इस्लाममा मृत्यु र धर्मीहरूसँग मिलन

शेख अब्दुर्रहमान अस्-सादीको तफ्सिर

अल्लाहले युसुफ़लाई पृथ्वीमा प्रभुत्व र राज्य प्रदान गरेर, उनका आमाबुबा र दाजुभाइहरूलाई उनीसँग मिलाएर, तथा महान् ज्ञान दिएर उहाँले उनीमाथि पूरा गर्नुभएको अनुग्रह पूरा गर्नुभयो। त्यसपछि अल्लाहको अनुग्रह स्वीकार गर्दै, त्यसप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्दै र इस्लाममा स्थिर रहन प्रार्थना गर्दै उनले भने: «हे मेरा पालनकर्ता! तपाईंले मलाई राज्यको केही अंश प्रदान गर्नुभयो» अर्थात् उनी राज्यका भण्डार र तिनको व्यवस्थापनको जिम्मेवारीमा थिए र राजाका उच्च मन्त्री थिए। «र तपाईंले मलाई कुराहरूको ताबीरको ज्ञान सिकाउनुभयो» अर्थात् अवतरित ग्रन्थहरूका कथनहरूको ताबीर, सपनाको व्याख्या र अन्य ज्ञान।

«आकाशहरू र पृथ्वीका सृष्टिकर्ता! तपाईं नै यस संसार र आख़िरतमा मेरा संरक्षक हुनुहुन्छ। मलाई मुस्लिम अवस्थामै मृत्यु दिनुहोस्» अर्थात् मलाई इस्लाममा कायम राख्नुहोस् र त्यसैमा दृढ बनाइराख्नुहोस्, यहाँसम्म कि मलाई त्यसै अवस्थामा मृत्यु दिनुहोस्। यो मृत्यु चाँडै आओस् भन्ने प्रार्थना थिएन। «र मलाई धर्मीहरूसँग मिलाइदिनुहोस्»—अर्थात् सदाचारी नबीहरू र चुनिएका उत्तम व्यक्तिहरूसँग।

इमाम इब्न कसीरको तफ्सिर

यो युसुफ़ सिद्दीकको प्रार्थना हो। आमाबुबा र दाजुभाइहरूसँग पुनर्मिलन भएर अनुग्रह पूर्ण भएपछि, अनि अल्लाहले उनलाई नुबुव्वत र राज्य प्रदान गरेपछि उनले आफ्ना प्रतापी पालनकर्तासँग यो प्रार्थना गरे। यस संसारमा उहाँले आफ्नो अनुग्रह जसरी पूरा गर्नुभयो, त्यसरी नै आख़िरतमा पनि त्यसलाई निरन्तर राखिदिनुहोस् र उहाँले उनलाई मृत्यु दिँदा मुस्लिम अवस्थामै मृत्यु दिनुहोस् भनी उनले मागे। दह्हाकले पनि यही भनेका छन्।

उनले उनलाई धर्मीहरूसँग—अर्थात् उनका नबी तथा रसूल दाजुभाइहरूसँग—मिलाइदिन पनि मागे। उनीहरू सबैमाथि अल्लाहको सलाम र शान्ति रहोस्।

सम्भव छ, युसुफ़ (अलैहिस्सलाम)ले यो कुरा मृत्युशय्यामा हुँदा भनेका थिए। आयशा (रज़ियल्लाहु अन्हा)बाट सहीहैनमा प्रमाणित छ कि अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)ले मृत्युको बेला औँला उठाउँदै भन्नुभयो: «हे अल्लाह! उच्चतम साथीहरूसँग! हे अल्लाह!

उच्चतम साथीहरूसँग! हे अल्लाह! उच्चतम साथीहरूसँग!» यो पनि सम्भव छ कि उनले आफ्नो मृत्युको समय आएर आयु पूरा हुँदा इस्लामकै अवस्थामा मृत्यु र धर्मीहरूसँग मिलन मागेका हुन्; उनले तत्कालै त्यो कुरा मागेका होइनन्। जसरी कसैले अर्काका लागि «अल्लाहले तिमीलाई इस्लामको अवस्थामा मृत्यु दिऊन्» भन्छ, वा प्रार्थना गर्नेले भन्छ: «हे अल्लाह!

