ক্ষমা আৰু সহায়ৰ দুআ

শ্বেইখ আব্দুৰৰহমান আছ-ছাআদীৰ তাফছিৰ

যেতিয়া আল্লাহৰ এই বাণী অৱতীৰ্ণ হ’ল—“তোমালোকে নিজৰ মনত থকা কথা প্ৰকাশ কৰা বা গোপন কৰা, আল্লাহে তাৰ হিচাপ ল’ব” (আল-বাকাৰা, ২:২৮৪)—তেতিয়া মুছলিমসকলৰ বাবে সেয়া কঠিন হৈ পৰিল। তেওঁলোকে ভাবিছিল যে অন্তৰত দৃঢ়ভাৱে বা ক্ষণস্থায়ীভাৱে উদয় হোৱা সকলো কথাৰ বাবেই তেওঁলোকক জবাবদিহি কৰা হ’ব। সেয়ে আল্লাহে এই আয়াতত তেওঁলোকক জনালে যে তেওঁ কোনো প্ৰাণৰ ওপৰত তাৰ সামৰ্থৰ বাহিৰে বোজা নিদিয়ে; অৰ্থাৎ যিটো বহন কৰিবলৈ তাৰ ক্ষমতা আছে, তাতকৈ অধিক দায়িত্ব নিদিয়ে আৰু তাক কষ্টত নেপেলায়।

আল্লাহে আন ঠাইত কৈছে: “তেওঁ ধৰ্মৰ বিষয়ত তোমালোকৰ ওপৰত কোনো সংকীৰ্ণতা আৰোপ কৰা নাই” (আল-হাজ্জ, ২২:৭৮)৷ আদেশ-নিষেধৰ মূল বিষয়বোৰ মানুহৰ বাবে কষ্টকৰ নহয়; বৰং সেইবোৰ আত্মাৰ আহাৰ, দেহৰ ঔষধ আৰু ক্ষতিৰ পৰা ৰক্ষা কৰা উপায়। আল্লাহে তেওঁৰ বান্দাসকলক যি আদেশ দিছে, সেয়া দয়া আৰু অনুগ্ৰহৰ বাবেই দিছে। ইয়াৰ উপৰি কষ্টৰ আশংকা থকা কোনো অজুহাত উপস্থিত হ’লে তেওঁ সহজতা আৰু ৰেহাই দিয়ে—কেতিয়াবা দায়িত্ব সম্পূৰ্ণৰূপে উঠাই দি, কেতিয়াবা তাৰ কিছু অংশ হ্ৰাস কৰি; যেনে ৰোগী, মুছাফিৰ আৰু আনসকলৰ ক্ষেত্ৰত দিয়া ৰেহাই।

তাৰ পাছত আল্লাহে জনাইছে যে প্ৰত্যেক প্ৰাণে যি সৎকৰ্ম অৰ্জন কৰে, তাৰ ফল তাৰেই; আৰু যি অসৎকৰ্ম অৰ্জন কৰে, তাৰ বোজাও তাৰ ওপৰতেই। কোনো বোজা বহনকাৰীয়ে আনৰ বোজা বহন নকৰে আৰু বান্দাৰ সৎকৰ্ম আনৰ বাবে নোহোৱা নহয়। সৎকৰ্মৰ বাবে “কাছাবাত” [অৰ্জন কৰিলে] শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। ইয়াৰ দ্বাৰা বুজোৱা হৈছে যে সামান্য প্ৰচেষ্টাতো মানুহে সৎকৰ্মৰ ফল লাভ কৰে, আনকি অন্তৰৰ সংকল্পৰ দ্বাৰাও।

আনহাতে, অসৎকৰ্মৰ বাবে “ইকতাছাবাত” [অৰ্জন কৰিলে] শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে, যাতে বুজা যায় যে মানুহে সেই কাম নকৰা আৰু তাৰ বাবে প্ৰচেষ্টা নকৰালৈকে অসৎকৰ্ম তাৰ নামত লিখা নহয়।

আল্লাহে যেতিয়া ৰাছুল আৰু তেওঁৰ সৈতে থকা মুমিনসকলৰ ঈমানৰ কথা আৰু প্ৰত্যেক কৰ্মকাৰীয়ে নিজৰ কৰ্মৰ প্ৰতিফল পোৱাৰ কথা জনালে, তেতিয়া মানুহ যে ত্ৰুটি, ভুল আৰু বিস্মৃতিৰ পাত্ৰ—সেয়াও জনালে। তেওঁ ক’লে যে তেওঁ আমাক কেৱল আমাৰ সামৰ্থ্যৰ ভিতৰত থকা কামৰহে দায়িত্ব দিয়ে। তাৰ পাছত মুমিনসকলৰ সেই বিষয়ে কৰা দুআৰ কথা উল্লেখ কৰিলে। নবী (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-এ জনাইছে যে আল্লাহে এই দুআৰ উত্তৰত কৈছিল: “মই সেয়া কবুল কৰিলোঁ।”

সেয়ে তেওঁলোকে কয়: “হে আমাৰ প্ৰতিপালক! যদি আমি বিস্মৃত হওঁ বা ভুল কৰো, তেন্তে আমাক জবাবদিহি নকৰিবা।”

এই দুয়োটাৰ মাজত পাৰ্থক্য আছে: বিস্মৃতি হ’ল—হৃদয়ে আদেশ কৰা কথাটো মনত নথকা আৰু সেই কাৰণে সেয়া পালন নকৰা। ভুল হ’ল—যিটো কাম কৰাৰ ইচ্ছা বৈধ, সেইটো কৰিবলৈ গৈ এনে কাম কৰি পেলোৱা যিটো কৰা বৈধ নহয়। আল্লাহে এই উম্মতৰ প্ৰতি দয়া আৰু অনুগ্ৰহ কৰি এই দুয়োটাৰ ফলত হোৱা দায়ৰ পৰা তেওঁলোকক ৰেহাই দিছে। সেই অনুসৰি, কোনোবাই অন্যায়ভাৱে অধিকাৰ কৰা বা অপবিত্ৰ কাপোৰ পিন্ধি নামাজ পঢ়িলে, নিজৰ শৰীৰত অপবিত্ৰতা থকা কথা পাহৰিলে, নামাজত পাহৰি কথা ক’লে, ৰোজা ভংগ কৰা কাম পাহৰি কৰিলে, অথবা ইহৰাম অৱস্থাত এনে কোনো নিষিদ্ধ কাম পাহৰি কৰিলে যাৰ ফলত কোনো বস্তু নষ্ট নহয়—তেন্তে তাক ক্ষমা কৰা হ’ব।

একেদৰে, শপত কৰা কামটো কোনোবাই পাহৰি কৰিলে তাৰ শপত ভংগ নহয়। কোনোবাই ভুলবশতঃ প্ৰাণ বা সম্পত্তিৰ ক্ষতি কৰিলে তাৰ গুনাহ নহ’ব; অৱশ্যে ক্ষতি কৰাৰ কাৰণে ক্ষতিপূৰণ দিব লাগিব। যিবোৰ ক্ষেত্ৰত “বিছমিল্লাহ” কোৱাটো প্ৰয়োজন, তাত কোনোবাই পাহৰি নক’লে তাৰ কোনো ক্ষতি নহয়।

“হে আমাৰ প্ৰতিপালক! আমাৰ ওপৰত বোজা নিদিবা, যেনেকৈ আমাৰ পূৰ্বৱৰ্তীসকলৰ ওপৰত দিছিলা”—অৰ্থাৎ কষ্টকৰ দায়িত্ব নিদিবা। আল্লাহে এই উম্মতৰ বাবে পৱিত্ৰতা আৰু ইবাদতৰ বিধানসমূহত পূৰ্বৱৰ্তী উম্মতসকলৰ তুলনাত সহজতা দিছে।

“হে আমাৰ প্ৰতিপালক! আমাৰ ওপৰত এনে বোজা নিদিবা, যিটো বহন কৰাৰ সামৰ্থ্য আমাৰ নাই”—আল্লাহে সেয়া কবুল কৰিছে; সকলো প্ৰশংসা তেওঁৰেই। “আমাক ক্ষমা কৰা, আমাক মাফ কৰা আৰু আমাৰ প্ৰতি দয়া কৰা”—ক্ষমা আৰু মাফৰ দ্বাৰা বিপদ আৰু অনিষ্ট আঁতৰ হয়, আৰু দয়াৰ দ্বাৰা বিষয়বোৰ সংশোধিত হয়।

“তুমিয়েই আমাৰ অভিভাৱক”—অৰ্থাৎ, হে আমাৰ প্ৰতিপালক, তুমিয়েই আমাৰ অধিকাৰী আৰু উপাস্য; আমাক সৃষ্টি কৰাৰ পৰাই তুমি আমাৰ অভিভাৱক হৈ আহিছা। তোমাৰ নিয়ামতসমূহ সকলো সময়তে আমাৰ ওপৰত অবিৰতভাৱে বৰ্ষিত হৈ আছে। তাৰ পাছত তুমি আমাক মহা নিয়ামত আৰু মহান অনুগ্ৰহ—ইছলামৰ নিয়ামত—দান কৰিলা, যাৰ অধীনত আন সকলো নিয়ামত আহে। সেয়ে আমি তোমাৰ ওচৰত, হে আমাৰ প্ৰতিপালক আৰু অভিভাৱক, তোমাৰ নিয়ামত সম্পূৰ্ণ কৰি দিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰো: কাফিৰ সম্প্ৰদায়ৰ বিৰুদ্ধে আমাক সহায় কৰা—যিসকলে তোমাক আৰু তোমাৰ ৰাছুলসকলক অস্বীকাৰ কৰিছে, তোমাৰ ধৰ্মাৱলম্বীসকলৰ বিৰুদ্ধে থিয় দিছে আৰু তোমাৰ আদেশ ত্যাগ কৰিছে।

