Kuomba msamaha na ushindi

Tafsiri ya Qurani ya Sheikh Abdurrahman As-Sa’di

Aya ilipoteremka: “Mkidhihirisha yaliyo ndani ya nafsi zenu au kuyaficha, Mwenyezi Mungu atakuhisabuni kwa hayo”, jambo hilo liliwaelemea Waislamu, kwa kuwa walidhani kwamba wangelazimika kuwajibika kwa mambo yanayotokea moyoni, yawe ya kudumu au ya kupita na kutulia kwa muda. Basi Mwenyezi Mungu akawafahamisha kupitia aya hii kwamba: “Mwenyezi Mungu haikalifishi nafsi yoyote ila kwa kadiri ya iwezavyho”; yaani, jambo ambalo uwezo wake unaweza kulibeba, wala hailikalifishi kwa jambo linaloilemea na kuipa uzito.

Kama alivyosema Mwenyezi Mungu Mtukufu: “Wala hakuweka juu yenu katika dini jambo la uzito” [Al-Hajj, 22:78]. Kimsingi, amri na makatazo si mambo yanayoilemea nafsi; bali ni chakula cha roho, tiba ya miili na kinga dhidi ya madhara. Basi Mwenyezi Mungu Mtukufu aliwaamrisha waja mambo aliyowaamrisha kwa rehema na wema. Zaidi ya hayo, zinapotokea baadhi ya udhuru unaoweza kuleta uzito, hupatikana wepesi na urahisishaji: ama wajibu huondolewa kabisa kwa mtu anayekalifishwa, au sehemu yake huondolewa, kama ilivyo katika wepesi kwa mgonjwa, msafiri na wengineo.

Kisha Mwenyezi Mungu Mtukufu akafahamisha kwamba kila nafsi itapata ilichokichuma katika mema, na itawajibika kwa ilichokichuma katika maovu. Basi hakuna mbebaji atakayebeba dhambi ya mwingine, wala mema ya mja hayatahamishiwa kwa mwingine. Kutumika kwa neno “kasaba” katika mema kunaashiria kuwa mtu hupata thawabu ya amali njema kwa juhudi ndogo tu, hata kwa nia ya moyo pekee. Na neno “iktasaba” limetumika kwa amali mbaya kuashiria kuwa tendo baya haliandikwi dhidi ya mtu mpaka alitende na afanye juhudi yake.

Baada ya Mwenyezi Mungu Mtukufu kueleza imani ya Mtume na Waumini walio pamoja naye, na kwamba kila mtenda atalipwa kwa amali yake, na kwa kuwa mwanadamu anaweza kupungukiwa, kukosea na kusahau, na Mwenyezi Mungu akafahamisha kuwa Hatuikalifishi ila kwa yale tunayoweza na ambayo nguvu zetu zinaweza kuyabeba, akataja dua ya Waumini kwa mambo hayo. Mtume, rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie, amefahamisha kwamba Mwenyezi Mungu alisema: “Nimefanya hivyo,” akijibu dua hii.

“Ewe Mola wetu Mlezi! Usituchukulie tukisahau au tukikosea.” Tofauti kati ya kusahau na kukosea ni hii: kusahau ni moyo kupoteza ukumbusho wa jambo uliloamrishwa, kisha mtu akaliacha kwa kusahau. Kukosea ni mtu kukusudia jambo ambalo anaruhusiwa kulikusudia, lakini kitendo chake kikawa jambo ambalo haruhusiwi kulifanya.

Mwenyezi Mungu amesamehe kwa umma huu yale yanayotokea kwa sababu hizo mbili, kwa rehema na wema Wake kwao. Kwa hiyo, mtu akiswali katika nguo iliyoporwa au najisi, au akisahau najisi mwilini mwake, au akazungumza ndani ya swala kwa kusahau, au akafanya jambo linalovunja saumu kwa kusahau, au akafanya kwa kusahau mojawapo ya makatazo ya ihramu ambayo hayahusishi uharibifu, basi atasamehewa. Vivyo hivyo, hatavunja kiapo ikiwa atafanya kwa kusahau jambo aliloapa kutolifanya. Na akifanya kosa na kuua mtu au kuharibu mali, hana dhambi, ingawa fidia inawajibika kwa uharibifu wenyewe.

Vivyo hivyo, katika mambo ambayo kutaja jina la Mwenyezi Mungu ni wajibu, mtu akiliacha kwa kusahau, haitamdhuru.

“Ewe Mola wetu Mlezi! Usitubebeshe mzigo” — yaani, wajibu mzito — “kama ulivyowabebesha wale walio kabla yetu.” Mwenyezi Mungu amefanya hivyo; kwani ameuondolea umma huu uzito katika amri zinazohusu utakaso na hali mbalimbali za ibada, kwa namna ambayo hakuwaondolea wengine.

“Ewe Mola wetu Mlezi! Usitutwike tusiyo yaweza.” Mwenyezi Mungu amefanya hivyo, na sifa njema ni Zake. “Na utusamehe, na utughufirie, na uturehemu.” Kwa msamaha na maghfira, madhara na maovu huondolewa; na kwa rehema, mambo huwa mema.

“Wewe ndiye Mlinzi wetu.” Yaani, Mola wetu, Mmiliki wetu na Mungu wetu; ulinzi Wako juu yetu umekuwa tangu ulipotuumba na kutuanzisha. Neema Zako zimeendelea kutufikia daima, kila wakati. Kisha ukatuneemesha neema kubwa na kipawa adhimu, nacho ni neema ya Uislamu, ambayo neema zote nyingine zinaifuata.

