Yusifin İslam üzrə vəfat duası

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

Allah Yusifə yer üzündə hökmranlıq və hakimiyyət bəxş etdikdən, onu ata-anası və qardaşları ilə qovuşdurub gözünü sevindirdikdən və ona böyük elm verdikdən sonra Yusif Allahın nemətini etiraf edərək şükür etdi və İslamda sabit qalmağı diləyərək belə dedi: «Ey Rəbbim! Sən mənə mülkdən [bir pay] bəxş etdin». Çünki o, yerin xəzinələrinə və onların idarə olunmasına nəzarət edir, hökmdarın yanında yüksək vəzifə daşıyırdı. «Və mənə hədislərin yozumunu öyrətdin» — yəni nazil edilmiş kitabların xəbərlərini yozmağı, yuxuları təbir etməyi və başqa elmləri öyrətdin.

«Ey göyləri və yeri yaradan! Sən dünyada da, axirətdə də mənim Himayədarımsan. Mənim canımı müsəlman olduğum halda al» — yəni İslamı mənə daim nəsib et və canımı alana qədər məni onda sabit saxla. Bu, ölümü tezləşdirmək üçün edilən dua deyildi.

«Və məni əməlisalehlərə qovuşdur» — peyğəmbərlərdən, yaxşı və seçilmiş bəndələrdən olan salehlərə.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

Bu, Allahın seçilmiş bəndəsi Yusifin, ata-anası və qardaşları ilə qovuşması, Allahın ona peyğəmbərlik və hakimiyyət bəxş etməsi ilə neməti tamamlandıqdan sonra Rəbbinə etdiyi duadır. O, Allahdan dilədi ki, dünya həyatında nemətini necə tamamlamışdısa, axirətdə də onu davam etdirsin və canı alınarkən onu müsəlman olaraq vəfat etdirsin. Dahhak bunu belə demişdir. Həmçinin Allahdan onu salehlərə — peyğəmbər və elçilər olan qardaşlarına — qovuşdurmasını istədi. Allahın salamı onların hamısına olsun.

Bu duanın Yusifin (əleyhissalam) ölüm ayağında dediyi sözlər olması mümkündür. Necə ki, səhih iki kitabda Aişədən (Allah ondan razı olsun) rəvayət olunur: Allahın Elçisi (Allahın ona salavatı və salamı olsun) vəfatı yaxınlaşarkən barmağını qaldırıb belə deyirdi: «Allahım, ən uca məqamda olanlarla! Allahım, ən uca məqamda olanlarla! Allahım, ən uca məqamda olanlarla!»

Habelə mümkündür ki, o, əcəli çatıb ömrü tamamlanacağı vaxt İslam üzrə vəfat etməyi və salehlərə qovuşmağı istəmiş olsun; bu, ölümün dərhal gəlməsini istəməsi demək deyildi. Necə ki, insan başqası üçün «Allah səni İslam üzərində vəfat etdirsin» deyir və dua edən belə deyir: «Allahım, bizi müsəlman olaraq yaşat, müsəlman olaraq vəfat etdir və salehlərə qovuşdur».

Həmçinin mümkündür ki, Yusif bunu dərhal həyata keçməsi üçün istəmiş olsun; onların şəriətində belə dua etmək caiz idi. Qətadə belə demişdir: «Məni müsəlman olaraq vəfat etdir və salehlərə qovuşdur» sözlərini o zaman söylədi ki, Allah onun ailəsini bir araya gətirib gözünü sevindirmişdi. Həmin vaxt o, dünyanın nemətləri və hakimiyyəti içində idi, lakin özündən əvvəl yaşamış salehlərə qovuşmağa həsrət çəkdi. İbn Abbas deyərdi: «Yusifdən (əleyhissalam) əvvəl heç bir peyğəmbər ölümü arzulamamışdı».

İbn Cərir və əs-Suddi də İbn Abbasdan belə rəvayət etmişlər: «Bu duanı edən ilk peyğəmbər o idi». Burada məqsəd onun İslam üzərində vəfat etməyi istəyən ilk şəxs olması ola bilər. Necə ki, Nuh ilk dəfə belə demişdi: «Ey Rəbbim! Məni, valideynlərimi və evimə mömin olaraq daxil olanları bağışla» (Nuh, 28).

Yaxud onun bu istəyin dərhal gerçəkləşməsini diləyən ilk şəxs olması mümkündür. Qətadənin sözlərinin zahiri mənası da budur. Lakin bizim şəriətimizdə bu caiz deyil.

