እስልምና ላይ መጽናት

የሼኽ አብዱርረሕማን አስ-ሰዕዲ ተፍሲር

አላህ ለዩሱፍ በምድር ላይ ሥልጣንና ንግሥና በመስጠት፣ ወላጆቹንና ወንድሞቹን ከእርሱ ጋር በማገናኘት ያደረገለትን ቸርነት ከፈጸመለት በኋላ፣ እንዲሁም አላህ ከሰጠው ታላቅ ዕውቀት በኋላ፣ የአላህን ጸጋ አምኖና አመስግኖ በእስልምና ላይ እንዲያጸናው ለመለመን እንዲህ አለ፦ «ጌታዬ ሆይ! ከንግሥና ሰጠኸኝ»፤ ይህም በምድር ሀብት መጋዘኖች ላይ ኃላፊ ሆኖ፣ ጉዳዮቹን በማስተዳደር ላይ እና ለንጉሡ ታላቅ ሚኒስትር ሆኖ በመሾሙ ነው። «ከሐዲሶች ትርጓሜም አስተማርከኝ»፤ ማለትም የተወረዱ መጻሕፍትን መልዕክት መተርጎም፣ ሕልሞችን መተርጎምና ሌሎች ዕውቀቶችን ነው። «የሰማያትና የምድር ፈጣሪ ሆይ!

አንተ በቅርቢቱና በመጨረሻይቱ ዓለም ረዳቴ ነህ፤ ሙስሊም ሆኜ ግደለኝ»፤ ማለትም እስልምናን በእኔ ላይ አስቀጥልልኝ፣ እስከምትወስደኝም ድረስ በእርሱ ላይ አጽናኝ። ይህ ሞትን በችኮላ የመጠየቅ ልመና አልነበረም። «በጻድቃንም አስጠጋኝ»፤ ከነቢያት በጎዎችና ከተመረጡ ጥሩዎች ጋር አድርገኝ።

የኢማም ኢብን ከሲር ተፍሲር

ይህ የዩሱፍ አል-ሲዲቅ ልመና ነው፤ ጸጋው በሙሉ ከተፈጸመለት፣ ከወላጆቹና ከወንድሞቹ ጋር ከተገናኘ እና አላህ ነቢይነትና ንግሥና ከሰጠው በኋላ ወደ ጌታው ለመለመን አቀረበው። በዚህ ዓለም ጸጋውን እንዳጠናቀቀለት ሁሉ በመጨረሻይቱ ዓለምም እንዲቀጥልለትና ሲወስደው ሙስሊም ሆኖ እንዲወስደው ጠየቀ። የሞት ጊዜው ሲደርስ ሙስሊም ሆኖ እንዲሞት መለመኑን ዐድ-ደሓክ ገልጿል። ከነቢያትና ከመልእክተኞች ወንድሞቹ ጋር እንዲያገናኘውም ጠየቀ፤ የአላህ ሰላምና ሰላምታ በሁሉም ላይ ይሁን።

ይህን ልመና ዩሱፍ (ዐ. ሰ.) በሞት አፋፍ ላይ እያለ እንዳቀረበው ሊሆን ይችላል። አኢሻ (ረ. ዐ.) በሁለቱ ሰሂሕ መጻሕፍት ውስጥ እንደዘገበችው፣ የአላህ መልእክተኛ (ሰ. ዐ. ወ.) ሲሞቱ ጣታቸውን ያንሱ ነበርና፦ «አላህ ሆይ! ከከፍተኛው ወዳጅ ጋር፤ አላህ ሆይ! ከከፍተኛው ወዳጅ ጋር፤ አላህ ሆይ! ከከፍተኛው ወዳጅ ጋር» ይሉ ነበር። ወይም የሕይወቱ ጊዜ ሲያበቃና ዕድሜው ሲፈጸም በእስልምና ላይ እንዲሞትና ከጻድቃን ጋር እንዲገናኝ ጠይቆ ሊሆን ይችላል፤ ልመናውም ወዲያውኑ እንዲፈጸም አልጠየቀም።