Basi tunakuomba, Ewe Mola wetu na Mlinzi wetu, ukamilishe neema Yako kwa kutupa ushindi dhidi ya kaumu ya makafiri, waliokukufuru Wewe na Mitume Wako, wakapambana na watu wa dini Yako na wakatupilia mbali amri Yako. Tupe ushindi dhidi yao kwa hoja na bayana, kwa upanga na mikuki; kwa kutuwezesha katika ardhi, kuwadhili wao na kuturuzuku imani na amali ambazo kwazo ushindi hupatikana. Sifa njema zote ni za Mwenyezi Mungu, Mola Mlezi wa walimwengu. Tafsiri ya Sura Al-Baqara imekamilika kwa msaada na tawfiki ya Mwenyezi Mungu. Mwenyezi Mungu amfikishie Muhammad rehema na amani.

Tafsiri ya Qurani ya Imamu Ibn Kathir

Kutajwa kwa hadithi zilizopokewa kuhusu ubora wa aya hizi mbili tukufu; Mwenyezi Mungu atujaalie tunufaike nazo.

Hadithi ya kwanza: Al-Bukhari amesema: Muhammad bin Kathir ametuhadithia, Shu‘bah ametuhadithia kutoka kwa Sulayman, kutoka kwa Ibrahim, kutoka kwa ‘Abdur-Rahman, kutoka kwa Abu Mas‘ud, kutoka kwa Mtume, rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie, aliyesema: “Mwenye kuzisoma aya mbili…” Abu Nu‘aym pia ametuhadithia: Sufyan ametuhadithia kutoka kwa Mansur, kutoka kwa Ibrahim, kutoka kwa ‘Abdur-Rahman bin Yazid, kutoka kwa Abu Mas‘ud, aliyesema: Mtume wa Mwenyezi Mungu alisema: “Mwenye kusoma aya mbili za mwisho za Sura Al-Baqara katika usiku mmoja, zitamtosheleza.”

Wengine wote waliokusanya hadithi wameipokea kwa njia ya Sulayman bin Mihran Al-A‘mash, kwa isnadi yake, kwa mfano huo. Imepokewa pia katika Sahih mbili kupitia kwa Ath-Thawri, kutoka kwa Mansur, kutoka kwa Ibrahim, kutoka kwa ‘Abdur-Rahman, kutoka kwake. Vilevile imo katika Sahih mbili kupitia kwa ‘Abdur-Rahman, kutoka kwa ‘Alqamah, kutoka kwa Abu Mas‘ud. ‘Abdur-Rahman alisema: Kisha nilikutana na Abu Mas‘ud, naye akanihadithia hadithi hiyo.

Ahmad bin Hanbal pia ameipokea: Yahya bin Adam ametuhadithia, Sharik ametuhadithia kutoka kwa ‘Asim, kutoka kwa Al-Musayyib bin Rafi‘, kutoka kwa ‘Alqamah, kutoka kwa Abu Mas‘ud, kutoka kwa Mtume, rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie, aliyesema: “Mwenye kusoma aya mbili za mwisho za Sura Al-Baqara katika usiku wake, zitamtosheleza.”

Hadithi ya pili: Imamu Ahmad amesema: Husayn ametuhadithia, Shayban ametuhadithia kutoka kwa Mansur, kutoka kwa Rib‘i, kutoka kwa Kharashah bin Al-Hurr, kutoka kwa Al-Ma‘rur bin Suwayd, kutoka kwa Abu Dharr, aliyesema: Mtume wa Mwenyezi Mungu alisema: “Nimepewa miisho ya Sura Al-Baqara kutoka katika hazina iliyo chini ya Arshi; haikupewa kwa Nabii yeyote kabla yangu.”

Ibn Mardawayh ameipokea pia kupitia hadithi ya Al-Ashja‘i, kutoka kwa Ath-Thawri, kutoka kwa Mansur, kutoka kwa Rib‘i, kutoka kwa Zayd bin Zubyan, kutoka kwa Abu Dharr, aliyesema: Mtume wa Mwenyezi Mungu alisema: “Nimepewa miisho ya Sura Al-Baqara kutoka katika hazina iliyo chini ya Arshi.”

Hadithi ya tatu: Muslim amesema: Abu Bakr bin Abi Shaybah ametuhadithia, Abu Usamah ametuhadithia, Malik bin Mighwal ametuhadithia. (H) Ibn Numayr na Zuhayr bin Harb wote wametuhadithia kutoka kwa ‘Abdullah bin Numayr; lafudhi zao zinafanana. Ibn Numayr amesema: Baba yangu ametuhadithia, Malik bin Mighwal ametuhadithia kutoka kwa Az-Zubayr bin ‘Adi, kutoka kwa Talhah, kutoka kwa Murrah, kutoka kwa ‘Abdullah, aliyesema: Mtume wa Mwenyezi Mungu alipopelekwa Isra, alifikishwa mpaka Sidratul-Muntaha.

Nayo iko katika mbingu ya sita; hukomea hapo kile kinachopandishwa kutoka duniani, kisha hupokewa hapo, na hukomea hapo pia kile kinachoshushwa kutoka juu yake, kisha hupokewa hapo. Akasema: “Ulipolifunika hilo Sidra kile kilicholifunika.” [An-Najm, 53:16]. Akasema: Vilikuwa vipepeo vya dhahabu.

Akasema: Mtume wa Mwenyezi Mungu alipewa mambo matatu: Swala tano, miisho ya Sura Al-Baqara, na kusamehewa kwa yeyote katika umma wake asiyemshirikisha Mwenyezi Mungu kwa chochote, hata kwa madhambi makubwa yenye kumwangamiza.