İmam Əhməd ibn Hənbəl (Allah ona rəhmət etsin) dedi: Bizə İsmail ibn İbrahim, ona Əbdüləziz ibn Suheyb, ona da Ənəs ibn Malik rəvayət etdi ki, Allahın Elçisi (Allahın ona salavatı və salamı olsun) belə demişdir: «Sizdən heç kəs başına gələn bir zərərə görə ölümü arzulamasın. Əgər mütləq ölümü arzulamalı olsa, belə desin: “Allahım, yaşamaq mənim üçün xeyirlidirsə, məni yaşat; ölüm mənim üçün xeyirlidirsə, canımı al”».

İmam Əhməd dedi: Bizə Əbu əl-Muğirə, ona Məan ibn Rəfaə, ona Əli ibn Yezid, ona əl-Qasim, ona da Əbu Ümamə rəvayət etdi: Biz Allahın Elçisinin (Allahın ona salavatı və salamı olsun) yanında oturmuşduq. Söhbət edib qəlblərimizi yumşaltdıq. Səd ibn Əbu Vəqqas çox ağladı və dedi: «Kaş öləydim!» Peyğəmbər (Allahın ona salavatı və salamı olsun) dedi: «Ey Səd, mənim yanımda ikən ölümü arzulayırsan?»

Bunu bir neçə dəfə təkrar etdi, sonra dedi: «Ey Səd, əgər sən Cənnət üçün yaradılmısansa, ömrünün uzun olması və əməlinin gözəl olması sənin üçün xeyirlidir».

İmam Əhməd dedi: Bizə Həsən, ona İbn Ləhiyyə, ona Əbu Yunus — yəni Süleym ibn Cubeyr — Əbu Hüreyrədən, o da Peyğəmbərdən (Allahın ona salavatı və salamı olsun) rəvayət etdi ki, o belə demişdir: «Sizdən heç kəs ölümü arzulamasın və ölüm gəlməmiş onu diləməsin. Əgər insan öz əməlindən əmin olsa, bu başqa; çünki insan öldükdə əməli kəsilir və möminin ömrü yalnız onun xeyrini artırır». Bu rəvayəti yalnız Əhməd nəql etmişdir.

Bu hökm insanın özünə məxsus zərər çəkdiyi hal üçündür. Əgər dinində fitnəyə düşmək təhlükəsi varsa, ölümü istəmək caizdir. Allah Fironun sehrbazları dindən döndərmək istədiyi və onları öldürməklə hədələdiyi zaman onların belə dediklərini xəbər verir: «Ey Rəbbimiz! Bizə səbir yağdır və bizi müsəlman olaraq öldür!»

(əl-Əraf, 126). Məryəm də doğuş sancıları onu xurma ağacının gövdəsinə gətirdikdə belə demişdi: «Kaş bundan əvvəl öləydim və unudulub getmiş olaydım!» (Məryəm, 23). O bilirdi ki, insanlar əri olmadığı halda hamilə qalıb uşaq doğduğuna görə onu zinada ittiham edəcəklər və «Bunu haradan əldə etdin?»

deyəcəklər. Elə buna görə də əvvəlcə ona belə demişdilər: «Ey Məryəm! Sən çox qəribə bir iş tutmusan! Ey Harunun bacısı! Atan pis adam, anan da zinakar deyildi» (Məryəm, 27–28). Allah isə onu bu vəziyyətdən qurtarıb çıxış yolu verdi və körpəni beşikdə danışdırdı.

Uşaq Allahın qulu və elçisi olduğunu söylədi. Bu, böyük bir ayə və aşkar möcüzə idi. Allahın ona salavatı və salamı olsun.

İmam Əhməd və ət-Tirmizi tərəfindən nəql olunan Müaz hədisində, yuxu və duanın təsvir edildiyi rəvayətdə belə deyilir: «Əgər bir qövmü fitnəyə salmaq istəsən, məni fitnəyə düşmədən Özünə tərəf vəfat etdir».

İmam Əhməd dedi: Bizə Əbu Sələmə, ona Əbdüləziz ibn Məhəmməd, ona Amr, ona Asim, ona Ömər ibn Qətadə, ona da Mahmud ibn Ləbid rəvayət etdi ki, Peyğəmbər (Allahın ona salavatı və salamı olsun) belə demişdir: «Adəm övladının xoşlamadığı iki şey var: ölüm — halbuki ölüm mömin üçün xeyirlidir; malın azlığı — halbuki malın azlığı hesabı yüngülləşdirir».