যুক্তি-প্ৰমাণ আৰু ব্যাখ্যা, তৰোৱাল আৰু বৰছাৰ দ্বাৰা তেওঁলোকৰ বিৰুদ্ধে আমাক সহায় কৰা; পৃথিৱীত আমাক প্ৰতিষ্ঠা কৰা, তেওঁলোকক পৰাভূত কৰা আৰু বিজয় লাভ কৰিব পৰা ঈমান আৰু সৎকৰ্ম আমাক দান কৰা। সকলো প্ৰশংসা সৃষ্টিজগতৰ প্ৰতিপালক আল্লাহৰ। আল্লাহৰ সহায় আৰু তাওফীকত সূৰা আল-বাকাৰাৰ তাফছীৰ সমাপ্ত হ’ল। আল্লাহে মুহাম্মদৰ ওপৰত ছালাত আৰু ছালাম বৰ্ষণ কৰক।

আল্লাহে ৰাছুল আৰু তেওঁৰ সৈতে থকা মুমিনসকলৰ ঈমান, আত্মসমৰ্পণ আৰু আনুগত্যৰ কথা জনাইছে; লগতে তেওঁলোকৰ ক্ষমা প্ৰাৰ্থনাৰ কথাও কৈছে। তেওঁ জনাইছে যে তেওঁলোকে আল্লাহ, তেওঁৰ ফিৰিস্তাসকল, তেওঁৰ কিতাপসমূহ আৰু তেওঁৰ ৰাছুলসকলৰ ওপৰত ঈমান আনিছে। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল—আল্লাহে নিজৰ বিষয়ে যি জনাইছে আৰু তেওঁৰ ৰাছুলসকলে তেওঁৰ বিষয়ে যি জনাইছে, সেই সকলো কথা সামগ্ৰিকভাৱে আৰু বিশদভাৱে বিশ্বাস কৰা: তেওঁৰ পূৰ্ণতা আৰু মহিমাৰ গুণসমূহ বিশ্বাস কৰা, উপমা দিয়া আৰু অস্বীকাৰ কৰাৰ পৰা, লগতে সকলো অপূৰ্ণতাৰ গুণৰ পৰা তেওঁক পৱিত্ৰ বুলি মানা।

ইয়াৰ ভিতৰত চৰীয়তত সামগ্ৰিক আৰু বিশদভাৱে উল্লেখ কৰা ফিৰিস্তাসকলৰ ওপৰত ঈমান, আৰু সকলো ৰাছুল আৰু কিতাপৰ ওপৰত ঈমানো অন্তৰ্ভুক্ত। অৰ্থাৎ ৰাছুলসকলে যি সংবাদ দিছে আৰু কিতাপসমূহত যিবোৰ সংবাদ, আদেশ আৰু নিষেধ আছে, সেই সকলোতে ঈমান। তেওঁলোকে ৰাছুলসকলৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য নকৰে; সকলো ৰাছুলৰ ওপৰত ঈমান আনে, কাৰণ তেওঁলোক আল্লাহ আৰু তেওঁৰ বান্দাসকলৰ মাজৰ মাধ্যম। তেওঁলোকৰ এজনক অস্বীকাৰ কৰাটো সকলোকে অস্বীকাৰ কৰাৰ সমান; বৰং সেয়া আল্লাহক অস্বীকাৰ কৰাৰ সমান।

“তেওঁলোকে কয়: আমি শুনিলোঁ”—তুমি আমাক যি আদেশ আৰু নিষেধ দিছা, সেয়া শুনিলোঁ। “আৰু আমি মানি ল’লোঁ”—সেই বিষয়ত তোমাৰ আনুগত্য কৰিলোঁ। তেওঁলোক “আমি শুনিলোঁ, কিন্তু অমান্য কৰিলোঁ” বুলি কোৱা লোকসকলৰ দৰে নাছিল। বান্দাৰ পৰা আল্লাহৰ অধিকাৰত কিছু ত্ৰুটি হোৱাটো অৱশ্যম্ভাৱী আৰু তেওঁ সদায় আল্লাহৰ ক্ষমাৰ প্ৰয়োজনত থাকে।

সেই কাৰণে তেওঁলোকে কয়: “তোমাৰ ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰো”—অৰ্থাৎ আমাৰ পৰা হোৱা ত্ৰুটি আৰু পাপসমূহ ক্ষমা কৰিবলৈ আৰু আমাৰ দোষসমূহ মচি পেলাবলৈ তোমাৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰো। “আৰু তোমাৰ পিনেই প্ৰত্যাৱৰ্তনস্থল”—অৰ্থাৎ সকলো সৃষ্টিৰ প্ৰত্যাৱৰ্তন তোমাৰ ওচৰলৈ; তুমি সিহঁতৰ সৎ আৰু অসৎ কৰ্মৰ প্ৰতিফল দিবা।

ইমাম ইবন কছীৰৰ তাফছিৰ

এই দুটা মহিমান্বিত আয়াতৰ ফজীলত সম্পৰ্কে বৰ্ণিত হাদীছসমূহ উল্লেখ কৰা হৈছে; আল্লাহে এই দুটাৰ দ্বাৰা আমাক উপকৃত কৰক।

প্ৰথম হাদীছ: আল-বুখাৰীয়ে কৈছে: আমাক মুহাম্মদ ইবন কাছীৰে বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁক শু‘বাই জনাইছে, তেওঁক ছুলাইমানে, তেওঁক ইব্ৰাহীমে, তেওঁক ‘আবদুৰ-ৰহমানে, তেওঁক আবূ মাছ‘ঊদে, নবী (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-ৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে তেওঁ কৈছিল: “যিয়ে এই দুটা আয়াত পঢ়ে...” আৰু আমাক আবূ নু‘আইমে বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁক ছুফিয়ানে, তেওঁক মানছূৰে, তেওঁক ইব্ৰাহীমে, তেওঁক ‘আবদুৰ-ৰহমান ইবন ইয়াজীদে, আবূ মাছ‘ঊদৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-এ কৈছিল: “যিয়ে ৰাতি সূৰা আল-বাকাৰাৰ শেষৰ দুটা আয়াত পঢ়ে, সেই দুটাই তাৰ বাবে যথেষ্ট হ’ব।”

ছুলাইমান ইবন মিহৰান আল-আ‘মাশৰ সনদেৰে বাকী হাদীছ-সংগ্ৰাহকসকলেও একে ধৰণে এই হাদীছ বৰ্ণনা কৰিছে। ছুফিয়ান আছ-ছাওৰীৰ পৰা মানছূৰ, ইব্ৰাহীম আৰু ‘আবদুৰ-ৰহমানৰ সনদেৰে বৰ্ণিত এই হাদীছ ছহীহাইনত [ছহীহ আল-বুখাৰী আৰু ছহীহ মুছলিমত] আছে। ‘আবদুৰ-ৰহমানৰ পৰা ‘আলকামাৰ সনদেৰে বৰ্ণিত হাদীছটোও ছহীহাইনত আছে। ‘আবদুৰ-ৰহমানে কৈছে: তাৰ পাছত মই আবূ মাছ‘ঊদক লগ পালোঁ আৰু তেওঁ মোক এই হাদীছটো বৰ্ণনা কৰিলে।

এইদৰে আহমদ ইবন হাম্বলেও বৰ্ণনা কৰিছে: আমাক ইয়াহয়া ইবন আদামে বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁক শ্বৰীকে, তেওঁক ‘আছিমে, তেওঁক আল-মুছাইয়্যিব ইবন ৰাফি‘এ, তেওঁক ‘আলকামাই, আবূ মাছ‘ঊদৰ পৰা, নবী (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-ৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে তেওঁ কৈছিল: “যিয়ে ৰাতি সূৰা আল-বাকাৰাৰ শেষৰ দুটা আয়াত পঢ়ে, সেই দুটাই তাৰ বাবে যথেষ্ট হ’ব।”

দ্বিতীয় হাদীছ: ইমাম আহমদে কৈছে: আমাক হুছাইনে বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁক শ্বাইবানে, তেওঁক মানছূৰে, তেওঁক ৰিব‘য়ী, তেওঁক খাৰাশ্বা ইবন আল-হুৰে, তেওঁক আল-মা‘ৰূৰ ইবন ছুওয়াইদে, আবূ যাৰৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-এ কৈছিল: “আৰশৰ তলত থকা ভঁৰালৰ পৰা মোক সূৰা আল-বাকাৰাৰ শেষৰ আয়াতসমূহ দিয়া হৈছে। মোৰ আগতে কোনো নবীক এইবোৰ দিয়া হোৱা নাছিল।” ইবন মাৰদাৱেইয়ে আল-আশজা‘ঈৰ পৰা, তেওঁ ছুফিয়ানৰ পৰা, তেওঁ মানছূৰৰ পৰা, তেওঁ ৰিব‘য়ীৰ পৰা, তেওঁ যায়দ ইবন যুবইয়ানৰ পৰা, আবূ যাৰৰ সনদেৰে একে হাদীছ বৰ্ণনা কৰিছে: “আৰশৰ তলৰ ভঁৰালৰ পৰা মোক সূৰা আল-বাকাৰাৰ শেষৰ আয়াতসমূহ দিয়া হৈছে।”