ሰው ለሌላው «አላህ በእስልምና ላይ ያሳርፍህ» እንደሚለው፣ ወይም ልመና አድራጊው «አላህ ሆይ! ሙስሊሞች ሆነን አኑረን፣ ሙስሊሞች ሆነንም ውሰደን፣ ከጻድቃንም ጋር አገናኘን» እንደሚለው ነው።

ወይም ይህን እንዲፈጸምለት በዚያ ዘመን በሕጋቸው የተፈቀደ ስለነበር ወዲያውኑ ጠይቆ ሊሆን ይችላል። ቀታዳ እንዲህ ብሏል፦ «“ሙስሊም ሆኜ ግደለኝ፣ በጻድቃንም አስጠጋኝ” ያለው፣ አላህ ቤተሰቡን አንድ አድርጎ ዓይኑን ካስደሰተው በኋላ ነው፤ በዚያ ጊዜ በዓለምና በንግሥናዋ ቸርነት ውስጥ ቢሆንም፣ ከእርሱ በፊት ወደነበሩት ጻድቃን ናፈቀ።» ኢብኑ ዐባስም ከዩሱፍ በፊት ምንም ነቢይ ሞትን ተመኝቶ አያውቅም ይል ነበር። ኢብኑ ጀሪርና አስ-ሱዲ ከኢብኑ ዐባስ እንደዘገቡት፣ ይህን የጠየቀ የመጀመሪያው ነቢይ እርሱ ነበር።

ይህም በእስልምና ላይ መሞትን የጠየቀ የመጀመሪያው ማለት ሊሆን ይችላል፤ ኑሕ (ዐ. ሰ.) «ጌታዬ ሆይ! ለእኔና ለወላጆቼ፣ አማኝ ሆኖ ወደ ቤቴ ለገባውም ሁሉ ምሕረት አድርግ» ያለው የመጀመሪያው እንደሆነው ሁሉ። ወይም ይህን እንዲፈጸምለት በግልጽ መንገድ የጠየቀ የመጀመሪያው ሊሆን ይችላል። የቀታዳ ንግግር አውድ ይህን ያሳያል። ይሁንና ይህ በሸሪዓችን አይፈቀድም።

ኢማም አሕመድ ብን ሐንበል (አላህ ይማረው) እንዲህ አሉ፦ ኢስማዒል ብን ኢብራሂም ነገረን፤ ዐብዱልዐዚዝ ብን ሱሃይብ ከአነስ ብን ማሊክ እንደዘገበው፣ የአላህ መልእክተኛ (ሰ. ዐ. ወ.) እንዲህ አሉ፦ «ከእናንተ አንዳችሁ በደረሰበት ጉዳት ምክንያት ሞትን አይመኝ። ሞትን መመኘቱ ካልቀረ ግን እንዲህ ይበል፦ “አላህ ሆይ! ሕይወት ለእኔ መልካም እስከሆነች ድረስ አኑረኝ፤ ሞትም ለእኔ መልካም ሲሆን ውሰደኝ።”»

ኢማም አሕመድ ደግሞ፦ አቡል-ሙጊራ ነገረን፤ መዓን ብን ሪፋዓ አሊ ብን ያዚድን፣ እርሱም ከአል-ቃሲም፣ እርሱም ከአቡ ኡማማ እንደነገረው፣ አለ፦ ከአላህ መልእክተኛ (ሰ. ዐ. ወ.) ጋር ተቀምጠን እየተነጋገርንና ልባችን እየለሰለሰ ሳለ፣ ሳዕድ ብን አቢ ወቃስ እጅግ አለቀሰ፤ «ወይ ብሞት!» አለ። ነቢዩም፦ «ሳዕድ ሆይ! እኔ ዘንድ ሞትን ትመኛለህን?»