Dində fitnələr baş qaldırdıqda ölümü diləmək caiz olur. Buna görə Əli ibn Əbu Talib (Allah ondan razı olsun) xilafətinin sonunda işlərin onun üçün yoluna düşmədiyini və vəziyyətin yalnız daha da ağırlaşdığını gördükdə belə demişdi: «Allahım, məni Öz yanına al. Mən onlardan bezmişəm, onlar da məndən beziblər». Buxari (Allah ona rəhmət etsin) başına gələn sınaqlar və Xorasan əmiri ilə aralarında baş verənlərdən sonra belə demişdi: «Allahım, məni Öz yanına al».

Hədisdə belə buyurulur: «İnsan qəbrin yanından keçərkən — yəni Dəccalın zamanında — gördüyü fitnələrə, sarsıntılara, bəlalara və hər bir fitnəyə düşmüş insanı sınağa çəkən dəhşətli hadisələrə görə “Kaş sənin yerində olaydım!” deyər».

Əbu Cəfər ibn Cərir demişdir: Yusifə etdiklərini edən Yaqubun oğulları üçün ataları bağışlanma dilədi. Allah da onların tövbəsini qəbul etdi, onları əfv etdi və günahlarını bağışladı. Əl-Qasim bizə, əl-Həsən ona, Həccac ona, Saleh əl-Mərri ona, Yezid ər-Rəqqaşi ona, Ənəs ibn Malik isə ona rəvayət etmişdir: Allah Yaqubun ailəsini bir araya gətirib gözünü sevindirdikdən sonra oğulları kənara çəkilib öz aralarında danışdılar. Bəziləri o birilərinə dedi: «Sizin etdiklərinizi, atamızın və Yusifin sizdən çəkdiklərini bilmirsinizmi?»

Onlar: «Bəli», — dedilər. O dedi: «Bəs onların sizi bağışlaması sizi aldatmasın. Rəbbinizin qarşısında nə edəcəksiniz?» Onlar qərara gəlib atalarının yanına getdilər. Yaqubun qarşısında oturdular; Yusif də atasının yanında əyləşmişdi.

Dedilər: «Atacan, əvvəllər heç vaxt gəlmədiyimiz bir məsələ ilə yanına gəlmişik. Başımıza indiyə qədər gəlməmiş bir iş gəlib». Onlar Yaqubu kövrəldənədək danışdılar. Peyğəmbərlər (Allahın onlara salamı olsun) insanların ən mərhəmətliləridir.

Yaqub dedi: «Oğullarım, nə olub?» Dedilər: «Sənə etdiklərimizi və qardaşımız Yusifə etdiklərimizi bilmirsənmi?» Dedi: «Bilirəm». Dedilər: «Bəs sən və o bizi bağışlamadınızmı?» Onlar: «Bəli», — dedilər. Oğulları dedilər: «Sizin bağışlamağınız bizə heç bir fayda vermir, əgər Allah bizi bağışlamayıbsa».

Yaqub dedi: «Oğullarım, nə istəyirsiniz?» Dedilər: «Allahın bizim üçün dua etməsini istəyirik. Allahdan sənə vəhy gəlib etdiklərimizi bağışladığını bildirəndə gözümüz aydınlanar, qəlbimiz rahatlıq tapar. Əks halda, dünyada heç vaxt gözümüz aydın olmaz».

Yaqub ayağa qalxıb qibləyə tərəf durdu. Yusif atasının arxasında, onlar isə ikisinin arxasında zəlil və təvazökar halda dayandılar. Yaqub dua etdi, Yusif də «Amin» dedi, amma onların duası iyirmi il qəbul olunmadı — Saleh əl-Mərri bununla onları qorxutmaq istəyirdi. İyirmi ilin tamamında Cəbrail (əleyhissalam) Yaqubun yanına gəlib dedi: «Allah məni sənin yanına göndərib müjdələyir ki, övladların üçün etdiyin duanı qəbul edib, onların etdiklərini bağışlayıb və səndən sonra peyğəmbərlik üçün onlardan əhd alıb».

Bu rəvayət Ənəsdən məvquf olaraq nəql edilmişdir. Yezid ər-Rəqqaşi və Saleh əl-Mərri isə çox zəif ravilərdir.