Hadithi ya nne: Ahmad amesema: Ishaq bin Ibrahim Ar-Razi ametuhadithia, Salamah bin Al-Fadl ametuhadithia, Muhammad bin Ishaq amenihadithia kutoka kwa Yazid bin Abi Habib, kutoka kwa Mirthad bin ‘Abdullah Al-Yazani, kutoka kwa ‘Uqbah bin ‘Amir Al-Juhani, aliyesema: Mtume wa Mwenyezi Mungu aliniambia: “Soma aya mbili za mwisho za Sura Al-Baqara, kwani nimepewa hizo kutoka chini ya Arshi.” Hii ni isnadi nzuri, lakini hawakuiweka katika vitabu vyao.

Hadithi ya tano: Ibn Mardawayh amesema: Ahmad bin Kamil ametuhadithia, Ibrahim bin Ishaq Al-Harbi ametuhadithia, Musaddad ametueleza, Abu ‘Awanah ametuhadithia kutoka kwa Abu Malik, kutoka kwa Rib‘i, kutoka kwa Hudhayfah, aliyesema: Mtume wa Mwenyezi Mungu alisema: “Tumefadhilishwa juu ya watu kwa mambo matatu: Nimepewa aya hizi za mwisho za Sura Al-Baqara kutoka katika hazina iliyo chini ya Arshi. Hakuna aliyewahi kupewa hizo kabla yangu, wala hatapewa yeyote baada yangu.” Kisha akaipokea tena kupitia kwa hadithi ya Nu‘aym bin Abi Hind, kutoka kwa Rib‘i, kutoka kwa Hudhayfah, kwa mfano huo.

Hadithi ya sita: Ibn Mardawayh amesema: ‘Abdul-Baqi bin Nafi‘ ametuhadithia, Isma‘il bin Al-Fadl ametueleza, Muhammad bin Hatim bin Bazi‘ ametuhadithia, Ja‘far bin ‘Awn ametuhadithia kutoka kwa Malik bin Mighwal, kutoka kwa Abu Ishaq, kutoka kwa Al-Harith, kutoka kwa ‘Ali, aliyesema: Sioni mtu yeyote anayeelewa Uislamu akilala kabla ya kusoma miisho ya Sura Al-Baqara, kwani hiyo ni hazina ambayo Mtume wenu, rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie, alipewa kutoka chini ya Arshi.

Waki‘ amepokea pia kutoka kwa Isra’il, kutoka kwa Abu Ishaq, kutoka kwa ‘Umayr bin ‘Amr Al-Kharifi, kutoka kwa ‘Ali, aliyesema: Sidhani kama mtu yeyote mwenye akili ambaye amefikiwa na Uislamu hulala kabla ya kusoma Ayatul-Kursiy na miisho ya Sura Al-Baqara, kwani hizo ni katika hazina iliyo chini ya Arshi.

Hadithi ya saba: Abu ‘Isa At-Tirmidhi amesema: Bundar ametuhadithia, ‘Abdur-Rahman bin Mahdi ametuhadithia, Hammad bin Salamah ametuhadithia kutoka kwa Ash‘ath bin ‘Abdur-Rahman Al-Jurmi, kutoka kwa Abu Qilabah, kutoka kwa Abu Al-Ash‘ath As-San‘ani, kutoka kwa An-Nu‘man bin Bashir, kutoka kwa Mtume, rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie, aliyesema: “Mwenyezi Mungu aliandika kitabu miaka elfu mbili kabla ya kuumba mbingu na ardhi; akateremsha kutoka humo aya mbili alizohitimisha nazo Sura Al-Baqara. Hazitasomwa katika nyumba kwa muda wa usiku tatu isipokuwa Shetani atakaa mbali nayo.”

Kisha akasema: Hii ni hadithi ya pekee. Al-Hakim ameipokea vivyo hivyo katika Al-Mustadrak yake kupitia kwa Hammad bin Salamah, akasema: Ni sahihi kwa sharti za Muslim, lakini wawili hao hawakuipokea.

Hadithi ya nane: Ibn Mardawayh amesema: ‘Abdur-Rahman bin Muhammad bin Madin ametuhadithia, Al-Hasan bin Al-Jahm ametueleza, Isma‘il bin ‘Amr ametuhadithia, Ibn Abi Maryam ametuhadithia, Yusuf bin Abi Al-Hajjaj amenihadithia kutoka kwa Sa‘id, kutoka kwa Ibn ‘Abbas, aliyesema: Mtume wa Mwenyezi Mungu alipokuwa akisoma mwisho wa Sura Al-Baqara na Ayatul-Kursiy, alikuwa akitabasamu na kusema: “Hakika aya hizo mbili ni katika hazina ya Ar-Rahman iliyo chini ya Arshi.”

Na alipokuwa akisoma: “Mwenye kufanya uovu atalipwa kwa huo” [An-Nisa, 4:123], na “Na kwamba mwanadamu hatapata ila yale aliyoyafanyia juhudi, na kwamba juhudi yake itaonekana, kisha atalipwa malipo yake yaliyo kamili” [An-Najm, 53:39–41], alikuwa akisema: “Hakika sisi ni wa Mwenyezi Mungu na kwake tutarejea”, na alikuwa akijinyenyekeza.