አሉት፤ ይህንም ብዙ ጊዜ ደገሙትና፣ «ሳዕድ ሆይ! ለጀነት ከተፈጠርክ፣ ዕድሜህ ረዥም መሆኑም ሆነ ሥራህ መልካም መሆኑ ለአንተ መልካም ነው» አሉት።

ኢማም አሕመድ ደግሞ፦ ሐሰን ነገረን፤ ኢብኑ ለሂዓ ነገረን፤ አቡ ዩኑስ፣ ሱለይም ብን ጁበይር የተባለው፣ ከአቡ ሁረይራ ከነቢዩ (ሰ. ዐ. ወ.) እንደዘገበው፣ እርሳቸው እንዲህ አሉ፦ «ከእናንተ አንዳችሁ ሞትን አይመኝ፤ ሞት ከመጣበትም በፊት በእርሱ አይማጸን። ከሥራው ጋር በጥሩ ሁኔታ እርግጠኛ ከሆነ በስተቀር፤ አንዳችሁ ሲሞት ሥራው ይቋረጣልና፣ አማኙንም ዕድሜው መራዘሙ መልካምነትን እንጂ ሌላ አይጨምርለትም።»

ይህን ሐዲስ ከአሕመድ ብቻ ተላልፏል። ይህ ግን ጉዳቱ በሰውየው ላይ ብቻ ሲሆን ነው። በሃይማኖቱ ላይ ፈተና ከሆነ ሞትን መጠየቅ ይፈቀዳል። አላህ ስለ አስማተኞቹ እንደነገረው፣ ፈርዖን ከሃይማኖታቸው ሊመልሳቸው በፈለገና በግድያ ባስፈራራቸው ጊዜ፣ «ጌታችን ሆይ! ትዕግሥትን በላያችን አፍስስ፤ ሙስሊሞች ሆነንም ውሰደን» አሉ። ማርያምም ምጥ ሲይዛት፣ ወደ ዘንባባው ግንድ ተጠግታ፦ «ከዚህ በፊት በሞትኩና ፈጽሞ በተረሳሁ ኖሮ!»

አለች፤ ምክንያቱም ሰዎች ባል ሳይኖራት ፀንሳ ስለወለደች በዝሙት እንደሚከሷት ታውቅ ነበር። ስለዚህም መጀመሪያ፦ «ማርያም ሆይ! እጅግ አስጸያፊ ነገር ፈጽመሻል። የሃሩን እህት ሆይ! አባትሽ ክፉ ሰው አልነበረም፣ እናትሽም ዝሙተኛ አልነበረችም» ብለው ከሰሷት። አላህ ግን ለእርሷ ከዚያ ሁኔታ መውጫና መፍትሔ አደረገላት፤ ሕፃኑንም በክርሽኑ እንዲናገር አደረገው፦ «እኔ የአላህ ባሪያ ነኝ፤ እርሱም ነቢይ አድርጎኛል»።

ይህም ታላቅ ምልክትና ግልጽ ተአምር ነበር፤ የአላህ ሰላምና ሰላምታ በእርሱ ላይ ይሁን። ኢማም አሕመድና አት-ቲርሚዚ በዘገቡት የሙዓዝ ሐዲስ፣ ስለ ሕልሙና በውስጡ ስለነበረው ልመና በተነገረ ጊዜ፦ «በአንድ ሕዝብ ላይ ፈተና ከፈለግህባቸው፣ በፈተና ሳልጠመድ ወደ አንተ ውሰደኝ» የሚለው ተጠቅሷል።

ኢማም አሕመድ እንዲህ አሉ፦ አቡ ሰለማ ነገረን፤ ዐብዱልዐዚዝ ብን ሙሐመድ ከዐምር፣ ከዐሲም፣ ከዑመር ብን ቃታዳ፣ ከመሕሙድ ብን ለቢድ እንደዘገበው፣ ነቢዩ (ሰ. ዐ. ወ.) እንዲህ አሉ፦ «ሰው ልጅ የሚጠላቸው ሁለት ነገሮች አሉ፦ ሞትን ይጠላል፣ ሞት ግን ለአማኙ መልካም ነው፤ ጥቂት ሀብትንም ይጠላል፣ ጥቂት ሀብት ደግሞ የሒሳብ ጥያቄውን ያቀላል።»

