Islomda vafot va solihlar safiga qo‘shilish

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

Alloh Yusufga yer yuzida hokimiyat va saltanat ato etib, ota-onasi hamda aka-ukalarini unga jamlagach va unga ulug‘ ilm bergach, Yusuf Allohning ne’matini e’tirof etib, unga shukr qildi va Islomda sobit qilishini so‘rab duo qildi: «Ey Robbim, menga mulkdan ato etding» — zero, u yer xazinalarini boshqarar, podshohning yuksak martabali vaziri edi. «Menga so‘zlar ta’vilidan ta’lim berding», ya’ni nozil qilingan kitoblardagi xabarlarni va tushlarni ta’vil qilishni hamda boshqa ilmlarni o‘rgatding. «Osmonlaru yerning Yaratguvchisi! Sen dunyoyu oxiratda mening valiyim [ishlarimni boshqaruvchi va homiyim]san.

Meni musulmon holimda vafot ettirgin», ya’ni Islomda bardavom qilgin va vafotim kelgunicha unda sobit tutgin. Bu duo o‘limni tezlatishni so‘rash emas edi. «Va meni solihlarga qo‘shgin», ya’ni ezgu payg‘ambarlar va tanlangan yaxshilar safiga qo‘shgin.

Imom Ibn Kasir tafsiri

Bu — siddiqlardan bo‘lgan Yusufning ne’mat to‘liq bo‘lgach, ota-onasi va aka-ukalari bilan jam bo‘lganidan, Alloh unga payg‘ambarlik va mulk ato etganidan so‘ng Robbiga qilgan duosidir. U Robbisidan dunyoda ne’matini to‘liq qilgani kabi, oxiratda ham uni davom ettirishini va vafot ettirganida musulmon holida vafot ettirishini so‘radi. Dahhok shunday degan. Shuningdek, Allohdan uni solihlar safiga — birodarlari bo‘lmish payg‘ambarlar va elchilar qatoriga qo‘shishini so‘radi.

Ularning barchasiga Allohning salavoti va salomi bo‘lsin. Bu duoni Yusuf (alayhissalom) jon berayotgan paytida aytgan bo‘lishi mumkin. Oisha (roziyallohu anho)dan «Sahihayn»da rivoyat qilinganidek, Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) vafot etayotganlarida barmoqlarini ko‘tarib: «Allohim, eng oliy hamrohlar safiga! Allohim, eng oliy hamrohlar safiga!

Allohim, eng oliy hamrohlar safiga!» deb takrorlaganlar. Yana Yusuf (alayhissalom) umrining oxiri kelib, hayoti nihoyasiga yetganida Islomda vafot etishni va solihlar safiga qo‘shilishni so‘ragan bo‘lishi ham mumkin. Ya’ni u buni darhol so‘ramagan.

Birov uchun duo qiluvchi: «Alloh seni Islomda vafot ettirsin», degani kabi. Shuningdek, duo qiluvchi: «Allohim, bizni musulmon holimizda yashatgin, musulmon holimizda vafot ettirgin va solihlar safiga qo‘shgin», deydi. Yana bu narsani darhol so‘ragan bo‘lishi ham mumkin; bu ularning shariatida joiz bo‘lgan. Qatoda: «“Meni musulmon holimda vafot ettirgin va solihlarga qo‘shgin” degani, Alloh uning ahlini yana jamlab, ko‘zini quvontirgan paytida edi.

U o‘sha paytda dunyo, uning mulki va farovonligi ichida bo‘lsa-da, o‘zidan oldin o‘tgan solihlarni sog‘indi», degan. Ibn Abbos esa: «Yusufdan oldin biror payg‘ambar o‘limni orzu qilmagan», der edi. Ibn Jarir va Suddi ham Ibn Abbosdan: «Bu duoni qilgan birinchi payg‘ambar edi», deb rivoyat qilganlar. Bu, Islomda vafot etishni so‘ragan birinchi kishi bo‘lganini anglatishi mumkin.

Nuh (alayhissalom)ning «Ey Robbim, meni, ota-onamni va uyimga mo‘min bo‘lib kirganlarni mag‘firat qilgin» (Nuh, 28) deganlari kabi, bu duoni qilgan birinchi kishi bo‘lgandir. Yoki bu narsaning darhol ro‘yobga chiqishini so‘ragan birinchi kishi bo‘lgandir; Qatodaning so‘zlari mazmunidan shunday anglashiladi. Ammo bunday qilish bizning shariatimizda joiz emas.