Hadithi ya tisa: Ibn Mardawayh amesema: ‘Abdullah bin Muhammad bin Kufi ametuhadithia, Ahmad bin Yahya bin Hamzah ametuhadithia, Muhammad bin Bakr ametuhadithia, Makki bin Ibrahim ametuhadithia, ‘Abdullah bin Abi Humayd ametuhadithia kutoka kwa Abu Mulayh, kutoka kwa Ma‘qil bin Yasar, aliyesema: Mtume wa Mwenyezi Mungu alisema: “Nimepewa Fatiha ya Kitabu na miisho ya Sura Al-Baqara kutoka chini ya Arshi, na sura fupi zilizobaki [baada ya Sura Qaf] zimeongezwa kuwa ibada ya ziada.”

Hadithi ya kumi: Imekwisha kutajwa katika ubora wa Al-Fatiha, kwa riwaya ya ‘Abdullah bin ‘Isa bin ‘Abdur-Rahman bin Abi Layla, kutoka kwa Sa‘id bin Jubayr, kutoka kwa Ibn ‘Abbas, aliyesema: Wakati Mtume wa Mwenyezi Mungu alipokuwa pamoja na Jibril, alisikia mlio juu yake. Jibril akainua macho yake kuelekea mbinguni, kisha akasema: “Hili ni lango lililofunguliwa kutoka mbinguni; halijawahi kufunguliwa kamwe.” Akasema: Malaika akashuka kutoka humo, akamjia Mtume, na kumwambia: “Pokea habari njema ya nuru mbili ulizopewa, ambazo hazikupewa Nabii yeyote kabla yako: Fatiha ya Kitabu na miisho ya Sura Al-Baqara.

Hutasoma herufi yoyote katika hizo isipokuwa utapewa [malipo yake].” Muslim na An-Nasa’i wameipokea; na hii ndiyo lafudhi yake.

Kauli ya Mwenyezi Mungu: “Mtume ameamini yaliyoteremshwa kwake kutoka kwa Mola Mlezi wake”, ni taarifa kwamba Mtume, rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie, aliamini hayo. Ibn Jarir amesema: Bishr ametuhadithia, Yazid ametuhadithia, Sa‘id ametuhadithia kutoka kwa Qatadah, aliyesema: Tumeelezwa kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu alisema aya hii ilipoteremka: “Na ni haki yake kuamini.”

Al-Hakim amepokea katika Al-Mustadrak yake: Abu An-Nadr Al-Faqih ametuhadithia, Mu‘adh bin Najdah Al-Qurashi ametuhadithia, Khallad bin Yahya ametuhadithia, Abu ‘Aqil ametuhadithia kutoka kwa Yahya bin Abi Kathir, kutoka kwa Anas bin Malik, aliyesema: Aya hii ilipoteremka kwa Mtume, “Mtume ameamini yaliyoteremshwa kwake kutoka kwa Mola Mlezi wake”, Mtume alisema: “Ni haki yake kuamini.” Kisha Al-Hakim akasema: Isnadi yake ni sahihi, lakini wawili hao hawakuipokea.

Kauli Yake: “Na Waumini” imeunganishwa na “Mtume”. Kisha Mwenyezi Mungu akatoa habari kuhusu wote akasema: “Kila mmoja amemuamini Mwenyezi Mungu, Malaika wake, Vitabu vyake na Mitume wake; hatutafautishi baina ya yeyote katika Mitume wake.” Waumini wanaamini kwamba Mwenyezi Mungu ni Mmoja, wa Pekee, Mkusudiwa na wote; hakuna mungu mwingine isipokuwa Yeye, wala Mola Mlezi mwingine isipokuwa Yeye. Wanazikubali pia Nabii na Mitume wote, na Vitabu vyote vilivyoteremshwa kutoka mbinguni kwa waja wa Mwenyezi Mungu miongoni mwa Mitume na Manabii.

Hawawatenganishi yeyote miongoni mwao kwa kuamini baadhi na kuwakufuru wengine, kama walivyofanya Mayahudi na Wakristo. Bali wote kwao ni wakweli, wema, waongofu, walioongoka na wanaoongoza kwenye njia za kheri. Hata kama baadhi yao walifuta sheria za wengine kwa idhini ya Mwenyezi Mungu, mpaka sheria zote zikafutwa na sheria ya Muhammad, rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie, ambaye ni wa mwisho wa Manabii na Mitume. Saa itasimama sheria yake ikiwa bado inafuatwa, na kundi moja katika umma wake litaendelea kudhihiri juu ya haki.

“Na wakasema: Tumesikia” — kauli Yako, Ewe Mola wetu, tukaielewa — “na tumetii” — tumekuitikia katika hilo na tukatekeleza matakwa yake. Hawakuwa miongoni mwa waliosema: Tumesikia na tumekataa kutii. Kwa kuwa mja hawezi kuepuka kupungukiwa katika haki za Mwenyezi Mungu Mtukufu, na anahitaji maghfira Yake daima, wakasema: “Tunakutaka maghfira” — yaani, tunakuomba utughufirie yale yaliyotoka kwetu ya upungufu na dhambi, na ufute sifa mbaya tulizo nazo. “Na marejeo ni kwako” — yaani, viumbe wote watarudi Kwako, nawe utawalipa kwa mema na maovu waliyoyatenda.

Ibn Abi Hatim amesema: ‘Ali bin Harb Al-Mawsili ametuhadithia, Ibn Fudayl ametuhadithia kutoka kwa ‘Ata’ bin As-Sa’ib, kutoka kwa Sa‘id bin Jubayr, kutoka kwa Ibn ‘Abbas kuhusu kauli ya Mwenyezi Mungu: “Mtume ameamini yaliyoteremshwa kwake kutoka kwa Mola Mlezi wake, na Waumini”, hadi kwenye kauli Yake: “Ewe Mola wetu Mlezi! Tunakuomba maghfira.” Alisema: “Nimewasamehe.”