ስለዚህ በሃይማኖት ላይ ፈተናዎች በሚከሰቱበት ጊዜ ሞትን መጠየቅ ይፈቀዳል። ለዚህም ነው ዐሊ ብን አቢ ጣሊብ (ረ. ዐ.) በአስተዳደሩ መጨረሻ ጉዳዮች ሊስማሙለት እንዳልቻሉና ሁኔታውም እየከፋ መሄዱን ባየ ጊዜ፦ «አላህ ሆይ! ወደ አንተ ውሰደኝ፤ እነሱን ሰልችቻቸዋለሁ፣ እነሱም ሰልችተውኛል» ያለው። ኢማም አል-ቡኻሪም (አላህ ይማረው) በደረሱበት መከራና ከኹራሳን ገዢ ጋር በተፈጠረው ጉዳይ ምክንያት፦ «አላህ ሆይ!

ወደ አንተ ውሰደኝ» አሉ። በሐዲስም እንዲህ ተብሏል፦ «ሰውየው በመቃብር አጠገብ ያልፋል—ይህም በደጃል ዘመን ነው—ከፈተናዎች፣ ከመናወጦች፣ ከመከራዎችና ከአስፈሪ ነገሮች የተነሳ፣ “በአንተ ቦታ በሆንኩ ኖሮ!” ይላል።»

አቡ ጃዕፈር ብን ጀሪር እንዲህ አሉ፦ ያዕቆብን የሚያስመለክቱት ወንድሞች፣ ዩሱፍን ያደረጉበትን ነገር ካደረጉት በኋላ፣ አባታቸው ምሕረት እንዲለምንላቸው ጠየቁ። አላህም ንስሐቸውን ተቀበለ፣ ይቅር አላቸው፣ ኃጢአታቸውንም ማረ። አል-ቃሲም ነገረን፤ አል-ሐሰን ነገረኝ፤ ሐጃጅ ከሷሊሕ አል-መሪ፣ እርሱም ከያዚድ አር-ረቃሺ፣ እርሱም ከአነስ ብን ማሊክ እንደዘገበው፣ አነስ እንዲህ አለ፦ አላህ ያዕቆብን ከቤተሰቡ ጋር አንድ አድርጎ ዓይኑን ካስደሰተው በኋላ፣ ልጆቹ ለብቻቸው ተሰብስበው ተመካከሩ። አንዳቸው ለሌላው፦ «ያደረጋችሁትንና አሮጌው ሰው በእናንተ ምክንያት የደረሰበትን፣ ዩሱፍም ያጋጠመውን ታውቃላችሁን?»

አለ። «አዎ» አሉ። «እነሱ ይቅር ማለታቸው እንዳያታልላችሁ፤ ከጌታችሁ ዘንድ ይቅርታችሁ ካልተደረገ ምን ታደርጋላችሁ?» አለ። በዚህም ጉዳያቸውን አስተካክለው ወደ አባታቸው መጡ። በፊቱ ተቀመጡ፤ ዩሱፍም ከአባቱ አጠገብ ተቀምጦ ነበር። «አባታችን ሆይ! እንደዚህ ያለ ጉዳይ አጋጥሞን አያውቅም፤ እንዲህም ያለ ነገር ወርዶብን አያውቅም» አሉ። እስኪያነቃቁት ድረስ አስጨነቁት፤ ነቢያት ከፍጥረታት ሁሉ የበለጠ መሐሪዎች ናቸው።

«ልጆቼ ሆይ! ምን ሆናችኋል?» አላቸው። «እኛ በአንተ ላይ ያደረግነውንና በወንድማችን ዩሱፍ ላይ ያደረግነውን አታውቅምን?» አሉ። «አዎ» አላቸው። «እናንተም ይቅር አላችሁን?» አሉ። «አዎ» አላቸው። «የእናንተ ይቅርታ አላህ ይቅር ካላለን ምንም አይጠቅመንም» አሉ። «ልጆቼ ሆይ! ምን ትፈልጋላችሁ?» አላቸው። «አላህን እንድትለምንልን እንፈልጋለን።