Əs-Suddi zikr etmişdir ki, Yaqubun (əleyhissalam) vəfatı yaxınlaşanda o, Yusifə İbrahim və İshaqın yanında dəfn olunmasını vəsiyyət etdi. Yaqub vəfat etdikdən sonra Yusif onun cəsədini mumiyalayıb Şama göndərdi və onu onların yanında dəfn etdi. Bu, Buxari və Muslimin nəql etdiyi rəvayətdir. Hər ikisinin rəvayətində belə deyilir: «Sizdən heç kəs başına gələn bir zərərə görə ölümü arzulamasın.

Əgər yaxşı əməl sahibidirsə, daha çox yaxşılıq edə bilər; günahkardırsa, bəlkə tövbə edib razılıq qazanar. Qoy belə desin: “Allahım, yaşamaq mənim üçün xeyirlidirsə, məni yaşat; ölüm mənim üçün xeyirlidirsə, canımı al”» (üç dəfə). Həmçinin: əl-Əraf, 126; Məryəm, 23, 27–28; Nuh, 28. «Fitnədən» ifadəsi ilə bağlı rəvayət edilənlər.

əl-Bəğəvinin təfsiri

«Ey Rəbbim! Sən mənə mülkdən [bir pay] bəxş etdin» — yəni Misir hökmdarlığını. «Mülk» siyasət və idarəçilik bacarığı olan şəxsin ixtiyarında olan imkanların genişliyidir.

«Və mənə hədislərin yozumunu öyrətdin» — yəni yuxuları təbir etməyi.

«Fətir» — «Ey Yaradan!» deməkdir. «Göylərin və yerin Yaradanı» — yəni onları xəlq edən.

«Sən mənim Vəlisən» — yəni mənə yardım edən və işlərimi öhdəsinə götürənsən.

«Dünyada da, axirətdə də. Məni müsəlman olduğum halda vəfat etdir» — yəni məni Öz yanına müsəlman olaraq al.

«Və məni salehlərə qovuşdur» — ataları olan peyğəmbərləri nəzərdə tuturdu. Qətadə demişdir: Peyğəmbərlərdən yalnız Yusif ölümü istəmişdir. Rəvayətə görə, Allah onun ailəsini bir araya gətirib ata-anasını və ailəsini yanına çatdırdıqda o, qüdrətli və əzəmətli Rəbbinə həsrət çəkərək bu sözləri söylədi. Həsən demişdir: O, bu duadan sonra uzun illər yaşadı.

Başqası isə demişdir: Bu sözü dedikdən bir həftə keçməmiş vəfat etdi.

Yusifin atasından ayrı qaldığı müddət barədə ixtilaf edilmişdir. Əl-Kəlbi demişdir: İyirmi iki il. Başqa bir rəvayətdə qırx il olduğu deyilmişdir. Həsən demişdir: Yusif quyuya atılanda on yeddi yaşında idi, atasından səksən il ayrı qaldı, Yaqubla görüşdükdən sonra iyirmi üç il yaşadı və yüz iyirmi yaşında vəfat etdi.

Tövratda onun yüz on yaşında vəfat etdiyi yazılmışdır. Əzizin arvadından Yusifin üç övladı olmuşdu: Əfraim, Mişa və ağır imtahana çəkilən Əyyubun arvadı Rəhmə. Başqa bir rəvayətdə Yusifin atasından sonra altmış il, digərində isə daha çox yaşadığı bildirilmişdir. Bu barədə rəvayətlər müxtəlifdir.

Yusif yüz iyirmi yaşında vəfat etmiş və onu mərmər tabutda Nil çayında dəfn etmişdilər. O öldükdən sonra insanlar onun harada dəfn edilməsi barədə mübahisə etmişdilər: hər məhəllənin sakinləri onun bərəkətindən bəhrələnmək ümidi ilə Yusifin öz məhəllələrində dəfn edilməsini istəyirdilər. Hətta az qala vuruşacaqdılar. Buna görə onu Nildə dəfn etməyi qərara aldılar ki, su Misirdə müxtəlif qollara ayrılarkən onun bərəkəti hamıya çatsın.

İkrimə demişdir: Onu Nilin sağ sahilində dəfn etdilər; həmin sahildə bolluq oldu, o biri sahildə isə qıtlıq. Sonra onu çayın ortasında dəfn etdilər və yerini zəncirlə ölçdülər; beləliklə, hər iki sahildə bolluq oldu. Nəhayət, Musa onu çıxarıb Şamda atalarının yanında dəfn etdi. Onu sol sahilə köçürdükdə həmin sahildə bolluq, digər sahildə isə qıtlıq yarandı.