তৃতীয় হাদীছ: মুছলিমে কৈছে: আমাক আবূ বকৰ ইবন আবী শ্বাইবাই বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁক আবূ উছামাই, তেওঁক মালিক ইবন মিগৱালে। (হা) আমাক ইবন নুমাইৰ আৰু যুহাইৰ ইবন হাৰবে একেলগে ‘আবদুল্লাহ ইবন নুমাইৰৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁলোকৰ শব্দ প্ৰায় একে। ইবন নুমাইৰে কৈছে: মোক মোৰ পিতৃয়ে বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁক মালিক ইবন মিগৱালে, তেওঁক আয-যুবাইৰ ইবন ‘আদীয়ে, তেওঁক তালহাই, তেওঁক মুৰ্ৰাই, ‘আবদুল্লাহৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে। তেওঁ কৈছে: ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-ক ইছৰা কৰাই নিয়াৰ সময়ত তেওঁক ছিদৰতুল-মুনতাহালৈ লৈ যোৱা হৈছিল।

এই গছখন ষষ্ঠ আকাশত; পৃথিৱীৰ পৰা ওপৰলৈ যি বস্তু উঠোৱা হয়, সেয়া ইয়াত আহি শেষ হয় আৰু তাৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা হয়; আৰু ইয়াৰ ওপৰৰ পৰা যি বস্তু তললৈ নমোৱা হয়, সেয়াও ইয়াত আহি শেষ হয় আৰু তাৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা হয়। আল্লাহে কৈছে: “যেতিয়া ছিদৰাক যি ঢাকি ধৰিছিল, সি ঢাকি ধৰিছিল” (আন-নাজম, ৫৩:১৬)। তেওঁ কৈছে, সেয়া আছিল সোণৰ পখিলা। তেওঁ কৈছে: ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-ক তিনিটা বস্তু দিয়া হৈছিল: পাঁচ ৱাক্ত নামাজ, সূৰা আল-বাকাৰাৰ শেষৰ আয়াতসমূহ, আৰু তেওঁৰ উম্মতৰ যিসকলে আল্লাহৰ সৈতে কোনো বস্তু শ্বিৰ্ক নকৰিছিল, তেওঁলোকৰ ধ্বংসকাৰী মহাপাপসমূহ ক্ষমা কৰা হৈছিল।

চতুৰ্থ হাদীছ: আহমদে কৈছে: আমাক ইছহাক ইবন ইব্ৰাহীম আৰ-ৰাযীয়ে বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁক ছালামা ইবন আল-ফাদলে, তেওঁক মুহাম্মদ ইবন ইছহাকে, তেওঁক ইয়াজীদ ইবন আবী হাবীবে, তেওঁক মুৰছিদ ইবন ‘আবদুল্লাহ আল-ইয়াযনীয়ে, ‘উকবা ইবন ‘আমিৰ আল-জুহানীৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-এ মোক কৈছিল: “সূৰা আল-বাকাৰাৰ শেষৰ দুটা আয়াত পঢ়া; কিয়নো আৰশৰ তলৰ পৰা সেই দুটা মোক দিয়া হৈছে।” এই সনদটো হাছান, কিন্তু তেওঁলোকে নিজৰ কিতাপত ইয়াক সংকলন কৰা নাই।

পঞ্চম হাদীছ: ইবন মাৰদাৱেইয়ে কৈছে: আমাক আহমদ ইবন কামিলে বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁক ইব্ৰাহীম ইবন ইছহাক আল-হাৰবীয়ে, তেওঁক মুছাদ্দাদে, তেওঁক আবূ ‘আৱানাই, তেওঁক আবূ মালিকে, তেওঁক ৰিব‘য়ীয়ে, হুযাইফাৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-এ কৈছিল: “তিনিটা বিষয়ত আমাক আন লোকসকলৰ ওপৰত শ্ৰেষ্ঠত্ব দিয়া হৈছে: আৰশৰ তলৰ ভঁৰালৰ ঘৰৰ পৰা মোক সূৰা আল-বাকাৰাৰ শেষৰ এই আয়াতসমূহ দিয়া হৈছে; মোৰ আগতে কাকো এইবোৰ দিয়া হোৱা নাছিল আৰু মোৰ পাছতো কাকো দিয়া নহ’ব।” তাৰ পাছত তেওঁ নু‘আইম ইবন আবী হিন্দীৰ পৰা, তেওঁ ৰিব‘য়ীৰ পৰা, হুযাইফাৰ সনদেৰে একে ধৰণে হাদীছটো বৰ্ণনা কৰিছে।

ষষ্ঠ হাদীছ: ইবন মাৰদাৱেইয়ে কৈছে: আমাক ‘আবদুল-বাকী ইবন নাফি‘এ বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁক ইছমাঈল ইবন আল-ফাদলে, তেওঁক মুহাম্মদ ইবন হাতিম ইবন বাযী‘এ, তেওঁক জা‘ফৰ ইবন ‘আৱনে, তেওঁক মালিক ইবন মিগৱালে, তেওঁক আবূ ইছহাকে, তেওঁক আল-হাৰিছে, আলীৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে। আলীয়ে কৈছে: “মই নাভাবো যে ইছলামৰ জ্ঞান থকা কোনোবাই সূৰা আল-বাকাৰাৰ শেষৰ আয়াতসমূহ পঢ়ি নোশোৱে; কিয়নো এইবোৰ আৰশৰ তলৰ ভঁৰালৰ পৰা তোমালোকৰ নবীক দিয়া হৈছিল।”

ৱাকী‘য়ে ইছৰাঈলৰ পৰা, তেওঁ আবূ ইছহাকৰ পৰা, তেওঁ ‘উমাইৰ ইবন ‘আমৰ আল-খাৰিফীৰ পৰা, আলীৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে তেওঁ কৈছিল: “মই নাভাবো যে ইছলামৰ কথা জনা কোনো বিবেকৱান ব্যক্তিয়ে আয়াতুল-কুৰছী আৰু সূৰা আল-বাকাৰাৰ শেষৰ আয়াতসমূহ নপঢ়াকৈ শোৱে; কিয়নো এইবোৰ আৰশৰ তলৰ ভঁৰালৰ।”

সপ্তম হাদীছ: আবূ ‘ঈছা আত-তিৰমিযীয়ে কৈছে: আমাক বান্দাৰে বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁক ‘আবদুৰ-ৰহমান ইবন মাহদীয়ে, তেওঁক হাম্মাদ ইবন ছালামাই, তেওঁক আশ‘আছ ইবন ‘আবদুৰ-ৰহমান আল-জুৰমীয়ে, তেওঁক আবূ কিলাবাই, তেওঁক আবূ আল-আশ‘আছ আছ-ছান‘আনীয়ে, তেওঁক আন-নু‘মান ইবন বাশ্বীৰে, নবী (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-ৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে তেওঁ কৈছিল: “আকাশসমূহ আৰু পৃথিৱী সৃষ্টি কৰাৰ দুহেজাৰ বছৰ আগতে আল্লাহে এখন কিতাপ লিখিছিল। তাৰ পৰা তেওঁ দুটা আয়াত অৱতীৰ্ণ কৰিলে আৰু সেই দুটাৰ দ্বাৰা সূৰা আল-বাকাৰা সমাপ্ত কৰিলে। কোনো ঘৰত এই দুটা আয়াত একেৰাহে তিনিটা ৰাতি পঢ়া নহ’লে, চয়তান সেই ঘৰৰ ওচৰ চাপিব নোৱাৰে।”

তাৰ পাছত তিৰমিযীয়ে কৈছে: এইটো গৰীব হাদীছ। হাকিমেও তেওঁৰ “আল-মুস্তাদৰাক”ত হাম্মাদ ইবন ছালামাৰ সনদেৰে ইয়াক বৰ্ণনা কৰি কৈছে: মুছলিমৰ চৰ্ত অনুসৰি ই ছহীহ, কিন্তু দুয়োজনে ইয়াক সংকলন কৰা নাই।

অষ্টম হাদীছ: ইবন মাৰদাৱেইয়ে কৈছে: আমাক ‘আবদুৰ-ৰহমান ইবন মুহাম্মদ ইবন মাদীনে বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁক আল-হাছান ইবন আল-জাহমে, তেওঁক ইছমাঈল ইবন ‘আমৰে, তেওঁক ইবন আবী মাৰয়ামে, তেওঁক ইউছুফ ইবন আবী আল-হাজ্জাজে, তেওঁক ছাঈদে, ইবন ‘আব্বাছৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে। তেওঁ কৈছে: ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-এ যেতিয়া সূৰা আল-বাকাৰাৰ শেষৰ অংশ আৰু আয়াতুল-কুৰছী পঢ়িছিল, তেতিয়া হাঁহিছিল আৰু কৈছিল: “এই দুটা আৰশৰ তলত থকা পৰম কৰুণাময়ৰ ভঁৰালৰ পৰা।”