हामीलाई मुस्लिमका रूपमा जीवित राख्नुहोस्, मुस्लिमकै रूपमा मृत्यु दिनुहोस् र धर्मीहरूसँग मिलाइदिनुहोस्।»

यो पनि सम्भव छ कि उनले त्यो कुरा तत्कालै मागेका थिए र उनीहरूको शरीअतमा त्यसो गर्नु जायज थियो। कतादाले भने: «‘मलाई मुस्लिम अवस्थामै मृत्यु दिनुहोस् र धर्मीहरूसँग मिलाइदिनुहोस्’—अल्लाहले उनको परिवारलाई फेरि एकत्रित गरिदिनुभएर र उनको आँखालाई शीतल पारिदिनुभएपछि, उनी त्यस बेला संसार, त्यसको राज्यसत्ता र सुखसमृद्धिमा डुबेका थिए। तर उनी आफूभन्दा पहिलेका धर्मीहरूसँग भेट्न लालायित भए।» इब्न अब्बासले भन्ने गर्थे: «युसुफ़ (अलैहिस्सलाम)भन्दा पहिले कुनै नबीले मृत्युको कामना गरेका थिएनन्।»

इब्न जरीर र सुद्दीले पनि इब्न अब्बासबाट उल्लेख गरेका छन् कि उनी यसरी प्रार्थना गर्ने पहिलो नबी थिए। यसको अर्थ उनले इस्लामको अवस्थामा मृत्युको कामना गर्ने पहिलो व्यक्ति थिए भन्ने हुन सक्छ। जसरी नूह पहिलो व्यक्ति थिए जसले भने: «हे मेरा पालनकर्ता! मलाई, मेरा आमाबुबालाई र मेरो घरमा ईमानसहित प्रवेश गर्ने सबैलाई क्षमा गर्नुहोस्» (नूह ७१:२८)।

अथवा उनले यो कुरा तत्काल पूरा होस् भनी माग्ने पहिलो व्यक्ति थिए भन्ने पनि हुन सक्छ, र कतादाको वर्णनको प्रसङ्गले यही देखाउँछ। तर हाम्रो शरीअतमा यस्तो गर्नु जायज छैन।

इमाम अहमद बिन हन्बल (अल्लाहले उहाँमाथि कृपा गरून्)ले भने: हामीलाई इस्माईल बिन इब्राहीमले सुनाए; उनलाई अब्दुल अज़ीज़ बिन सुहैबले, उनलाई अनस बिन मालिकले सुनाए कि अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)ले भन्नुभयो: «तिमीहरूमध्ये कसैले आफूलाई आइपरेको कुनै दुःखका कारण मृत्युको कामना नगरोस्। यदि उसले मृत्युको कामना नगरी नहुने भयो भने यसो भनोस्: ‘हे अल्लाह! बाँच्नु मेरो लागि राम्रो रहुन्जेल मलाई जीवित राख्नुहोस्, र मृत्यु मेरो लागि राम्रो हुँदा मलाई मृत्यु दिनुहोस्।’»

इमाम अहमदले भने: हामीलाई अबू अल-मुग़ीराले सुनाए; उनलाई मआन बिन रिफ़ाअले, उनलाई अली बिन यज़ीदले, उनलाई अल-क़ासिमले, उनलाई अबू उमामाले सुनाए: हामी अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)सँग बसेका थियौँ। उहाँले हामीलाई सम्झाउनुभयो र हाम्रो मनलाई नरम पार्नुभयो। सअद बिन अबी वक्कास धेरै रोए र भने: «काश, म मरेको भए!» नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)ले भन्नुभयो: «हे सअद!