Ibn Jarir amesema: Ibn Humayd ametuhadithia, Jarir ametuhadithia kutoka kwa Bayan, kutoka kwa Hakim, kutoka kwa Jabir, aliyesema: Aya hii ilipoteremka kwa Mtume wa Mwenyezi Mungu: “Mtume ameamini yaliyoteremshwa kwake kutoka kwa Mola Mlezi wake, na Waumini; kila mmoja amemuamini Mwenyezi Mungu, Malaika wake, Vitabu vyake na Mitume wake. Hatutafautishi baina ya yeyote katika Mitume wake. Na wakasema: Tumesikia na tumetii. Tunakuomba maghfira, Mola wetu Mlezi, na marejeo ni Kwako”, Jibril alisema: “Hakika Mwenyezi Mungu amekusifu vizuri wewe na umma wako; basi omba, utapewa.”

Akamuomba: “Mwenyezi Mungu haikalifishi nafsi yoyote ila kwa kadiri ya iwezavyho” mpaka mwisho wa aya.

Hadithi ya kumi na moja: Abu Muhammad ‘Abdullah bin ‘Abdur-Rahman Ad-Darimi amesema katika Musnad yake: Abu Al-Mughira ametuhadithia, Safwan ametuhadithia, Aifa‘ bin ‘Abdullah Al-Kila‘i amesema: Mtu mmoja alisema: Ewe Mtume wa Mwenyezi Mungu, ni aya ipi iliyo kuu zaidi katika Kitabu cha Mwenyezi Mungu? Akasema: “Ayatul-Kursiy: Mwenyezi Mungu, hapana mungu ila Yeye, Aliye Hai, Msimamiaji wa mambo yote.” Akasema: Ni aya ipi katika Kitabu cha Mwenyezi Mungu ambayo ungependa ikufikie wewe na umma wako? Akasema: “Mwisho wa Sura Al-Baqara; na hakuna kheri yoyote ya dunia na Akhera ambayo haimo ndani yake.”

Kauli Yake: “Mwenyezi Mungu haikalifishi nafsi yoyote ila kwa kadiri ya iwezavyho” — yaani, hamkalifishi yeyote jambo lililo juu ya uwezo wake. Hii ni sehemu ya upole wa Mwenyezi Mungu Mtukufu kwa viumbe Wake, huruma Yake kwao na wema Wake kwao. Aya hii imefutilia mbali jambo ambalo Maswahaba walilihofia katika kauli Yake: “Mkidhihirisha yaliyo ndani ya nafsi zenu au kuyaficha, Mwenyezi Mungu atakuhisabuni kwa hayo.” Yaani, ingawa atawahisabu na kuwauliza, Hawaadhibu isipokuwa kwa jambo ambalo mtu anaweza kulizuia.

Ama mawazo yanayopita moyoni na mazungumzo ya nafsi ambayo hayawezi kuzuiliwa, mwanadamu hayakalifishwi kwa hayo. Kuchukizwa na wasiwasi mbaya ni sehemu ya imani.

“Faida ya iliyoichuma ni yake” — yaani, katika mema; “na khasara ya iliyoichuma ni juu yake pia” — yaani, katika maovu. Hayo yanahusu amali zinazohusika na wajibu wa kisheria. Kisha Mwenyezi Mungu akawaongoza waja Wake wamuombe, naye amejihakikishia kuwajibu, akawaongoza na kuwafundisha waseme: “Ewe Mola wetu Mlezi! Usituchukulie” — ikiwa tutaacha wajibu kwa kusahau, au tukafanya lililoharamishwa kwa kusahau — “au tukikosea” usahihi wa tendo kwa kutokujua hukumu yake ya kisheria.

Imekwisha tajwa katika Sahih Muslim hadithi ya Abu Hurayrah, ambamo Mwenyezi Mungu alisema: “Ndiyo.” Na katika hadithi ya Ibn ‘Abbas alisema: “Nimefanya hivyo.” Ibn Majah katika Sunan yake na Ibn Hibban katika Sahih yake wamepokea kutoka kwa Abu ‘Amr Al-Awza‘i, kutoka kwa ‘Ata’. Katika riwaya ya Ibn Majah, imetajwa kutoka kwa Ibn ‘Abbas.

At-Tabarani na Ibn Hibban wameipokea kutoka kwa ‘Ata’, kutoka kwa ‘Ubayd bin ‘Umayr, kutoka kwa Ibn ‘Abbas, aliyesema: Mtume wa Mwenyezi Mungu alisema: “Mwenyezi Mungu ameuondolea umma wangu makosa, kusahau na yale waliyolazimishwa kuyafanya.” Imepokewa pia kwa njia nyingine, lakini Ahmad na Abu Hatim waliitaja kuwa na dosari; na Mwenyezi Mungu ndiye ajuaye zaidi.

Ibn Abi Hatim amesema: Baba yangu ametuhadithia, Muslim bin Ibrahim ametuhadithia, Abu Bakr Al-Hudhali ametuhadithia kutoka kwa Shahr, kutoka kwa Umm Ad-Darda’, kutoka kwa Mtume, rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie, aliyesema: “Mwenyezi Mungu ameusamehe umma wangu mambo matatu: kosa, kusahau na kulazimishwa.” Abu Bakr alisema: Nilimtajia Al-Hasan jambo hilo, naye akasema: “Ndiyo; je, husomi hilo katika Qur’ani: ‘Ewe Mola wetu Mlezi! Usituchukulie tukisahau au tukikosea’?”