আৰু যেতিয়া তেওঁ পঢ়িছিল: “যিয়ে অসৎকৰ্ম কৰিব, তাৰ প্ৰতিফল পাব” (আন-নিছা, ৪:১২৩), আৰু “মানুহে কেৱল সেইটোৱেই পাব, যাৰ বাবে সি চেষ্টা কৰিছে; তাৰ চেষ্টা শীঘ্ৰেই দেখুওৱা হ’ব, তাৰ পাছত তাক সম্পূৰ্ণ প্ৰতিফল দিয়া হ’ব” (আন-নাজম, ৫৩:৩৯–৪১), তেতিয়া তেওঁ “ইন্না লিল্লাহি ৱা ইন্না ইলাইহি ৰাজি‘ঊন” পঢ়ি বিনয়ী হৈ পৰিছিল।

নৱম হাদীছ: ইবন মাৰদাৱেইয়ে কৈছে: আমাক ‘আবদুল্লাহ ইবন মুহাম্মদ ইবন কূফীয়ে বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁক আহমদ ইবন ইয়াহয়া ইবন হামযাই, তেওঁক মুহাম্মদ ইবন বকৰে, তেওঁক মাক্কী ইবন ইব্ৰাহীমে, তেওঁক ‘আবদুল্লাহ ইবন আবী হামীদে, তেওঁক আবূ মিলীহে, মি‘কাল ইবন ইয়াছাৰৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-এ কৈছিল: “আৰশৰ তলৰ পৰা মোক সূৰা আল-ফাতিহা আৰু সূৰা আল-বাকাৰাৰ শেষৰ আয়াতসমূহ দিয়া হৈছে; আৰু আল-মুফাছছাল [চুটি সূৰাসমূহৰ গোট] অতিৰিক্ত দান।”

দশম হাদীছ: ছূৰা আল-ফাতিহাৰ ফজীলত সম্পৰ্কে আগতে ‘আবদুল্লাহ ইবন ‘ঈছা ইবন ‘আবদুৰ-ৰহমান ইবন আবী লাইলা, তেওঁ ছাঈদ ইবন জুবাইৰ, তেওঁ ইবন ‘আব্বাছৰ পৰা বৰ্ণনা কৰা হাদীছ উল্লেখ কৰা হৈছে। ইবন ‘আব্বাছে কৈছে: ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-ৰ ওচৰত জিব্ৰীল থকা অৱস্থাত ওপৰত এটা শব্দ শুনা গ’ল। জিব্ৰীলে আকাশৰ ফালে দৃষ্টি তুলি ক’লে: “আকাশৰ এটা দুৱাৰ খোলা হৈছে; ইয়াৰ আগতে কেতিয়াও খোলা হোৱা নাছিল।” তাৰ পৰা এজন ফিৰিস্তা নামি আহি নবী (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-ৰ ওচৰলৈ আহি ক’লে: “তোমাক দুটা পোহৰৰ শুভ সংবাদ দিছোঁ; তোমাৰ আগতে কোনো নবীক এই দুটা দিয়া হোৱা নাছিল: সূৰা আল-ফাতিহা আৰু সূৰা আল-বাকাৰাৰ শেষৰ আয়াতসমূহ।

এই দুটাৰ পৰা তুমি যিটো আখৰেই পঢ়িবা, তাৰ বিনিময়ত তোমাক সেয়া দিয়া হ’ব।” মুছলিম আৰু আন-নাছাঈয়ে এই হাদীছ বৰ্ণনা কৰিছে; এইটো আন-নাছাঈৰ শব্দ।

আল্লাহৰ বাণী “ৰাছুলে তেওঁৰ প্ৰতিপালকৰ তৰফৰ পৰা তেওঁৰ ওচৰত অৱতীৰ্ণ হোৱা কথাৰ ওপৰত ঈমান আনিছে” (আল-বাকাৰা, ২:২৮৫)—ইয়াত এই বিষয়টো নবী (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-ৰ বিষয়ে জনোৱা হৈছে। ইবন জৰীৰে বৰ্ণনা কৰিছে: আমাক বিশৰে বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁক ইয়াজীদে, তেওঁক ছাঈদে, কাতাদাৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে। কাতাদাই কৈছে: আমাক জনোৱা হৈছিল যে এই আয়াত অৱতীৰ্ণ হোৱাৰ সময়ত ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-এ কৈছিল: “তেওঁৰ বাবে ঈমান অনা যথোচিত।”

হাকিমে তেওঁৰ “আল-মুস্তাদৰাক”ত বৰ্ণনা কৰিছে: আমাক আবূ নাদৰ আল-ফাকীহে বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁক মু‘আয ইবন নাজদা আল-কুৰাশীয়ে, তেওঁক খাল্লাদ ইবন ইয়াহয়াই, তেওঁক আবূ ‘আকীলে, তেওঁক ইয়াহয়া ইবন আবী কাছীৰে, আনাছ ইবন মালিকৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে। তেওঁ কৈছে: নবী (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-ৰ ওপৰত এই আয়াত—“ৰাছুলে তেওঁৰ প্ৰতিপালকৰ তৰফৰ পৰা তেওঁৰ ওচৰত অৱতীৰ্ণ হোৱা কথাৰ ওপৰত ঈমান আনিছে”—অৱতীৰ্ণ হোৱাৰ সময়ত নবীয়ে কৈছিল: “তেওঁৰ বাবে ঈমান অনা যথোচিত।” তাৰ পাছত হাকিমে কৈছে: ইয়াৰ সনদ ছহীহ, কিন্তু দুয়োজনে ইয়াক সংকলন কৰা নাই।

“আৰু মুমিনসকলেও”—ইয়াত “ৰাছুল” শব্দৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছে। তাৰ পাছত তেওঁ সকলোৰে বিষয়ে কৈছে: “প্ৰত্যেকেই আল্লাহ, তেওঁৰ ফিৰিস্তাসকল, তেওঁৰ কিতাপসমূহ আৰু তেওঁৰ ৰাছুলসকলৰ ওপৰত ঈমান আনিছে; আমি তেওঁৰ ৰাছুলসকলৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য নকৰো।” মুমিনসকলে বিশ্বাস কৰে যে আল্লাহ এক, অদ্বিতীয় আৰু সকলোৰে আশ্ৰয়স্থল; তেওঁৰ বাহিৰে কোনো উপাস্য নাই আৰু তেওঁৰ বাহিৰে কোনো প্ৰতিপালক নাই। আল্লাহৰ প্ৰেৰণ কৰা সকলো নবী-ৰাছুল আৰু আকাশৰ পৰা তেওঁৰ প্ৰেৰণ কৰা কিতাপসমূহকো তেওঁলোকে সত্য বুলি মানে।

তেওঁলোকে এজনক মানি আনজনক অস্বীকাৰ নকৰে, যেনেকৈ কিছুমানে কৰে; বৰং তেওঁলোকৰ দৃষ্টিত সকলো ৰাছুল সত্যবাদী, সৎ, সঠিক পথপ্ৰাপ্ত, সৎপথৰ দিশ-নিৰ্দেশক। আল্লাহৰ অনুমতিত তেওঁলোকৰ কিছুমানৰ চৰীয়তে আন কিছুমানৰ চৰীয়ত ৰহিত কৰিছিল; অৱশেষত সকলো পূৰ্বৱৰ্তী চৰীয়ত মুহাম্মদ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-ৰ চৰীয়তেৰে ৰহিত কৰা হ’ল। তেওঁ নবী আৰু ৰাছুলসকলৰ শেষজন; কিয়ামত তেওঁৰ চৰীয়তৰ ওপৰতেই সংঘটিত হ’ব, আৰু তেওঁৰ উম্মতৰ এটা দল সদায় সত্যৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত হৈ থাকিব।

“তেওঁলোকে কয়: আমি শুনিলোঁ আৰু মানি ল’লোঁ”—অৰ্থাৎ, হে আমাৰ প্ৰতিপালক, তোমাৰ বাণী আমি শুনিলোঁ, বুজিলোঁ আৰু সেই অনুসৰি কামত নামিলোঁ। “তোমাৰ ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰো”—ক্ষমা, দয়া আৰু সদয় ব্যৱহাৰৰ বাবে কৰা প্ৰাৰ্থনা। ইবন আবী হাতিমে বৰ্ণনা কৰিছে: আমাক ‘আলী ইবন হাৰব আল-মুছিলীয়ে বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁক ইবন ফুদাইল, তেওঁক ‘আতা ইবন আস-ছাইব, তেওঁক ছাঈদ ইবন জুবাইৰ, ইবন ‘আব্বাছৰ পৰা—আল্লাহৰ বাণী “ৰাছুলে তেওঁৰ প্ৰতিপালকৰ তৰফৰ পৰা অৱতীৰ্ণ হোৱা কথাৰ ওপৰত ঈমান আনিছে আৰু মুমিনসকলেও”ৰ পৰা “তোমাৰ ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰো, হে আমাৰ প্ৰতিপালক”লৈকে—এই আয়াতসমূহৰ ব্যাখ্যাত বৰ্ণনা কৰিছে। ইবন ‘আব্বাছে কৈছে: আল্লাহে কৈছে, “মই তোমালোকক ক্ষমা কৰিলোঁ।”