Imom Ahmad ibn Hanbal, Alloh unga rahm qilsin, shunday degan: «Bizga Ismoil ibn Ibrohim, unga Abdulaziz ibn Suhayb Anas ibn Molikdan rivoyat qildi: Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) dedilar: “Sizlardan hech kim boshiga tushgan zarar sababli o‘limni orzu qilmasin. Agar o‘limni orzu qilishdan o‘zga iloji bo‘lmasa, shunday desin: «Allohim, hayot men uchun yaxshiroq bo‘lgan muddatda meni yashatgin, vafot men uchun yaxshiroq bo‘lganida esa meni vafot ettirgin»”.»

Imom Ahmad yana shunday degan: «Bizga Abu Mug‘iyra, unga Ma’on ibn Rifo’a, unga Ali ibn Yazid, unga Qosim Abu Umomadan rivoyat qildi: “Rasululloh (sollallohu alayhi va sallam) bilan o‘tirganimizda, suhbatlashib qalblarimiz yumshadi. Sa’d ibn Abu Vaqqos ko‘p yig‘lab: «Qaniydi, o‘lib ketsam!» dedi. Shunda Nabiy (sollallohu alayhi va sallam): «Ey Sa’d, mening huzurimda o‘limni orzu qilyapsanmi?»

dedilar. Buni bir necha bor takrorladilar, so‘ng: «Ey Sa’d, agar sen jannat uchun yaratilgan bo‘lsang, umring qancha uzoq bo‘lsa va amaling qancha chiroyli bo‘lsa, bu sen uchun shuncha yaxshidir», dedilar”.» Imom Ahmad yana shunday degan: «Bizga Hasan, unga Ibn Lahi’a, unga Abu Yunus — u Sulaym ibn Jubayrdir — Abu Hurayradan, u esa Nabiy (sollallohu alayhi va sallam)dan rivoyat qildi: “Sizlardan hech kim o‘limni orzu qilmasin va o‘lim kelishidan oldin uni so‘rab duo qilmasin. Zero, kishi vafot etsa, amali undan uziladi.

Mo‘minning umri esa unga faqat yaxshilikni ziyoda qiladi”.» Bu rivoyatni yolg‘iz Ahmad keltirgan. Bu hukm zarar faqat kishining o‘ziga xos bo‘lgan holatga taalluqlidir. Agar diniga fitna xavfi tug‘ilsa, o‘lim so‘rash joiz.

Fir’avn sehrgarlarni dinidan qaytarmoqchi bo‘lib, o‘lim bilan tahdid qilganida, ular: «Ey Robbimiz, ustimizga sabr yog‘dirgin va bizni musulmon holimizda vafot ettirgin» (A’rof, 126), dedilar. Maryamga to‘lg‘oq tutib, xurmo daraxtining tanasiga suyanib qolganida: «Qaniydi, bundan oldin o‘lib, butunlay unutilgan bo‘lsam» (Maryam, 23), dedi. Chunki eri bo‘lmagan holda homilador bo‘lib, farzand tug‘gani sababli odamlar uni fahshda ayblashlarini bilardi. Axir ular unga avval: «Ey Maryam, sen juda dahshatli ish qilding!

Ey Horunning singlisi! Otang yomon odam emas, onang ham zinokor bo‘lmagan» (Maryam, 27–28), degan edilar. Shunda Alloh uning ahvolidan chiqish yo‘lini ochdi va go‘dakni beshikda gapirtirib: «Men Allohning bandasiman», degan. Bu ulkan oyat va yorqin mo‘jiza edi.

Unga Allohning salavoti va salomi bo‘lsin. Imom Ahmad va Termiziy rivoyat qilgan Muoz haqidagi tush va undagi duoga doir hadisda: «Agar bir qavmni fitnaga duchor qilishni iroda qilsang, meni fitnaga uchramagan holda O‘zingga olgin», deyilgan. Imom Ahmad shunday degan: «Bizga Abu Salama, unga Abdulaziz ibn Muhammad, Amr orqali Osimdan, Umar ibn Qatodadan, u esa Mahmud ibn Labiddan rivoyat qildi: Nabiy (sollallohu alayhi va sallam): “Odam farzandi yomon ko‘radigan ikki narsa bor: o‘lim, holbuki o‘lim mo‘min uchun yaxshidir; mol-dunyoning ozligi, holbuki molning ozligi hisob-kitobni yengillashtiradi”, dedilar».