“Ewe Mola wetu Mlezi! Usitubebeshe mzigo kama ulivyowabebesha wale walio kabla yetu” — yaani, usitutwike amali zenye uzito, hata kama tungeweza kuzibeba, kama ulivyoweka kwa umma zilizotangulia kabla yetu minyororo na mizigo mizito iliyokuwa juu yao. Ulimtuma Nabii Wako Muhammad, rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie, akiwa Nabii wa rehema, na akaondoa mizigo hiyo katika sheria aliyotumwa nayo: dini ya kweli, nyepesi na yenye ustahimilivu. Imethibiti katika Sahih Muslim, kutoka kwa Abu Hurayrah, kutoka kwa Mtume wa Mwenyezi Mungu, kwamba alisema: “Mwenyezi Mungu alisema: Ndiyo.”

Na kutoka kwa Ibn ‘Abbas, kutoka kwa Mtume wa Mwenyezi Mungu, alisema: “Mwenyezi Mungu alisema: Nimefanya hivyo.” Hadithi hiyo imepokewa kwa njia nyingi kutoka kwa Mtume wa Mwenyezi Mungu, aliyesema: “Nimetumwa na dini ya kweli, nyepesi na yenye ustahimilivu.”

“Ewe Mola wetu Mlezi! Usitutwike tusiyo yaweza” — katika wajibu, misiba na mitihani; usitujaribu kwa jambo tusiloweza kuvumilia. Makhul amesema kuhusu kauli hii: “Ugeni na nguvu ya matamanio.” Ibn Abi Hatim ameipokea. Mwenyezi Mungu alisema: “Ndiyo”; na katika hadithi nyingine: “Nimefanya hivyo.”

“Na utusamehe” — katika mambo yaliyoko baina yetu na Wewe, ya upungufu na makosa yetu unayoyajua. “Na utughufirie” — katika mambo yaliyoko baina yetu na waja Wako, usiwaonyeshe mapungufu yetu na matendo yetu maovu wala kutufedhehesha mbele yao. “Na uturehemu” — kwa yale yajayo, usituache kwa tawfiki Yako tukatumbukia katika dhambi nyingine. Kwa sababu hii, wamesema kwamba mwenye kutenda dhambi anahitaji mambo matatu: Mwenyezi Mungu amsamehe yale yaliyo baina yake na Mola wake; amfunike dhambi yake mbele ya waja Wake ili asimfedheheshe kati yao; na amkinge asije akaangukia katika dhambi kama hiyo.

Imetajwa awali katika hadithi kwamba Mwenyezi Mungu alisema: “Ndiyo.” Na katika hadithi nyingine: “Nimefanya hivyo.”

“Wewe ndiye Mlinzi wetu” — yaani, Wewe ndiye Mlinzi wetu na Msaidizi wetu; tunakutegemea, na msaada huombwa Kwako. Hakuna uwezo wala nguvu kwetu isipokuwa kwa Wewe. “Basi tupe ushindi tuwashinde kaumu ya makafiri” — walioikataa dini Yako, wakakanusha Upweke Wako na utume wa Nabii Wako, wakawaabudu wengine badala Yako na kuwashirikisha waja Wako na Wewe. Basi tupe ushindi juu yao, na ujaalie mwisho mwema uwe wetu dhidi yao duniani na Akhera.

Mwenyezi Mungu alisema: “Ndiyo.” Katika hadithi iliyopokewa na Muslim kutoka kwa Ibn ‘Abbas, Mwenyezi Mungu alisema: “Nimefanya hivyo.” Ibn Jarir amesema: Al-Muthanna bin Ibrahim amenihadithia, Abu Nu‘aym ametuhadithia, Sufyan ametuhadithia kutoka kwa Abu Ishaq, kwamba Mu‘adh, Mwenyezi Mungu amridhie, alipomalizia Sura hii kwa kauli: “Basi tupe ushindi tuwashinde kaumu ya makafiri”, alisema: “Amin.” Waki‘ ameipokea kutoka kwa Sufyan, kutoka kwa Abu Ishaq, kutoka kwa mtu mmoja, kutoka kwa Mu‘adh bin Jabal, kwamba alipohitimisha Al-Baqara alisema: “Amin.” Tumesahau.

Tafsiri ya Qurani ya Al-Baghawi

Kauli Yake: “Mtume ameamini” — yaani, amethibitisha kuwa ni kweli “yaliyoteremshwa kwake” “kutoka kwa Mola Mlezi wake, na Waumini. Kila mmoja amemuamini Mwenyezi Mungu.” Yaani, kila mmoja wao; kwa sababu hiyo kitenzi kimetumika katika umoja. “Na Malaika wake, Vitabu vyake na Mitume wake.”

Hamzah na Al-Kisa’i walisoma “Kitabu chake” katika umoja, yaani Qur’ani. Pia imesemwa kuwa maana yake ni wingi, hata kama neno limetajwa katika umoja, kama kauli Yake: “Mwenyezi Mungu aliwafufua Manabii watoao bishara njema na waonyaji, na akateremsha pamoja nao Kitabu” [Al-Baqara, 2:213]. Wasomaji wengine walisoma “Vitabu vyake” katika wingi, kama ilivyo katika kauli Yake: “Na Malaika wake, Vitabu vyake na Mitume wake” [An-Nisa, 4:136].