के तिमी मेरो उपस्थितिमै मृत्युको कामना गर्छौ?» उहाँले यो कुरा धेरैपटक दोहोर्‍याउनुभयो, अनि भन्नुभयो: «हे सअद! यदि तिमी जन्नतका लागि सृष्टि गरिएका हौ भने, तिम्रो आयु जति लामो हुन्छ वा तिम्रो कर्म जति राम्रो हुन्छ, त्यो तिम्रो लागि त्यति नै उत्तम हुन्छ।»

इमाम अहमदले भने: हामीलाई हसनले सुनाए; उनलाई इब्न लहिअहले, उनलाई अबू युनुस—उनी सुलैम बिन जुबैर हुन्—ले, उनलाई अबू हुरैराले सुनाए कि नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)ले भन्नुभयो: «तिमीहरूमध्ये कसैले मृत्युको कामना नगरोस् र त्यो आइपुग्नुअघि त्यसका लागि प्रार्थना नगरोस्। तर यदि उसले आफ्नो कर्ममाथि भरोसा गरेको छ भने [अलग कुरा हो]; किनकि तिमीहरूमध्ये कसैको मृत्यु भएपछि उसको कर्म बन्द हुन्छ, र मोमिनको आयु जति बढ्छ, त्यो उसकै लागि भलाइ मात्र बढाउँछ।» यो रिवायत अहमदले एक्लै उल्लेख गरेका छन्।

यो निषेध तब हो जब दुःख व्यक्तिगत रूपमा आफूमाथि परेको हो। तर धर्मसम्बन्धी परीक्षाको डर भए मृत्युको प्रार्थना गर्न जायज हुन्छ। फिरऔनले जादूगरहरूलाई धर्मबाट फर्काउन खोजेर मार्ने धम्की दिँदा उनीहरूले भनेको कुरा अल्लाहले यसरी वर्णन गर्नुभएको छ: «हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीमाथि धैर्य खन्याइदिनुहोस् र मुस्लिम अवस्थामै हाम्रो मृत्यु दिनुहोस्» (अल-अअराफ़ ७:१२६)।

मरियमलाई प्रसवपीडा खजुरको रूखको फेदसम्म ल्याएपछि उनले भनेकी थिइन्: «काश, म यसभन्दा पहिले नै मरेकी भएँ र पूर्णतः बिर्सिइएकी भएँ» (मरियम १९:२३)। उनलाई थाहा थियो कि मानिसहरूले उनीमाथि व्यभिचारको आरोप लगाउनेछन्; किनकि उनको पति थिएन, तर उनी गर्भवती भइन् र बच्चा जन्माइन्। मानिसले भन्ने थियो: «यो उनलाई कहाँबाट भयो?» त्यसैले उनीहरूले सुरुमा नै उनलाई भने: «हे मरियम!

तिमीले त अचम्मको कुरा गर्‍यौ। हे हारूनकी बहिनी! तिम्रा बुबा खराब मानिस थिएनन् र तिम्री आमा पनि व्यभिचारिणी थिइनन्» (मरियम १९:२७–२८)। त्यसपछि अल्लाहले उनलाई त्यो अवस्थाबाट छुटकारा र बाटो दिनुभयो र शिशुलाई पालनामै बोल्न लगाउनुभयो—उसले आफू अल्लाहको दास र उहाँका रसूल भएको बतायो।

यो महान् निशानी र स्पष्ट चमत्कार थियो। उनीमाथि अल्लाहको सलाम र शान्ति रहोस्।

इमाम अहमद र तिर्मिज़ीले वर्णन गरेको मुआज़को हदीसमा, सपनाको घटनासँग सम्बन्धित प्रार्थनामा यस्तो छ: «जब तपाईं कुनै समुदायलाई परीक्षामा पार्न चाहनुहुन्छ भने, मलाई परीक्षा नभोगीकन आफ्नैतर्फ मृत्यु दिनुहोस्।»

इमाम अहमदले भने: हामीलाई अबू सलमाले सुनाए; उनलाई अब्दुल अज़ीज़ बिन मुहम्मदले, उनलाई अम्रले, उनलाई आसिमले, उनलाई उमर बिन क़तादाले, उनलाई महमूद बिन लबिदले सुनाए कि नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)ले भन्नुभयो: «आदमका सन्तानलाई दुई कुरा अप्रिय लाग्छन्: मृत्यु, जबकि मृत्यु मोमिनका लागि राम्रो हुन्छ; र धनको कमी, जबकि धनको कमीले हिसाबलाई हलुका बनाउँछ।»