Demak, dinda fitnalar kelib chiqqanda o‘lim so‘rash joiz. Shu sababli Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) xalifaligining oxirida ishlar o‘nglanmayotganini, vaziyat esa tobora og‘irlashayotganini ko‘rib: «Allohim, meni O‘zingga olgin. Men ulardan charchadim, ular ham mendan charchadilar», dedi. Buxoriy (rahimahulloh) boshiga sinovlar tushib, Xuroson amiri bilan bo‘lgan voqealar yuz berganida: «Allohim, meni O‘zingga olgin», dedi.

Hadisda: «Kishi qabr yonidan — Dajjol zamonida — o‘tib: “Qaniydi, sening o‘rningda bo‘lsam!” deydi», deb kelgan. Chunki u din fitnalarini, zilzilalarni, g‘avg‘olarni va har qanday fitnaga uchragan uchun sinov bo‘ladigan dahshatli hodisalarni ko‘radi. Abu Ja’far ibn Jarir aytadi: «Ya’qubning o‘g‘illari Yusufga qilgan ishlaridan so‘ng, otalari ular uchun mag‘firat so‘radi.

Shunda Alloh tavbalarini qabul qilib, ularni afv etdi va gunohlarini kechirdi». U shunday rivoyat keltiradi: «Bizga Qosim, unga Hasan, unga Hajjoj, undan Solih al-Murriy, undan Yazid ar-Raqoshiy, Anas ibn Molikdan rivoyat qildi: Alloh taolo Ya’qubning oilasini yana jamlab, ko‘zini quvontirganida, Ya’qub yolg‘iz qolibdi. Shunda o‘g‘illari o‘zaro: “Qilgan ishimizni, otamizning bizdan ko‘rganini va Yusufning bizdan chekkanini bilmaysizlarmi?” deyishibdi.

Ular: “Bilamiz”, deb javob berishibdi. Shunda ulardan biri: “Otamiz bilan Yusufning bizni afv etgani sizlarni aldab qo‘ymasin. Alloh bizni afv etmagan bo‘lsa, ahvolimiz nima bo‘ladi?” debdi. Ular bir qarorga kelib, otalarining oldiga borishibdi.

Otalari oldida o‘tirishibdi, Yusuf esa uning yonida ekan. Ular: “Ey otajon, biz sizga ilgari hech qachon bunday ish bilan kelmaganmiz. Boshimizga bundan oldin tushmagan bir ish tushdi”, debdilar. Hatto otalarini bezovta qilibdilar; holbuki payg‘ambarlar odamlarning eng rahmlilaridir.

Ya’qub: “Nima bo‘ldi, bolalarim?” deb so‘rabdi. Ular: “Sizga qilgan ishlarimizni va birodarimiz Yusufga qilgan ishlarimizni bilmaysizmi?” deyishibdi. “Bilaman”, debdi. “Siz ham, Yusuf ham bizni afv etdingiz-ku?” deyishibdi.

“Ha”, debdi. Ular: “Agar Alloh bizni afv etmagan bo‘lsa, sizlarning afvingiz bizga foyda bermaydi”, deyishibdi. Ya’qub: “Unda nimani istaysiz, bolalarim?” debdi. Ular: “Biz uchun Allohga duo qilishingizni istaymiz. Allohdan sizga vahiy kelib, qilgan ishimizni afv etgani aytilsa, ko‘zimiz quvonib, qalbimiz xotirjam bo‘ladi.

Aks holda, dunyoda biz uchun ko‘z quvonchi bo‘lmaydi”, debdilar. Shunda Ya’qub qiblaga yuzlanib turibdi, Yusuf otasining ortida, ular esa ikkovining orqasida tavoze va xushu’ bilan turishibdi. Ya’qub duo qilibdi, Yusuf esa “omin” debdi. Ularning ishi yigirma yil davomida ijobat bo‘lmabdi — Solih al-Murriy bu bilan ularni qo‘rqitmoqchi bo‘lgan.

Yigirma yilning oxirida Jabroil (alayhissalom) Ya’qubning oldiga tushib: “Alloh meni senga yubordi, o‘g‘illaring haqidagi duoyingni ijobat qilgani, qilgan ishlarini afv etgani va sening vafotingdan keyin payg‘ambarlik ahdlarini ularga bergani haqida xushxabar keltirdim”, debdi». Bu xabar Anasdan mavquf rivoyat qilingan. Yazid ar-Raqoshiy va Solih al-Murriy esa juda zaif roviylardir. Suddi zikr qilishicha, Ya’qub (alayhissalom)ga o‘lim yaqinlashganda, Yusufga uni Ibrohim va Ishoq yoniga dafn qilishni vasiyat qilgan.