“Hatutafautishi baina ya yeyote katika Mitume wake” — kwa kuamini baadhi na kuwakufuru wengine, kama walivyofanya Mayahudi na Wakristo. Katika sentensi hii kuna neno lililoachwa kwa kudokezwa; maana yake ni: wanasema, “Hatutafautishi.” Ya‘qub alisoma “hafautishi” kwa herufi ya “ya”, hivyo inakuwa taarifa kuhusu Mtume; au maana yake ni kwamba wote hawatofautishi. Amesema “baina ya yeyote” wala hakusema “baina ya watu kadhaa”, kwa sababu “ahad” hutumika kwa mmoja na kwa kundi.

Mwenyezi Mungu amesema: “Wala hapana yeyote miongoni mwenu atakayemzuia” [Al-Haqqah, 69:47].

“Na wakasema: Tumesikia” kauli Yako, “na tumetii” amri Yako. Imepokewa kutoka kwa Hakim, kutoka kwa Jabir, Mwenyezi Mungu awaridhie wote wawili, kwamba Jibril, amani iwe juu yake, alimwambia Mtume, rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie, aya hii ilipoteremka: “Hakika Mwenyezi Mungu amekusifu wewe na umma wako; basi omba, utapewa.” Basi, kwa kuongozwa na Mwenyezi Mungu Mtukufu, akaomba: “Tunakutaka maghfira.” Neno hili limetumika katika hali ya nasabu kama masdar; yaani, “Utughufirie maghfira Yako” au “Tunakuomba maghfira Yako.”

“Ewe Mola wetu Mlezi! Na marejeo ni Kwako. Mwenyezi Mungu haikalifishi nafsi yoyote ila kwa kadiri ya iwezavyho.” Maana ya wazi ya aya ni kwamba ombi limejibiwa, lakini ndani yake kuna ombi lililoachwa kwa kudokezwa, kana kwamba walisema: “Usitukalifishe ila kwa kadiri ya uwezo wetu,” naye akajibu: “Mwenyezi Mungu haikalifishi nafsi yoyote ila kwa kadiri ya iwezavyho”; yaani, uwezo wake.

“Wus‘” ni jina la jambo ambalo mwanadamu anaweza kulibeba bila ya kumletea dhiki.

Wametofautiana katika tafsiri yake. Ibn ‘Abbas, ‘Ata’ na wafasiri wengi wamesema kwamba alikusudia mawazo yanayotokea moyoni yaliyotajwa katika kauli Yake: “Mkidhihirisha yaliyo ndani ya nafsi zenu au kuyaficha” — kama tulivyoeleza. Pia imepokewa kutoka kwa Ibn ‘Abbas kwamba alisema: Haya yanawahusu Waumini pekee; dini yao imefanywa nyepesi kwao, na hawakukalifishwa ila kwa yale wanayoweza, kama alivyosema Mwenyezi Mungu: “Mwenyezi Mungu anakutakieni wepesi wala hakutakieni uzito” [Al-Baqara, 2:185], na akasema: “Wala hakuweka juu yenu katika dini jambo la uzito” [Al-Hajj, 22:78].

Sufyan bin ‘Uyaynah aliulizwa kuhusu kauli ya Mwenyezi Mungu Mtukufu: “Mwenyezi Mungu haikalifishi nafsi yoyote ila kwa kadiri ya iwezavyho.” Akasema: “Ila kwa wepesi wake; wala Hakuikalifisha kwa jambo lililo juu ya uwezo wake.” Hili ni kauli nzuri, kwani “wus‘” ni jambo lililo chini ya uwezo wa mwisho.

“Faida ya iliyoichuma ni yake” — nafsi itapata ujira na thawabu kwa amali njema ilizofanya; “na khasara ya iliyoichuma ni juu yake pia” — itaubeba uzito wa maovu iliyoyatenda.

“Ewe Mola wetu Mlezi! Usituchukulie” — yaani, usituadhibu — “tukisahau.” Baadhi wamesema kwamba hapa kusahau maana yake ni kusahau kwa kutokuwa makini. Al-Kalbi amesema: Wana wa Isra’il wakisahau jambo waliloamrishwa au wakikosea, adhabu yao iliharakishwa; waliharamishiwa baadhi ya vyakula au vinywaji kulingana na dhambi hiyo.

Basi Mwenyezi Mungu akawaamrisha Waumini wamuombe asiwaadhibu kwa jambo hilo. Imesemwa pia kwamba kusahau hapa maana yake ni kuacha, kama katika kauli Yake: “Walimemsahau Mwenyezi Mungu, basi Naye akawasahau” [At-Tawba, 9:67].

“Au tukikosea.” Imesemwa kwamba maana yake ni kukusudia na kufanya kwa makusudi; husemwa: “Fulani amekosea” anapofanya kwa makusudi. Mwenyezi Mungu amesema: “Hakika kuwaua kwao ni kosa kubwa” [Al-Isra, 17:31]. ‘Ata’ amesema: “Tukisahau au tukikosea” maana yake ni: tukifanya kwa ujinga au kwa makusudi.

Wengi wamesema kwamba hapa kukosea maana yake ni kutokujua au kuteleza, kwani dhambi inayofanywa kwa makusudi haisamehewi moja kwa moja, bali iko chini ya matakwa ya Mwenyezi Mungu; kosa husamehewa. Mtume, rehema na amani za Mwenyezi Mungu zimshukie, amesema: “Umetolewa kwa umma wangu [uwajibikaji wa] kosa, kusahau na yale waliyolazimishwa kuyafanya.”