ከአላህ ዘንድ የሠራነውን እንደማረ የሚነግርህ ወሕይ ቢመጣ፣ ዓይኖቻችን ይረጋጋሉ፣ ልቦቻችንም ይረጋጋሉ፤ ካልሆነ ግን በዚህ ዓለም ደስታ ለእኛ ፈጽሞ አይኖርም» አሉ። አሮጌው ሰው ተነሥቶ ወደ ቂብላ ተመለከተ፤ ዩሱፍም ከአባቱ በኋላ ቆመ፤ እነሱም ከሁለቱ በኋላ በትሕትናና በአክብሮት ቆሙ። ያዕቆብ ለመነ፤ ዩሱፍም «አሚን» አለ። ለሃያ ዓመት ልመናው ምላሽ አልተሰጠም—ሷሊሕ አል-መሪ እንዳለው እነሱን ለማስፈራራት ነው።

ሃያው ዓመት ሲጠናቀቅ ጂብሪል (ዐ. ሰ.) ወደ ያዕቆብ ወርዶ፦ «አላህ ለልጆችህ ልመናህን እንደተቀበለ፣ ያደረጉትንም እንደማረ፣ ከአንተ በኋላም ነቢይነት እንዲያገኙ ቃል ኪዳኖቻቸውን እንደተቀበለ ላበስርህ ላከኝ» አለው። ይህ ዘገባ ከአነስ የተቆረጠ [ከነቢዩ የደረሰ ሐዲስ ሳይሆን የሰሓቢ ንግግር] ነው፤ ያዚድ አር-ረቃሺና ሷሊሕ አል-መሪ በጣም ደካሞች ናቸው።

አስ-ሱዲ እንደጠቀሰው፣ ያዕቆብ (ዐ. ሰ.) ሞት ሲቀርበው ዩሱፍን በኢብራሂምና በኢስሐቅ አጠገብ እንዲቀብረው አዘዘው። ያዕቆብ ሲሞት ዩሱፍ አስከሬኑን አዘጋጅቶ ወደ ሻም ላከው፤ ከሁለቱም (ዐ. ሰ.) አጠገብ ተቀበረ። ይህን አል-ቡኻሪና ሙስሊም ዘግበውታል፤ በሁለቱ ዘገባ ውስጥም፦ «ከእናንተ አንዳችሁ በደረሰበት ጉዳት ምክንያት ሞትን አይመኝ፤ መልካም ሰው ከሆነ መልካምነቱ ይጨምራል፣ ክፉ ሰው ከሆነም ምናልባት ይመለስና ራሱን ያስተካክላል።

ሞትን መመኘቱ ካልቀረ ግን፦ “አላህ ሆይ! ሕይወት ለእኔ መልካም እስከሆነች ድረስ አኑረኝ፤ ሞትም ለእኔ መልካም ሲሆን ውሰደኝ” ይበል» ይላል።

ይህም ሐዲስ «ሞትን አይመኝ» በሚለው ምዕራፍ ስር ተዘግቧል። የተፈተኑ አስማተኞች እንዳሉት በደንብ፤ አል-አዕራፍ፡ 126። ማርያምም እንዳለችው፤ መርየም፡ 23። እንዲሁም አላህ ከፈተና ጠብቆ ወደ እርሱ እንዲወስደው የጠየቀው ልመና፣ «ከፈተናው» በሚለው ዘገባ ውስጥ ተጠቅሷል፤ ማርያም፡ 27–28።

የአል-በጋዊ ተፍሲር

«ጌታዬ ሆይ! ከንግሥና ሰጠኸኝ» ማለት የግብፅን ንግሥና ነው። ንግሥና ማለት ፖሊሲና አስተዳደር ላለው ሰው በእጅ ያለው የሥልጣን ስፋት ነው። «ከሐዲሶች ትርጓሜም አስተማርከኝ» ማለት ሕልምን መተርጎም ማለት ነው። «ፋጢር» (فَاطِر) ማለት «ፈጣሪ ሆይ!» ማለት ነው። «የሰማያትና የምድር ፈጣሪ» ማለት ሁለቱን የፈጠረ ማለት ነው። «አንተ ረዳቴ ነህ» ማለት ረዳቴና ጉዳዬን የምትረከብልኝ አንተ ነህ ማለት ነው።