त्यसैले धर्मसम्बन्धी परीक्षाहरू आइपर्दा मृत्युको प्रार्थना गर्न जायज हुन्छ। यही कारणले अली बिन अबी तालिब (रज़ियल्लाहु अन्हु)ले आफ्नो शासनकालको अन्त्यतिर, जब उनले मामिलाहरू आफ्नो पक्षमा एकत्रित नहुने र अवस्था झन् कठिन हुँदै जाने देखे, भने: «हे अल्लाह! मलाई आफूतर्फ लैजानुहोस्; म उनीहरूबाट दिक्क भएको छु र उनीहरू पनि मबाट दिक्क भएका छन्।» खुरासानका अमीरसँग भएका घटनासहित ती परीक्षाहरू इमाम बुखारीमाथि आइपर्दा उहाँले भन्नुभयो: «हे अल्लाह!

मलाई आफूतर्फ मृत्यु दिनुहोस्।» हदीसमा पनि छ: «मानिस चिहानछेउबाट—अर्थात् दज्जालको समयमा—गुज्रँदा भन्छ: ‘काश, म तिम्रो ठाउँमा भएको भए!’» किनकि उसले परीक्षाहरू, भूकम्पहरू, विपत्तिहरू र भयङ्कर घटनाहरू देख्नेछ, जुन परीक्षामा पर्ने हरेकका लागि परीक्षा हुनेछन्।

अबू जाफ़र इब्न जरीरले भने: युसुफ़सँग जे गरेका थिए, त्यसका लागि यअक़ूबका छोराहरूले क्षमा मागे। उनका बुबाले उनीहरूका लागि क्षमायाचना गरेपछि अल्लाहले उनीहरूको पश्चात्ताप स्वीकार गर्नुभयो, उनीहरूलाई माफ गर्नुभयो र उनीहरूका पाप क्षमा गर्नुभयो। अल-क़ासिमले हामीलाई सुनाए; उनलाई अल-हसनले, उनलाई हज्जाजले, उनलाई सालिह अल-मुरीले, उनलाई यज़ीद अर-रिक़ाशीले, उनलाई अनस बिन मालिकले सुनाए: अल्लाहले यअक़ूबको परिवारलाई फेरि एकत्रित गरिदिनुभएर उनको आँखालाई शीतल पारिदिनुभएपछि उनले आफ्ना छोराहरूसँग एकान्तमा कुरा गरे।

उनीहरूमध्ये एकले अर्कोसँग भन्यो: «हामीले के गरेका थियौँ, र ती वृद्धले तथा युसुफ़ले हामीबाट के-कस्तो दुःख भोगेका थिए, तिमीहरूलाई थाहा छैन र?» उनीहरूले भने: «छ, थाहा छ।» उनले भने: «त्यसो भए उनीहरूले तिमीहरूलाई माफ गरेको कुराले तिमीहरूलाई भ्रममा नपारोस्; तिमीहरूलाई आफ्नो पालनकर्ताले माफ नगर्नुभएको भए के गर्ने?» उनीहरू सहमत भए कि बुबाकहाँ गएर उहाँसामु बस्ने।

युसुफ़ पनि बुबाको छेउमा बसेका थिए। उनीहरूले भने: «हे हाम्रा बुबा! हामी यस्तो मामिलामा तपाईंकहाँ आएका छौँ, जसमा पहिले कहिल्यै आएका थिएनौँ। हामीमाथि यस्तो विपत्ति आइपरेको छ, जुन यसअघि कहिल्यै परेको थिएन।» उनीहरूले उहाँलाई व्याकुल पारुन्जेलसम्म कुरा गरे।

नबीहरू—उनीहरूमाथि शान्ति रहोस्—सृष्टिमध्ये सबैभन्दा दयालु हुन्छन्। उहाँले सोध्नुभयो: «हे मेरा छोराहरू! तिमीहरूलाई के भयो?» उनीहरूले भने: «हामीले तपाईंप्रति र हाम्रा दाजु युसुफ़प्रति जे गरेका थियौँ, त्यो तपाईंलाई थाहा छैन र?»