“Ewe Mola wetu Mlezi! Usitubebeshe mzigo” — yaani, ahadi nzito na agano ambalo hatuwezi kulitekeleza, kisha ukatuadhibu kwa kulivunja na kuliacha — “kama ulivyowabebesha wale walio kabla yetu.” Yaani, Mayahudi: hawakulitekeleza, kwa hiyo ukawaadhibu. Haya ndiyo yaliyosemwa na Mujahid, ‘Ata’, Qatadah, As-Suddi, Al-Kalbi na wengineo.

Yanathibitishwa na kauli Yake: “Na mkachukua ahadi Yangu” [Al ‘Imran, 3:81], yaani, agano Langu. Imesemwa pia kwamba maana yake ni: usitufanyie jambo gumu wala kulifanya kali kwetu, kama ulivyowafanyia waliotutangulia miongoni mwa Mayahudi. Mwenyezi Mungu aliwafaradhishia swala hamsini; akawaamrisha kutoa robo ya mali zao katika zaka; nguo ya yeyote miongoni mwao ikipatwa na najisi, alilazimika kuikata; na yeyote aliyefanya dhambi, dhambi yake iliandikwa mlangoni pake asubuhi. Mambo mengine kama hayo yalikuwa miongoni mwa mizigo na minyororo.

Hii ndiyo maana iliyotolewa na ‘Uthman, ‘Ata’, Malik bin Anas, Abu ‘Ubaydah na wengineo. Inaungwa mkono na kauli Yake: “Na huwaondolea mizigo yao na minyororo iliyokuwa juu yao” [Al-A‘raf, 7:157]. Pia imesemwa kwamba “isr” ni dhambi ambayo haina toba; maana yake ni: Tuhifadhi na dhambi kama hiyo. Asili ya neno hilo ni kufunga na kuimarisha.

“Ewe Mola wetu Mlezi! Usitutwike tusiyo yaweza” — yaani, usitukalifishe amali tusizoweza kuzitekeleza. Imesemwa pia kuwa ni mawazo ya moyoni na wasiwasi. Imepokewa kutoka kwa Makhul kwamba alisema: Ni nguvu ya matamanio.

Ikasemwa kwamba “nguvu ya matamanio” ni ukali wa hamu. Kutoka kwa Ibrahim, imepokewa kwamba alisema: Ni mapenzi. Muhammad bin ‘Abdul-Wahhab alisema: Ni mahaba makali. Ibn Jurayj alisema: Ni kugeuzwa nyani na nguruwe. Pia imesemwa: Ni kufurahi kwa maadui kwa msiba wetu; au ni kutengana na kukatika kwa uhusiano. Tunajikinga kwa Mwenyezi Mungu kutokana na hayo.

“Na utusamehe” — yaani, tupitie na ufute dhambi zetu. “Na utughufirie” — zisitiri dhambi zetu wala usitufedheheshe. “Na uturehemu”; kwani hatuwezi kufanya amali ila kwa utiifu Wako, na hatuwezi kuacha maasi Yako ila kwa rehema Yako. “Wewe ndiye Mlinzi wetu” — Msaidizi wetu, Mlinzi wetu na Mlezi wetu. “Basi tupe ushindi tuwashinde kaumu ya makafiri.”

Sa‘id bin Jubayr amepokea kutoka kwa Ibn ‘Abbas, Mwenyezi Mungu awaridhie wote wawili, kuhusu kauli Yake: “Tunakutaka maghfira, Ewe Mola wetu Mlezi”, kwamba Mwenyezi Mungu Mtukufu alisema: “Nimewasamehe.” Na kuhusu kauli: “Usituchukulie tukisahau au tukikosea”, alisema: “Sitawaadhibu.” “Ewe Mola wetu Mlezi! Usitubebeshe mzigo”, alisema: “Sitawabebesha mzigo.”

“Usitutwike tusiyo yaweza”, alisema: “Sitawatwika.” Kuhusu “na utusamehe” mpaka mwisho, alisema: “Nimewasamehe, nimewaghuurieni, nimewarehemu na nimewapa ushindi dhidi ya kaumu ya makafiri.” Mu‘adh bin Jabal alipohitimisha Sura Al-Baqara alikuwa akisema: “Amin.”

Isma‘il bin ‘Abdul-Qahir ametueleza: Abu Al-Ghafir bin Muhammad ametueleza, Muhammad bin ‘Isa Al-Juludi ametueleza, Ibrahim bin Muhammad bin Sufyan ametueleza, Muslim bin Al-Hajjaj ametueleza, Abu Bakr bin Abi Shaybah ametueleza, Abu Usamah ametuhadithia, Malik bin Mighwal amenihadithia kutoka kwa Az-Zubayr bin ‘Adi, kutoka kwa Talhah bin ‘Ali bin Musarrif, kutoka kwa Murrah, kutoka kwa ‘Abdullah, aliyesema: Mtume wa Mwenyezi Mungu alipopelekwa Isra, alifikishwa mpaka Sidratul-Muntaha.

Nayo iko katika mbingu ya sita; hukomea hapo kile kinachopandishwa kutoka duniani, kisha hupokewa hapo, na hukomea hapo kile kinachoshushwa kutoka juu yake, kisha hupokewa hapo. Akasema: “Ulipolifunika hilo Sidra kile kilicholifunika” [An-Najm, 53:16]. Akasema: Vilikuwa vipepeo vya dhahabu. Mtume wa Mwenyezi Mungu alipewa mambo matatu: Swala tano, miisho ya Sura Al-Baqara, na kusamehewa kwa yeyote katika umma wake asiyemshirikisha Mwenyezi Mungu kwa chochote katika madhambi makubwa yenye kumwangamiza.