“আৰু তোমাৰ পিনেই প্ৰত্যাৱৰ্তনস্থল”—অৰ্থাৎ, হিচাপৰ দিনত প্ৰত্যাৱৰ্তন আৰু উভতি যোৱা তোমাৰ ওচৰলৈ।

ইবন জৰীৰে বৰ্ণনা কৰিছে: আমাক ইবন হুমাইদে বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁক জৰীৰে, তেওঁক বয়ানে, তেওঁক হাকীমে, জাবিৰৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে। জাবিৰে কৈছে: ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-ৰ ওপৰত “ৰাছুলে তেওঁৰ প্ৰতিপালকৰ তৰফৰ পৰা অৱতীৰ্ণ হোৱা কথাৰ ওপৰত ঈমান আনিছে আৰু মুমিনসকলেও; প্ৰত্যেকেই আল্লাহ, তেওঁৰ ফিৰিস্তাসকল, তেওঁৰ কিতাপসমূহ আৰু তেওঁৰ ৰাছুলসকলৰ ওপৰত ঈমান আনিছে; আমি তেওঁৰ ৰাছুলসকলৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য নকৰো।

তেওঁলোকে কয়: আমি শুনিলোঁ আৰু মানি ল’লোঁ; তোমাৰ ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰো, হে আমাৰ প্ৰতিপালক, আৰু তোমাৰ পিনেই প্ৰত্যাৱৰ্তনস্থল”—এই আয়াত অৱতীৰ্ণ হোৱাৰ সময়ত জিব্ৰীলে ক’লে: “নিশ্চয় আল্লাহে তোমাৰ আৰু তোমাৰ উম্মতৰ প্ৰশংসা উত্তমভাৱে কৰিছে; তুমি প্ৰাৰ্থনা কৰা, তোমাক দিয়া হ’ব।” তেতিয়া তেওঁ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে: “আল্লাহে কোনো প্ৰাণৰ ওপৰত তাৰ সামৰ্থৰ বাহিৰে বোজা নিদিয়ে”ৰ পৰা আয়াতৰ শেষলৈকে।

একাদশ হাদীছ: আবূ মুহাম্মদ ‘আবদুল্লাহ ইবন ‘আবদুৰ-ৰহমান আদ-দাৰিমীয়ে তেওঁৰ “মুছনাদ”ত কৈছে: আমাক আবূ আল-মুগীৰাই বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁক ছাফৱানে, তেওঁক আইফা‘ ইবন ‘আবদুল্লাহ আল-কালা‘ঈয়ে। তেওঁ কৈছে: এজন মানুহে ক’লে, “হে আল্লাহৰ ৰাছুল! আল্লাহৰ কিতাপৰ আটাইতকৈ মহান আয়াত কোনটো?” তেওঁ ক’লে: “আয়াতুল-কুৰছী: ‘আল্লাহ—তেওঁৰ বাহিৰে আন কোনো উপাস্য নাই; তেওঁ চিৰঞ্জীৱ, সকলোৰে ধাৰক।’”

মানুহজনে সুধিলে: “আল্লাহৰ কিতাপৰ কোনটো আয়াত তুমি মোৰ আৰু তোমাৰ উম্মতৰ বাবে লাভ কৰাটো ভাল পোৱা?” তেওঁ ক’লে: “সূৰা আল-বাকাৰাৰ শেষৰ অংশ; ইয়াত পৃথিৱী আৰু পৰকালৰ কোনো কল্যাণ বাকী নাই, যিটো ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা নাই।”

আল্লাহৰ বাণী “আল্লাহে কোনো প্ৰাণৰ ওপৰত তাৰ সামৰ্থৰ বাহিৰে বোজা নিদিয়ে”—অৰ্থাৎ তেওঁ কাকো তাৰ ক্ষমতাতকৈ অধিক দায়িত্ব নিদিয়ে। এয়া তেওঁৰ সৃষ্টিৰ প্ৰতি অনুগ্ৰহ, দয়া আৰু সদাচৰণ। এই আয়াতেই ছাহাবীসকলে আশংকা কৰা কথাটোৰ বিধান উঠাই দিছে—“তোমালোকে নিজৰ মনত থকা কথা প্ৰকাশ কৰা বা গোপন কৰা, আল্লাহে তাৰ হিচাপ ল’ব” (আল-বাকাৰা, ২:২৮৪)। অৰ্থাৎ, আল্লাহে হিচাপ ল’ব আৰু প্ৰশ্ন কৰিব, কিন্তু মানুহে ৰোধ কৰিব পৰা কামৰ বাবেহে শাস্তি দিব।

আত্মাৰ কুমন্ত্ৰণা আৰু মনৰ ভিতৰত চলি থকা কথাবোৰ ৰোধ কৰাটো মানুহৰ পক্ষে সম্ভৱ নহয়; সেইবোৰৰ বাবে মানুহক দায়ী কৰা নহ’ব। বেয়া কুমন্ত্ৰণাক অপছন্দ কৰাটো ঈমানৰ অন্তৰ্গত।

“তাৰ বাবে আছে সি যি অৰ্জন কৰিছে”—অৰ্থাৎ সি যি সৎকৰ্ম কৰিছে, তাৰ ফল। “আৰু তাৰ ওপৰত আছে সি যি অৰ্জন কৰিছে”—অৰ্থাৎ সি যি অসৎকৰ্ম কৰিছে, তাৰ ফল। ইয়াত সেইবোৰ কৰ্মৰ কথাহে কোৱা হৈছে, যিবোৰ দায়িত্বৰ অন্তৰ্গত। তাৰ পাছত আল্লাহে তেওঁৰ বান্দাসকলক তেওঁৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ পথ দেখুৱাইছে আৰু সেই প্ৰাৰ্থনাৰ উত্তৰ দিয়াৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছে।

তেওঁ তেওঁলোকক এইদৰে ক’বলৈ শিকাইছে: “হে আমাৰ প্ৰতিপালক! যদি আমি...” অৰ্থাৎ, যদি আমি বিস্মৃতিৰ কাৰণে কোনো ফৰজ কাম এৰি দিওঁ বা কোনো হাৰাম কাম কৰি পেলাওঁ; “বা ভুল কৰো”—অৰ্থাৎ, চৰীয়তৰ বিধান নজনাৰ বাবে কামত সঠিক পথৰ পৰা বিচ্যুত হওঁ। আগতে আবূ হুৰাইৰাৰ হাদীছৰ বিষয়ে ছহীহ মুছলিমত বৰ্ণিত হৈছে যে আল্লাহে কৈছিল: “হয়।”

আৰু ইবন ‘আব্বাছৰ হাদীছত আছে যে আল্লাহে কৈছিল: “মই সেয়া কৰিলোঁ।” ইবন মাজাহে তেওঁৰ “ছুনান”ত আৰু ইবন হিব্বানে তেওঁৰ “ছহীহ”ত আবূ ‘আমৰ আল-আৱযা‘ঈৰ পৰা, তেওঁ ‘আতা’ৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে। ইবন মাজাহৰ বৰ্ণনাত ‘আতা’ৰ পৰা ইবন ‘আব্বাছৰ সনদ আছে। আত-তাবাৰানী আৰু ইবন হিব্বানৰ বৰ্ণনাত ‘আতা’ৰ পৰা ‘উবাইদ ইবন ‘উমাইৰ, তেওঁ ইবন ‘আব্বাছৰ সনদেৰে বৰ্ণনা কৰিছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-এ কৈছিল: “আল্লাহে মোৰ উম্মতৰ পৰা ভুল, বিস্মৃতি আৰু বাধ্যতামূলকভাৱে কৰোৱা কামৰ দায় উঠাই দিছে।”

আন সনদেৰেও হাদীছটো বৰ্ণিত হৈছে; আহমদ আৰু আবূ হাতিমে ইয়াক ত্ৰুটিযুক্ত বুলি কৈছে। আল্লাহেই সৰ্বাধিক জানে।

ইবন আবী হাতিমে কৈছে: আমাক মোৰ পিতৃয়ে বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁক মুছলিম ইবন ইব্ৰাহীমে, তেওঁক আবূ বকৰ আল-হুযালীয়ে, তেওঁক শ্বাহৰে, তেওঁক উম্মুদ-দাৰদাই নবী (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-ৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে তেওঁ কৈছিল: “আল্লাহে মোৰ উম্মতৰ পৰা তিনিটা বিষয়ৰ দায় উঠাই দিছে: ভুল, বিস্মৃতি আৰু বাধ্য কৰোৱা।” আবূ বকৰে কৈছে: মই এই কথা আল-হাছানক ক’লোঁ। তেওঁ ক’লে: “নিশ্চয়। তুমি এই বিষয়ে কোৰআন পঢ়া নাইনে: ‘হে আমাৰ প্ৰতিপালক!