«በቅርቢቱና በመጨረሻይቱ ዓለም፤ ሙስሊም ሆኜ ግደለኝ» ማለት ሙስሊም ሆኜ ወደ አንተ ውሰደኝ ማለት ነው። «በጻድቃንም አስጠጋኝ» የሚለው የአባቶቹ ነቢያት ጋር እንዲያደርሰው መፈለጉ ነው። ቀታዳ፦ «ከነቢያት አንዱም ከዩሱፍ በስተቀር ሞትን አልጠየቀም» አለ። በተነገረው ታሪክ መሠረት፣ አላህ ቤተሰቡን አንድ አድርጎ ወላጆቹንና ቤተሰቡን ወደ እርሱ ካደረሰው በኋላ፣ ወደ ጌታው (ዐዝዘ ወጀል) ናፈቀና ይህን ንግግር አለ።

አል-ሐሰን፦ «ከዚህ በኋላ ለብዙ ዓመታት ኖረ» አለ። ሌላው ግን፦ «ይህን ንግግር ካለ በኋላ አንድ ሳምንት ሳይሞላ ሞተ» አለ።

ዩሱፍ ከአባቱ ርቆ የቆየበትን ጊዜ በተመለከተ አስተያየቶች ተለያዩ። አል-ከልቢ፦ ሃያ ሁለት ዓመት ነበር አለ፤ ሌላ አስተያየት አርባ ዓመት ነው ይላል። አል-ሐሰን፦ ዩሱፍ በአሥራ ሰባት ዓመቱ ጉድጓድ ውስጥ ተጣለ፣ ከአባቱም ለሰማንያ ዓመት ተለይቶ ቆየ፣ ከያዕቆብ ጋር ከተገናኘ በኋላ ሃያ ሦስት ዓመት ኖረ፣ በመቶ ሃያ ዓመቱም ሞተ አለ። በተውራት ግን በመቶ አሥር ዓመቱ እንደሞተ ተጽፏል።

ዩሱፍ ከአል-ዐዚዝի ሚስት ሦስት ልጅтэй болсон፤ ኤፍራይም፣ ሚሻ እና ተፈትኖ የነበረው የአዩብ (ዐ. ሰ.) ሚስት ረሕማ ናቸው ተብሏል። ዩሱፍ አባቱ ከሞተ በኋላ ስድሳ ዓመት ኖረ የሚል አስተያየትም አለ፤ ከዚያም በላይ ኖረ የሚልም አለ። በዚህ ላይ ንግግሮች ተለያዩ።

በመቶ ሃያ ዓመቱ ሞተ፤ በእብነ በረድ ሣጥን ውስጥ በናይል ቀበሩት። ሲሞት ሰዎች በቀብሩ ላይ ተከራከሩ፤ የየአካባቢው ሰዎች በረከቱ ይደርሳቸዋል ብለው በአካባቢያቸው እንዲቀበር ጠየቁ፣ እስከ መጣላትም ደረሱ። ስለዚህ በግብፅ ውስጥ ውሃው በሚበተንበት ቦታ በናይል ውስጥ እንዲቀበር ወሰኑ፤ ውሃው በእርሱ ላይ እንዲፈስና በረከቱም ለሁሉም እንዲደርስ ነበር። ዒክሪማ፦ በናይል ወንዝ ቀኝ ዳርቻ ቀበሩት፤ ያ ዳርቻ ለምለም ሆነ፣ ሌላው ዳርቻ ግን ደረቀ አለ።

ከዚያም በወንዙ መካከል ቀበሩት፤ በሰንሰለት ርቀቱን መዘኑ። በዚህም ሁለቱም ዳርቻዎች ለምለም ሆኑ፤ ሙሳ (ዐ. ሰ.) ከዚያ አውጥቶ በሻም ከአባቶቹ አጠገብ እስኪቀብረው ድረስ። ከዚያም ወደ ግራ ዳርቻ አዛወሩት፤ ያ ዳርቻ ለምለም ሆነ፣ ሌላው ግን ደረቀ።