उहाँले भन्नुभयो: «थाहा छ।» उनीहरूले भने: «तपाईं र उहाँले हामीलाई माफ गर्नुभएको होइन र?» उनीहरू दुवैले भने: «हो।» उनीहरूले भने: «तपाईंहरू दुवैको क्षमाले हामीलाई केही फाइदा गर्दैन, यदि अल्लाहले हामीलाई माफ गर्नुभएको छैन भने।»

उहाँले सोध्नुभयो: «हे मेरा छोराहरू! तिमीहरू के चाहन्छौ?» उनीहरूले भने: «तपाईंले हाम्रा लागि अल्लाहसँग प्रार्थना गरिदिनुहोस्। अल्लाहबाट वही आएर उहाँले हामीले गरेका कुराहरू क्षमा गर्नुभएको छ भन्ने खबर दिनुभयो भने हाम्रा आँखा शीतल हुनेछन् र हाम्रा मन ढुक्क हुनेछन्।

नत्र, यस संसारमा हामीलाई कहिल्यै आँखाको शीतलता मिल्नेछैन।» त्यसपछि ती वृद्ध उठेर क़िब्लातर्फ फर्किए। युसुफ़ आफ्नो बुबाको पछाडि उभिए र उनीहरू दुवैका पछाडि छोराहरू नम्र तथा विनीत भएर उभिए। बुबाले प्रार्थना गर्नुभयो र युसुफ़ले आमीन भने।

तर बीस वर्षसम्म उनीहरूबारे कुनै जवाफ आएन—सालिह अल-मुरीले भने, «उनीहरूलाई डर देखाउन»। बीस वर्ष पूरा हुँदा जिब्रील (अलैहिस्सलाम) यअक़ूबकहाँ आएर भने: «अल्लाहले तपाईंलाई यो शुभसूचना दिन मलाई पठाउनुभएको छ कि उहाँले तपाईंका छोराहरूका लागि तपाईंको प्रार्थना स्वीकार गर्नुभएको छ, उनीहरूले गरेका कुराहरू क्षमा गर्नुभएको छ, र तपाईंपछि उनीहरूका लागि नुबुव्वतका प्रतिज्ञा पक्का गर्नुभएको छ।» यो अनसबाट आएको मوقूफ़ वर्णन हो। यज़ीद अर-रिक़ाशी र सालिह अल-मुरी दुवै अत्यन्त कमजोर रावी हुन्।

सुद्दीले उल्लेख गरेका छन् कि यअक़ूब (अलैहिस्सलाम)को मृत्यु नजिकिँदा उहाँले युसुफ़लाई आफूलाई इब्राहीम र इस्हाक़को छेउमा गाड्न वसीयत गर्नुभयो। यअक़ूबको मृत्यु भएपछि युसुफ़ले उहाँको शरीरलाई सुरक्षित राखेर शामतर्फ पठाए र उहाँलाई ती दुवै नबीको छेउमा गाडियो।

सहीहैनमा यो हदीस पनि आएको छ: «तिमीहरूमध्ये कसैले आफूलाई आइपरेको दुःखका कारण मृत्युको कामना नगरोस्। यदि ऊ असल कर्म गर्ने हो भने अझ बढी असल कर्म गर्न सक्छ, र यदि गल्ती गर्ने हो भने पश्चात्ताप गरी सुधार गर्ने अवसर पाउन सक्छ। बरु यसो भनोस्: ‘हे अल्लाह! बाँच्नु मेरो लागि राम्रो रहुन्जेल मलाई जीवित राख्नुहोस्, र मृत्यु मेरो लागि राम्रो हुँदा मलाई मृत्यु दिनुहोस्।’»

अल्-बगवीको तफ्सिर

«हे मेरा पालनकर्ता! तपाईंले मलाई राज्यको केही अंश प्रदान गर्नुभयो»—अर्थात् मिस्रको राज्य। राज्य भन्नाले शासन र व्यवस्थापन गर्ने क्षमता भएको व्यक्तिको अधिकार र सामर्थ्यको विस्तार बुझिन्छ। «र तपाईंले मलाई कुराहरूको ताबीरको ज्ञान सिकाउनुभयो»—अर्थात् सपनाको व्याख्या।