যদি আমি বিস্মৃত হওঁ বা ভুল কৰো, তেন্তে আমাক জবাবদিহি নকৰিবা।’”

“হে আমাৰ প্ৰতিপালক! আমাৰ ওপৰত বোজা নিদিবা, যেনেকৈ আমাৰ পূৰ্বৱৰ্তীসকলৰ ওপৰত দিছিলা”—অৰ্থাৎ, কষ্টকৰ কামৰ দায়িত্ব নিদিবা, যদিও আমি সেয়া বহন কৰিবলৈ সক্ষম হওঁ। পূৰ্বৱৰ্তী উম্মতসকলৰ ওপৰত তুমি যিবোৰ শিকলি আৰু গধুৰ বিধান জাৰি কৰিছিলা, সেইবোৰ আমাৰ ওপৰত নিদিবা। সেইবোৰৰ পৰা তোমাৰ নবী মুহাম্মদ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-ক ৰহমতৰ নবী কৰি পঠিয়াই তেওঁৰ দ্বাৰা তুমি আমাক ৰেহাই দিছা; তেওঁক সহজ, সৰল আৰু উদাৰ ধৰ্মসহ পঠিয়াইছা।

ছহীহ মুছলিমত আবূ হুৰাইৰাৰ পৰা বৰ্ণিত হৈছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-এ কৈছিল: “আল্লাহে কৈছিল: হয়।” ইবন ‘আব্বাছৰ পৰা বৰ্ণিত হৈছে যে ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-এ কৈছিল: “আল্লাহে কৈছিল: মই সেয়া কৰিলোঁ।” ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-ৰ পৰা বিভিন্ন সনদত বৰ্ণিত হৈছে যে তেওঁ কৈছিল: “মোক একনিষ্ঠ, সহজ আৰু উদাৰ ধৰ্মসহ পঠোৱা হৈছে।”

“হে আমাৰ প্ৰতিপালক! আমাৰ ওপৰত এনে বোজা নিদিবা, যিটো বহন কৰাৰ সামৰ্থ্য আমাৰ নাই”—অৰ্থাৎ, দায়িত্ব, বিপদ-আপদ আৰু পৰীক্ষাৰ পৰা যিটো আমি সহ্য কৰিব নোৱাৰো, তেনে বস্তুৰে আমাক পৰীক্ষা নকৰিবা। “হে আমাৰ প্ৰতিপালক! আমাৰ ওপৰত এনে বোজা নিদিবা, যিটো বহন কৰাৰ সামৰ্থ্য আমাৰ নাই”—এই কথাৰ ব্যাখ্যাত মাকহূলে কৈছে: “প্ৰবাস আৰু যৌন কামনা।”

ইবন আবী হাতিমে এই বক্তব্য বৰ্ণনা কৰিছে। আল্লাহে কৈছিল: “হয়।” আন এটা হাদীছত আছে: “আল্লাহে কৈছিল: মই সেয়া কৰিলোঁ।”

“আমাক মাফ কৰা”—অৰ্থাৎ, আমাৰ আৰু তোমাৰ মাজৰ বিষয়ত, তুমি আমাৰ যি ত্ৰুটি আৰু স্খলন জানো, তাৰ বাবে আমাক মাফ কৰা। “আমাক ক্ষমা কৰা”—অৰ্থাৎ, আমাৰ আৰু তোমাৰ বান্দাসকলৰ মাজৰ বিষয়ত আমাৰ দোষ-ত্ৰুটি আৰু কুকৰ্ম তেওঁলোকৰ আগত প্ৰকাশ নকৰিবা। “আমাৰ প্ৰতি দয়া কৰা”—অৰ্থাৎ, আগলৈ যাতে তোমাৰ তাওফীকৰ দ্বাৰা আমি আকৌ পাপত নপৰো। সেই কাৰণেই কোৱা হয়: পাপী ব্যক্তিৰ তিনিটা বস্তুৰ প্ৰয়োজন—আল্লাহে তাৰ আৰু তেওঁৰ মাজৰ বিষয়ত তাক মাফ কৰা, বান্দাসকলৰ পৰা তাৰ দোষ গোপন কৰি তেওঁলোকৰ মাজত তাক লজ্জিত নকৰা, আৰু তাক একে ধৰণৰ পাপত পুনৰ নপৰিবলৈ ৰক্ষা কৰা।

আগতে হাদীছত বৰ্ণিত হৈছে যে আল্লাহে কৈছিল: “হয়।” আন হাদীছত আছে: “আল্লাহে কৈছিল: মই সেয়া কৰিলোঁ।”

“তুমিয়েই আমাৰ অভিভাৱক”—অৰ্থাৎ তুমিয়েই আমাৰ সহায়ক আৰু ৰক্ষক। আমি তোমাৰ ওপৰত ভৰসা কৰিছোঁ; সহায় তোমাৰ পৰাই বিচাৰো আৰু নিৰ্ভৰ কেৱল তোমাৰ ওপৰতেই। তোমাৰ বাহিৰে আমাৰ কোনো ক্ষমতা আৰু শক্তি নাই। “এতেকে কাফিৰ সম্প্ৰদায়ৰ বিৰুদ্ধে আমাক সহায় কৰা”—অৰ্থাৎ যিসকলে তোমাৰ ধৰ্ম অস্বীকাৰ কৰিছে, তোমাৰ একত্বক মানি লোৱা নাই, তোমাৰ নবীৰ ৰিছালত অস্বীকাৰ কৰিছে, তোমাৰ বাহিৰে আনৰ ইবাদত কৰিছে আৰু তোমাৰ সৈতে তোমাৰ সৃষ্টিৰ কিছুমানক অংশীদাৰ কৰিছে—তেওঁলোকৰ বিৰুদ্ধে আমাক সহায় কৰা।

পৃথিৱী আৰু পৰকালত তেওঁলোকৰ ওপৰত আমাক বিজয়ী কৰা। আল্লাহে কৈছিল: “হয়।” ইবন ‘আব্বাছৰ পৰা মুছলিমে বৰ্ণনা কৰা হাদীছত আছে: “আল্লাহে কৈছিল: মই সেয়া কৰিলোঁ।” ইবন জৰীৰে কৈছে: মোক আল-মুছান্না ইবন ইব্ৰাহীমে বৰ্ণনা কৰিছে, তেওঁক আবূ নু‘আইমে, তেওঁক ছুফিয়ানে, তেওঁক আবূ ইছহাকে।

মু‘আয (ৰাদ্বিয়াল্লাহু ‘আনহু) যেতিয়া এই সূৰাৰ শেষত—“এতেকে কাফিৰ সম্প্ৰদায়ৰ বিৰুদ্ধে আমাক সহায় কৰা”—পৰ্যন্ত পঢ়িছিল, তেতিয়া “আমীন” কৈছিল। ৱাকী‘য়ে ছুফিয়ানৰ পৰা, তেওঁ আবূ ইছহাকৰ পৰা, তেওঁ এজন লোকৰ পৰা, তেওঁ মু‘আয ইবন জাবালৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে মু‘আযে যেতিয়া সূৰা আল-বাকাৰা সমাপ্ত কৰিছিল, তেতিয়া “আমীন” কৈছিল। আমি পাহৰি গ’লোঁ।

আল-বাগাৱীৰ তাফছিৰ

আল্লাহৰ বাণী “ৰাছুলে ঈমান আনিছে”—অৰ্থাৎ তেওঁ সত্য বুলি মানিছে—“তেওঁৰ প্ৰতিপালকৰ তৰফৰ পৰা তেওঁৰ ওচৰত অৱতীৰ্ণ হোৱা কথাৰ ওপৰত; আৰু মুমিনসকলেও। প্ৰত্যেকেই আল্লাহৰ ওপৰত ঈমান আনিছে।” ইয়াত প্ৰত্যেকজনৰ কথা কোৱা হৈছে, সেইকাৰণে ক্ৰিয়াটো একবচন ৰূপত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। “তেওঁৰ ফিৰিস্তাসকল, তেওঁৰ কিতাপসমূহ আৰু তেওঁৰ ৰাছুলসকলৰ ওপৰত।”

হামজা আৰু আল-কিছাঈয়ে “তেওঁৰ কিতাপ” একবচন ৰূপে পঢ়িছে; ইয়াৰ অৰ্থ কোৰআন বুলি কোৱা হৈছে, আৰু আন এক ব্যাখ্যাত একবচন ৰূপে উল্লেখ হ’লেও ইয়াৰ অৰ্থ বহুবচন—যেনেকৈ আল্লাহে কৈছে: “তাৰ পাছত আল্লাহে নবীসকলক সুসংবাদদাতা আৰু সতৰ্ককাৰীৰূপে পঠালে আৰু তেওঁলোকৰ সৈতে কিতাপ অৱতীৰ্ণ কৰিলে” (আল-বাকাৰা, ২:২১৩)। আনসকলে “তেওঁৰ কিতাপসমূহ” বহুবচন ৰূপে পঢ়িছে; যেনেকৈ আল্লাহৰ বাণী: “তেওঁৰ ফিৰিস্তাসকল, তেওঁৰ কিতাপসমূহ আৰু তেওঁৰ ৰাছুলসকলৰ ওপৰত” (আন-নিছা, ৪:১৩৬)।

“আমি তেওঁৰ ৰাছুলসকলৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য নকৰো”—অৰ্থাৎ, কিছুমানক বিশ্বাস কৰি আন কিছুমানক অস্বীকাৰ নকৰো; ইহুদী আৰু খ্ৰীষ্টানসকলে যেনেকৈ কৰিছিল। ইয়াত এটা উহ্য বাক্য আছে; সম্পূৰ্ণ অৰ্থ হ’ল: তেওঁলোকে কয়, “আমি পাৰ্থক্য নকৰো।” ইয়াক‘কূবে “লা ইউফাৰ্ৰিকু” [তেওঁ পাৰ্থক্য নকৰে] বুলি ‘ইয়া’ আখৰেৰে পঢ়িছে; তেতিয়া বাক্যটো ৰাছুলৰ বিষয়ে সংবাদ হয়, অথবা ইয়াৰ অৰ্থ হ’ব: তেওঁলোক সকলোৱে কোনো পাৰ্থক্য নকৰে। “আহাদ” [কোনো এজন] শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে, “আহাদ”ৰ বহুবচন ৰূপ নহয়; কিয়নো “আহাদ” একবচন আৰু বহুবচন দুয়োটাৰ বাবে ব্যৱহাৰ হয়।

