandygyny buşlamaga iberdi” diýdi».

Bu habar Enesden mawkuf görnüşinde gelipdir. Ýazid ar-Rakkashi bilen Salih al-Murri bolsa örän gowşak rowaýatçylardyr.

As-Suddiy şeýle ýatlaýar: Ýakup (عليه السلام) ölüm pursady ýetende Ýusuba özüni Ybraýymyň we Yshagyň ýanynda jaýlamagy wesýet etdi. Ýakup aradan çykanda Ýusup onuň jesedini balzamlap, Şama alyp gitdi we olaryñ ýanynda jaýlady. (Bu ýerde Nuh: 28-nji aýat hem ýatlanylýar.) Bu hadys «Sahih al-Buhari» bilen «Sahih Muslimde» rowaýat edilýär.

Olaryň ikisinde şeýle sözler hem bar: «Başyna düşen kynçylyk sebäpli hiç biriňiz ölümi arzuw etmesin. Eger ýagşy amal edýän bolsa, belki has köp ýagşylyk eder; eger erbet amal edýän bolsa, belki toba edip razylyk gazanar. Emma şeýle diýsin: “Allahym, ýaşamak meniň üçin haýyrly bolýança meni ýaşat, ölüm meniň üçin haýyrly bolanda bolsa meni aradan çykar”». (7:126; 19:23; 19:27–28.) Pitne sebäpli ölümi dilemek barada aýdylanlar.

Bagawiniň tefsiri

«Rabbim! Sen maňa mülkden bir paý berdiň» — ýagny, Müsüriň mülküni. Mülk — dolandyrmak we çäre görmek ygtyýary berlen kişiniň ygtyýarynyň giň bolmagydyr.

«We maňa sözleriň düşündirilişini öwretdiň» — ýagny, düýşleriň ýorgudyny. «Fātir» — «Eý, Ýaradyjy!» diýmekdir. «Asmanlaryň we ýeriň Ýaradyjysy» — ýagny, olary Ýaradan.

«Sen meniň howandarymsyň» — ýagny, maňa kömek edýän we işimi öz üstüne alýan Sensin.

«Dünýäde-de, ahyretde-de. Meni musulman halymda aradan çykar» — ýagny, meni Özüňe musulman halymda al.

«We meni salyhlara goş» — ýagny, pygamber bolan ata-babalaryma goş diýmek isleýär.

Katada şeýle diýdi: Pygamberleriň hiç biri Ýusupdan başga ölüm dilemedi. Rowaýatda aýdylyşyna görä, Allah Ýusubyň maşgalasyny bir ýere jemläp, ene-atasy we öý-içerisi bilen duşuşdyrandan soň, ol Rabbini küýsäp, şu sözleri aýtdy. Al-Hasan: «Ol bu sözlerden soň köp ýyllap ýaşady» diýdi. Başga biri bolsa: «Ol muny aýdanyndan bir hepde geçmänkä aradan çykdy» diýdi.

Ýusubyň kakasyndan uzakda bolan möhleti barada dürli garaýyşlar bar. Al-Kalbi: «Ýigrimi iki ýyl» diýdi. Başga bir garaýşa görä, kyrk ýyl. Al-Hasan: «Ýusup guýa taşlananda on ýedi ýaşyndady, kakasyndan segsen ýyl uzakda boldy, Ýakup bilen duşuşandan soň ýigrimi üç ýyl ýaşady we ýüz ýigrimi ýaşynda aradan çykdy» diýdi.

Töwratda onuň ýüz on ýaşynda aradan çykandygy aýdylýar. Aziziniň aýalyndan Ýusubyň üç çagasy — Afraýym, Mişa we synaglara sezewar bolan Aýýubyň aýaly Rahma dünýä indi diýilýär. Ýene bir garaýşa görä, Ýusup kakasyndan soň altmyş ýyl ýaşady; başga bir garaýyşda bolsa ondan hem köp ýaşandygy aýdylýar. Bu barada dürli habarlar bar.

Ol ýüz ýigrimi ýaşynda aradan çykdy. Müsürde adamlar ony kimiň mähellesinde jaýlamak barada jedelleşip, her mähelle onuň bereketine eýe bolmak üçin ony öz ýanlarynda jaýlatmak isledi; hatda uruşmakçy hem boldular. Ahyrynda ony Nil derýasyna, suw Müsürde dürli ýerlere akyp gitjek ýerde jaýlamak kararyna geldiler. Şeýle etseler, suw onuň üstünden akyp, bereketi hemmelere ýeter diýip umyt etdiler.

Ikramanyň aýtmagyna görä, ilki ony Niliň sag kenarynda jaýladylar. Şol kenar hasylly boldy, beýlekisi bolsa gurak galdy. Şonda ony derýanyň ortasynda jaýladylar we bu ýeri zynjyr bilen ölçediler; şeýdip, iki kenar hem hasylly boldy. Musanyň döwrüne çenli ol şol ýerde galdy; Musa ony çykaryp, Şamda ata-babalarynyň ýanynda jaýlady. Soň jesedi çep kenara geçirildi, şol kenar hasylly boldy, beýlekisi bolsa gurady.