«फातिर»—अर्थात्, हे सृष्टिकर्ता! «आकाशहरू र पृथ्वीका सृष्टिकर्ता»—अर्थात् ती दुवैका रचयिता। «तपाईं नै मेरा संरक्षक हुनुहुन्छ»—अर्थात् मेरा सहायक र मेरा मामिलाका जिम्मा लिने हुनुहुन्छ। «यस संसार र आख़िरतमा। मलाई मुस्लिम अवस्थामै मृत्यु दिनुहोस्»—अर्थात् मुस्लिम भएकै अवस्थामा मलाई आफ्नोतर्फ लैजानुहोस्।

«र मलाई धर्मीहरूसँग मिलाइदिनुहोस्»—यसबाट उनले आफ्ना नबी पुर्खाहरूलाई अभिप्रेत गरेका हुन्। कतादाले भने: «युसुफ़बाहेक कुनै पनि नबीले मृत्युको कामना गरेनन्।» कथामा उल्लेख छ: अल्लाहले उनको परिवारलाई फेरि एकत्रित गरिदिनुभएर उनका आमाबुबा र परिवारलाई उनीसँग मिलाइदिनुभएपछि उनी आफ्ना प्रतापी पालनकर्तासँग भेट्न लालायित भए र यो कुरा भने। हसनले भने: यसपछि उनी धेरै वर्ष जीवित रहे।

अर्काले भने: उनले यो कुरा भनेको एक हप्ता पनि बित्न नपाउँदै उनको मृत्यु भयो।

युसुफ़ आफ्नो बुबाबाट कति समय अलग रहे भन्नेबारे मतभेद छ। कल्बीले बाइस वर्ष भनेका छन्। अर्को मतअनुसार चालीस वर्ष। हसनले भने: युसुफ़लाई इनारमा फालिँदा उनी सत्र वर्षका थिए। उनी बुबाबाट असी वर्ष अलग रहे, यअक़ूबसँग भेटेपछि तेइस वर्ष बाँचे र एक सय बीस वर्षको उमेरमा मृत्यु भयो।

तौरातमा उनी एक सय दस वर्षका हुँदा मरेको उल्लेख छ। अज़ीज़की पत्नीबाट युसुफ़का तीन सन्तान जन्मिए: अफ़्राईम, मीशा र परीक्षामा परेका अय्यूबकी पत्नी रहमा। अर्को भनाइअनुसार युसुफ़ आफ्ना बुबापछि साठी वर्ष बाँचे; अरूले त्योभन्दा बढी भनेका छन्। यसबारे विभिन्न मतहरू छन्।

उनको मृत्यु एक सय बीस वर्षको उमेरमा भयो र उनलाई संगमरमरको बाकसमा राखेर नील नदीमा गाडियो। उनको मृत्यु हुँदा मानिसहरू उनलाई कहाँ गाड्ने भन्नेमा विवाद गर्न थाले। हरेक टोलका मानिसले उनको बरकतको आशामा आफ्नै टोलमा गाड्न मागे, यहाँसम्म कि उनीहरू लडाइँ गर्न लागे। त्यसैले उनीहरूलाई लाग्यो कि मिस्रमा पानी विभाजित भएर सबैतर्फ बग्ने नील नदीमा गाड्नु उचित हुन्छ, ताकि पानी उनको चिहानमाथिबाट बगोस् र उनको बरकत सबै मानिससम्म पुगोस्।

इक्रिमाले भने: उनलाई नीलको दायाँ किनारमा गाडियो, त्यसपछि त्यो किनारमा उब्जनी राम्रो भयो र अर्को किनार बाँझो भयो। त्यसैले उनीहरूले उनलाई नदीको बीचमा गाडे र त्यसको स्थान साङ्लोले नापेर निश्चित गरे। त्यसपछि दुवै किनारमा उब्जनी राम्रो भयो। अन्ततः मूसा (अलैहिस्सलाम)ले उनलाई त्यहाँबाट निकालेर शाममा आफ्ना पुर्खाहरूको छेउमा गाडे। उनलाई बायाँ किनारतर्फ सारिएकोमा त्यस किनारमा उब्जनी राम्रो भयो र अर्को किनार बाँझो भयो।