আল্লাহে কৈছে: “তোমালোকৰ মাজৰ কোনো এজনো তেওঁৰ পৰা আঁতৰি থাকিব নোৱাৰিবা” (আল-হাক্কা, ৬৯:৪৭)।

“আৰু তেওঁলোকে কয়: আমি শুনিলোঁ”—তোমাৰ বাণী; “আৰু আমি মানি ল’লোঁ”—তোমাৰ আদেশ। হাকীমৰ পৰা জাবিৰ (ৰাদ্বিয়াল্লাহু ‘আনহুমা)-এ বৰ্ণনা কৰিছে যে এই আয়াত অৱতীৰ্ণ হোৱাৰ সময়ত জিব্ৰীলে নবী (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-ক কৈছিল: “নিশ্চয় আল্লাহে তোমাক আৰু তোমাৰ উম্মতক প্ৰশংসা কৰিছে; তুমি প্ৰাৰ্থনা কৰা, তোমাক দিয়া হ’ব।” তেতিয়া আল্লাহৰ শিকনি অনুসৰি তেওঁ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে: “তোমাৰ ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰো।” এইটো “মাছদাৰ” [ক্ৰিয়াবাচক বিশেষ্য] ৰূপত মানছূব; অৰ্থ হ’ল: “তোমাৰ ক্ষমা কৰা” অথবা “আমি তোমাৰ ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰো।”

“হে আমাৰ প্ৰতিপালক! আৰু তোমাৰ পিনেই প্ৰত্যাৱৰ্তনস্থল। আল্লাহে কোনো প্ৰাণৰ ওপৰত তাৰ সামৰ্থৰ বাহিৰে বোজা নিদিয়ে”—আয়াতৰ প্ৰকাশ্য অৰ্থই প্ৰয়োজনীয় উত্তৰ দিয়ে; ইয়াত এটা প্ৰশ্ন উহ্য আছে। যেন তেওঁলোকে কৈছে: “হে আমাৰ প্ৰতিপালক, আমাৰ ওপৰত কেৱল আমাৰ সামৰ্থ্যৰ ভিতৰত থকা কামৰহে দায়িত্ব দিয়া।”

উত্তৰত কোৱা হৈছে: “আল্লাহে কোনো প্ৰাণৰ ওপৰত তাৰ সামৰ্থৰ বাহিৰে বোজা নিদিয়ে”; অৰ্থাৎ তাৰ ক্ষমতা অনুসৰি। “ৱুছ‘” হৈছে মানুহৰ বাবে বহন কৰিব পৰা আৰু যিটোৱে তাক সংকটত নেপেলায়, তেনে বস্তুৰ নাম। ইয়াৰ ব্যাখ্যাত মতভেদ আছে। ইবন ‘আব্বাছ, ‘আতা আৰু অধিকাংশ মুফাছছিৰৰ মতে ইয়াত “নিজৰ অন্তৰত থকা কথা প্ৰকাশ কৰা বা গোপন কৰা” (আল-বাকাৰা, ২:২৮৪) বুলি উল্লেখ কৰা অন্তৰৰ কথাবোৰ বুজোৱা হৈছে, যিদৰে আমি আগতে বৰ্ণনা কৰিছোঁ।

ইবন ‘আব্বাছৰ পৰা আন এটা বৰ্ণনা আছে যে ইয়াত বিশেষকৈ মুমিনসকলক বুজোৱা হৈছে: তেওঁলোকৰ ধৰ্মৰ বিষয়টো সহজ কৰা হৈছে আৰু তেওঁলোকক কেৱল তেওঁলোকে কৰিব পৰা কামৰহে দায়িত্ব দিয়া হৈছে। আল্লাহে কৈছে: “আল্লাহে তোমালোকৰ বাবে সহজতা বিচাৰে, কষ্ট নিবিচাৰে” (আল-বাকাৰা, ২:১৮৫), আৰু কৈছে: “তেওঁ ধৰ্মৰ বিষয়ত তোমালোকৰ ওপৰত কোনো সংকীৰ্ণতা আৰোপ কৰা নাই” (আল-হাজ্জ, ২২:৭৮)।

ছুফিয়ান ইবন ‘উয়াইনাক আল্লাহৰ বাণী “আল্লাহে কোনো প্ৰাণৰ ওপৰত তাৰ সামৰ্থৰ বাহিৰে বোজা নিদিয়ে”ৰ বিষয়ে সোধা হৈছিল। তেওঁ কৈছিল: “তাৰ সহজতা অনুসৰিহে; তেওঁ প্ৰাণৰ ক্ষমতাৰ ওপৰৰ বোজা দিয়া নাই।” এইটো উত্তম মত; কিয়নো “ৱুছ‘” হ’ল “তাক্বা” [সম্পূৰ্ণ ক্ষমতা]-তকৈ কম।

আল্লাহৰ বাণী “তাৰ বাবে আছে সি যি অৰ্জন কৰিছে”—অৰ্থাৎ প্ৰাণে যি সৎকৰ্ম কৰিছে, তাৰ পুৰস্কাৰ আৰু প্ৰতিদান তাৰ বাবেই। “আৰু তাৰ ওপৰত আছে সি যি অৰ্জন কৰিছে”—অসৎকৰ্মৰ বোজা তাৰ ওপৰতেই। “হে আমাৰ প্ৰতিপালক! আমাক জবাবদিহি নকৰিবা”—অৰ্থাৎ আমাক শাস্তি নিদিবা।

“যদি আমি বিস্মৃত হওঁ”—কিছুমানে ইয়াক অসাৱধানতাজনিত বিস্মৃতি বুলি ব্যাখ্যা কৰিছে। আল-কালবীয়ে কৈছে: বনী ইছৰাঈলৰ লোকসকলে তেওঁলোকক দিয়া কোনো আদেশ পাহৰিলে বা ভুল কৰিলে, তেওঁলোকৰ বাবে শাস্তি তৎক্ষণাৎ আহিছিল; সেই পাপৰ অনুপাতে তেওঁলোকৰ বাবে খাদ্য বা পানীয়ৰ কোনো বস্তু হাৰাম কৰি দিয়া হৈছিল। সেয়ে আল্লাহে মুমিনসকলক সেই কাৰণে জবাবদিহি নকৰিবলৈ তেওঁৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ আদেশ দিলে। আন এক ব্যাখ্যাত ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে—পাহৰি যোৱাৰ অৰ্থত নহয়, বৰং ত্যাগ কৰা; যেনেকৈ আল্লাহে কৈছে: “তেওঁলোকে আল্লাহক পাহৰিলে, সেয়ে তেওঁও তেওঁলোকক পাহৰিলে” (আত-তাওবা, ৯:৬৭)।

“অথবা আমি ভুল কৰো”—কিছুমানে কৈছে, ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে ইচ্ছাকৃতভাৱে কৰা; কোৱা হয়, “অমুকে ভুল কৰিলে” যেতিয়া সি জানি-শুনি কামটো কৰে। আল্লাহে কৈছে: “নিশ্চয় তেওঁলোকক হত্যা কৰাটো মহা পাপ” (আল-ইছৰা, ১৭:৩১)। ‘আতা’ই কৈছে: “যদি আমি বিস্মৃত হওঁ বা ভুল কৰো”—অৰ্থাৎ যদি আমি নাজানো অথবা ইচ্ছাকৃতভাৱে কৰো। কিন্তু অধিকাংশৰ মতে ইয়াৰ অৰ্থ অজ্ঞানতা আৰু অসাৱধানতাজনিত ভুল; কিয়নো ইচ্ছাকৃত পাপ ক্ষমাপ্ৰাপ্ত নহয়, বৰং সেয়া আল্লাহৰ ইচ্ছাধীন, কিন্তু ভুল ক্ষমা কৰা হৈছে।

নবী (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-এ কৈছে: “মোৰ উম্মতৰ পৰা ভুল, বিস্মৃতি আৰু যিটো কাম কৰিবলৈ তেওঁলোকক বাধ্য কৰা হয়, সেইবোৰৰ দায় উঠাই লোৱা হৈছে।”

আল্লাহৰ বাণী “হে আমাৰ প্ৰতিপালক! আমাৰ ওপৰত বোজা নিদিবা, যেনেকৈ আমাৰ পূৰ্বৱৰ্তীসকলৰ ওপৰত দিছিলা”—অৰ্থাৎ আমাক এনে গধুৰ চুক্তি আৰু অতি কঠিন প্ৰতিশ্ৰুতিৰ দায়িত্ব নিদিবা, যিটো পালন কৰিবলৈ আমি অক্ষম হওঁ আৰু ভংগ কৰিলে তুমি আমাক শাস্তি দিয়া। “যেনেকৈ আমাৰ পূৰ্বৱৰ্তীসকলৰ ওপৰত দিছিলা”—অৰ্থাৎ ইহুদীসকলৰ ওপৰত; তেওঁলোকে সেয়া পালন কৰিব নোৱাৰিলে আৰু তুমি তেওঁলোকক শাস্তি দিলা। এইটো মুজাহিদ, ‘আতা, কাতাদা, আছ-ছুদ্দী, আল-কালবী আৰু আনসকলৰ মত।