U vafot etgach, Yusuf uni mumiyolab, Shomga yuborgan va u yerda otalari yoniga dafn ettirgan. (Nuh, 28; A’rof, 126; Maryam, 23; Maryam, 27–28; fitna haqida; bu so‘zni aytganlar zikri.) Buxoriy va Muslim rivoyat qilgan hadisda shunday deyiladi: «Sizlardan hech kim boshiga tushgan zarar sababli o‘limni orzu qilmasin. Agar yaxshilik qiluvchi bo‘lsa, balki yana yaxshiliklarini ziyoda qilar; agar yomonlik qiluvchi bo‘lsa, balki tavba qilib, rozilikka erishar.

Lekin shunday desin: “Allohim, hayot men uchun yaxshiroq bo‘lgan muddatda meni yashatgin, vafot men uchun yaxshiroq bo‘lganida esa meni vafot ettirgin”».

Al-Bag‘aviy tafsiri

«Robbim, menga mulkdan ato etding» — bu Misr podshohligi edi. Mulk — siyosat va boshqaruv bilan shug‘ullanuvchi kishiga berilgan keng imkoniyatdir. «Menga so‘zlar ta’vilidan ta’lim berding» — ya’ni tushlarni ta’bir qilishni. «Fāṭir» — «Ey Yaratguvchi!»

deganidir. «Osmonlaru yerning Yaratguvchisi» — ya’ni ularni yaratgan Zot. «Sen mening valiyim» — ya’ni menga yordam beruvchi va ishlarimni boshqaruvchisan. «Dunyo va oxiratda. Meni musulmon holimda vafot ettirgin» — ya’ni meni musulmon holimda O‘zingga olgin.

«Va meni solihlarga qo‘shgin» — u bundan payg‘ambar ota-bobolarini nazarda tutdi. Qatoda: «Yusufdan boshqa payg‘ambar o‘lim so‘ramagan», degan. Rivoyat qilinishicha, Alloh uning oila a’zolarini jamlab, ota-onasi va ahlini huzuriga keltirgach, Yusuf Robbisini sog‘inib, bu so‘zlarni aytgan. Hasan: «Shundan keyin u ko‘p yillar yashadi», degan.

Boshqa birov esa: «Bu so‘zni aytganidan bir hafta ham o‘tmay vafot etdi», degan. Yusuf otasidan qancha vaqt ayriliqda bo‘lgani haqida turlicha fikrlar bor. Kalbiy: «Yigirma ikki yil», degan. Boshqa bir fikrga ko‘ra, qirq yil.

Hasan: «Yusuf quduqqa tashlanganida o‘n yetti yoshda edi. Otasidan sakson yil ayriliqda bo‘ldi. Ya’qub bilan uchrashganidan keyin yigirma uch yil yashadi va bir yuz yigirma yoshida vafot etdi», degan. Tavrotda u bir yuz o‘n yoshida vafot etgani aytiladi.

Azizning xotinidan Yusufning uch farzandi bo‘lgan: Afroim, Mišo va sinovga duchor bo‘lgan Ayyubning xotini Rahma. Yana bir fikrga ko‘ra, Yusuf otasidan keyin oltmish yil yoki undan ham ko‘proq yashagan. Bu haqda turli xabarlar bor. U bir yuz yigirma yoshida vafot etgan.

Uni marmardan yasalgan tobutga solib, Nil daryosiga dafn etishgan. Vafot etgach, odamlar uni o‘z mahallasiga dafn qilishni talab qilib, barakotidan umid qilishgan; hatto urush qilishlariga oz qolgan. Shunda uning jasadini Nil daryosiga, Misrda suv turli tomonga tarqaladigan joyga dafn etishga qaror qilishgan: suv uning yonidan oqib o‘tib, barakoti hammaga yetsin, deyishgan. Ikrima aytishicha, uni Nilning o‘ng qirg‘og‘iga dafn etishgan.

O‘sha taraf serhosil, narigi taraf esa qurg‘oq bo‘lib qolgan. Shundan so‘ng uni daryoning o‘rtasiga ko‘mib, joyini zanjir bilan o‘lchab belgilashgan; natijada ikki qirg‘oq ham serhosil bo‘lgan. Muso (alayhissalom) uni olib chiqib, Shomda ota-bobolari yoniga dafn etgunicha shu hol davom etgan. Uni daryoning chap qirg‘og‘iga ko‘chirishganda, o‘sha qirg‘oq serhosil, narigisi esa qurg‘oq bo‘lib qolgan.