ইয়াৰ প্ৰমাণ আল্লাহৰ বাণী: “তোমালোকৰ পৰা তেওঁ মোৰ চুক্তি গ্ৰহণ কৰিছিল” (আলে ‘ইমৰান, ৩:৮১)—অৰ্থাৎ মোৰ অংগীকাৰ। আন এক ব্যাখ্যাত ইয়াৰ অৰ্থ: আমাৰ ওপৰত আদেশ কঠোৰ আৰু কঠিন নকৰিবা, যেনেকৈ আমাৰ আগৰ ইহুদীসকলৰ ওপৰত কঠোৰ কৰিছিলা। আল্লাহে তেওঁলোকৰ ওপৰত পঞ্চাশ ৱাক্ত নামাজ ফৰজ কৰিছিল, যাকাতত সম্পত্তিৰ এক-চতুৰ্থাংশ দিবলৈ আদেশ দিছিল, কাপোৰত অপবিত্ৰতা লাগিলে সেই অংশ কাটি পেলাব লাগিছিল, আৰু পাপ কৰিলে ৰাতিপুৱালৈকে সেই পাপৰ কথা তাৰ দুৱাৰত লিখা থাকিছিল—ইয়াৰ দৰে বহুতো গধুৰ বিধান আৰু শিকলি তেওঁলোকৰ ওপৰত আছিল। এইটো ‘উছমান, ‘আতা, মালিক ইবন আনাছ, আবূ ‘উবাইদা আৰু আনসকলৰ ব্যাখ্যা।

ইয়াৰ প্ৰমাণ আল্লাহৰ বাণী: “তেওঁ তেওঁলোকৰ পৰা তেওঁলোকৰ বোজা আৰু তেওঁলোকৰ ওপৰত থকা শিকলিবোৰ আঁতৰায়” (আল-আ‘ৰাফ, ৭:১৫৭)। আন এক ব্যাখ্যাত “ইছৰ”ৰ অৰ্থ এনে পাপ, যাৰ বাবে তাওবা নাই; অৰ্থাৎ আমাক তেনে পাপৰ পৰা ৰক্ষা কৰা। শব্দটোৰ মূল অৰ্থ হৈছে বন্ধন আৰু দৃঢ়ভাৱে বান্ধি ৰখা।

আল্লাহৰ বাণী “হে আমাৰ প্ৰতিপালক! আমাৰ ওপৰত এনে বোজা নিদিবা, যিটো বহন কৰাৰ সামৰ্থ্য আমাৰ নাই”—অৰ্থাৎ আমি সহ্য কৰিব নোৱাৰা কামৰ দায়িত্ব নিদিবা। আন এক ব্যাখ্যাত ইয়াৰ অৰ্থ অন্তৰৰ কথা আৰু কুমন্ত্ৰণা। মাকহূলৰ পৰা বৰ্ণিত আছে যে তেওঁ কৈছিল: ইয়াৰ অৰ্থ তীব্ৰ যৌন কামনা।

কোৱা হয়, “ঘুলমা” মানে প্ৰবল যৌন আকাংক্ষা। ইব্ৰাহীমে কৈছে: ইয়াৰ অৰ্থ প্ৰেম। মুহাম্মদ ইবন ‘আবদুল-ৱাহ্হাবে কৈছে: ইয়াৰ অৰ্থ প্ৰেমাসক্তি। ইবন জুৰাইছে কৈছে: ইয়াৰ অৰ্থ বান্দৰ আৰু গাহৰিৰ ৰূপলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা। আন মতত ইয়াৰ অৰ্থ শত্ৰুৰ আনন্দিত হোৱা বা আনৰ বিপদত আনন্দ কৰা; আৰু আন এক মতত ইয়াৰ অৰ্থ বিচ্ছেদ আৰু সম্পৰ্ক ছিন্ন কৰা। আমি আল্লাহৰ ওচৰত তাৰ পৰা আশ্ৰয় বিচাৰো।

“আমাক মাফ কৰা”—অৰ্থাৎ আমাৰ পাপসমূহৰ পৰা মুখ ঘূৰাই দিয়া আৰু সেইবোৰ মচি পেলোৱা। “আমাক ক্ষমা কৰা”—আমাৰ পাপসমূহ গোপন কৰা আৰু আমাক লজ্জিত নকৰা। “আমাৰ প্ৰতি দয়া কৰা”—কিয়নো তোমাৰ আনুগত্য নকৰিলে আমি সৎকৰ্ম লাভ কৰিব নোৱাৰো, আৰু তোমাৰ দয়া অবিহনে তোমাৰ অবাধ্যতা এৰিব নোৱাৰো। “তুমিয়েই আমাৰ অভিভাৱক”—আমাৰ সহায়ক, ৰক্ষক আৰু অভিভাৱক। “এতেকে কাফিৰ সম্প্ৰদায়ৰ বিৰুদ্ধে আমাক সহায় কৰা।”

ছাঈদ ইবন জুবাইৰে ইবন ‘আব্বাছ (ৰাদ্বিয়াল্লাহু ‘আনহুমা)-ৰ পৰা আল্লাহৰ বাণী “তোমাৰ ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰো, হে আমাৰ প্ৰতিপালক”ৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰিছে যে আল্লাহে কৈছিল: “মই তোমালোকক ক্ষমা কৰিলোঁ।” “আমাক জবাবদিহি নকৰিবা, যদি আমি বিস্মৃত হওঁ বা ভুল কৰো”—এই বিষয়ে তেওঁ কৈছিল: “মই তোমালোকক জবাবদিহি নকৰো।” “হে আমাৰ প্ৰতিপালক! আমাৰ ওপৰত বোজা নিদিবা”—এই বিষয়ে তেওঁ কৈছিল: “মই তোমালোকৰ ওপৰত বোজা নিদিওঁ।”

“আমাৰ ওপৰত এনে বোজা নিদিবা, যিটো বহন কৰাৰ সামৰ্থ্য আমাৰ নাই”—এই বিষয়ে তেওঁ কৈছিল: “মই তোমালোকৰ ওপৰত সেয়া নিদিওঁ।” “আমাক মাফ কৰা”ৰ পৰা শেষলৈকে—তেওঁ কৈছিল: “মই তোমালোকক মাফ কৰিলোঁ, ক্ষমা কৰিলোঁ, তোমালোকৰ প্ৰতি দয়া কৰিলোঁ আৰু কাফিৰ সম্প্ৰদায়ৰ বিৰুদ্ধে তোমালোকক সহায় কৰিলোঁ।” সূৰা আল-বাকাৰা সমাপ্ত কৰিলে মু‘আয ইবন জাবালে “আমীন” কৈছিল।

ইছমাঈল ইবন ‘আবদুল-কাহিৰে আমাক জনাইছে: আবূ ‘আবদুল-গাফিৰ মুহাম্মদ ইবন ‘ঈছা আল-জুলূদীয়ে আমাক জনাইছে, তেওঁক ইব্ৰাহীম ইবন মুহাম্মদ ইবন সুফিয়ানে, তেওঁক মুছলিম ইবন আল-হাজ্জাজে, তেওঁক আবূ বকৰ ইবন আবী শ্বাইবাই, তেওঁক আবূ উছামাই, তেওঁক মালিক ইবন মিগৱালে, তেওঁক আয-যুবাইৰ ইবন ‘আদীয়ে, তেওঁক তালহা ইবন ‘আলী ইবন মুছাৰ্ৰিফে, তেওঁক মুৰ্ৰাই, ‘আবদুল্লাহৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে। ‘আবদুল্লাহে কৈছে: ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-ক ইছৰা কৰাই নিয়াৰ সময়ত তেওঁক ছিদৰতুল-মুনতাহালৈ লৈ যোৱা হৈছিল।

এই গছখন ষষ্ঠ আকাশত; পৃথিৱীৰ পৰা ওপৰলৈ যি বস্তু উঠোৱা হয়, সেয়া ইয়াত আহি শেষ হয় আৰু তাৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা হয়; ইয়াৰ ওপৰৰ পৰা যি বস্তু তললৈ নমোৱা হয়, সেয়াও ইয়াত আহি শেষ হয় আৰু তাৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা হয়। আল্লাহে কৈছে: “যেতিয়া ছিদৰাক যি ঢাকি ধৰিছিল, সি ঢাকি ধৰিছিল” (আন-নাজম, ৫৩:১৬)। তেওঁ কৈছে: সেয়া আছিল সোণৰ পখিলা। ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি ৱা ছাল্লাম)-ক তিনিটা বস্তু দিয়া হৈছিল: পাঁচ ৱাক্ত নামাজ, সূৰা আল-বাকাৰাৰ শেষৰ আয়াতসমূহ, আৰু তেওঁৰ উম্মতৰ যিসকলে আল্লাহৰ সৈতে কোনো বস্তু শ্বিৰ্ক নকৰিছিল, তেওঁলোকৰ ধ্বংসকাৰী মহাপাপসমূহ ক্ষমা কৰা হৈছিল।