Baqara suresinin son ayetleri

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

«Eger içiñizde olğan şeylerni açsañız da, gizleseñiz de, Allah onı sizden sorar» ayeti nazil olğan soñ, bu musulmanlarğa ağır keldi. Çünki olar, qalpte peyda ola bilecek daimi, vaqtınca yerleşken ve başqa şeylerden de sorumlu tutulacaq olamız dep tüşündiler. Allah bu ayetnen olarğa: «Allah bir canğa ancaq quveti yetkenini yükley» dep bildirdi; ya’ni, insan quveti yetken, özüne ağır kelmegen şeyni. Nitekim Allah: «O, dinde siziñ içüniñizge bir qıyınlıq qoymadı» degen.

Emirler ve yasaqlar esasta canlarğa ağır kelgen şeylerden degil; aksine olar ruhlar içün azıq, bedenler içün deva ve zararğa qarşı qorğanmadır. Allah qullarına buyurğan şeylerni rahmeti ve ihsanı olaraq buyurdı. Bunıñnen beraber, qıyınlıq ihtimalini doğurğan bazı özürler peyda olsa, yengillik ve kolaylıq berildi: ya teklifniñ tamamı, ya da bir qısmı kaldırıldı. Hasta, yolcu ve başqalarına sağlanğan yengillikler de bunıñ misalidir.

Soñ Allah her bir cannıñ qazandığı yahşılıqlarnıñ özüne ait olğanını, işlegen yamanlıqlarıñ ise öz aleyhine olğanını bildirdi. «Bir yük taşığan başqa biriniñ yüküni taşımaz» ve qulınıñ yahşı amelleri başqasına berilmez. Yahşılıq içün «kesebe» lafzınıñ qullanılması, yahşı amelniñ insanğa az bir sa’y ile, hatta qalp niyetiniñ özinen bile nasip olacağını bildire. Yamanlıq içün ise «iktesebe» lafzı qullanıldı; bu, yaman amel insanğa ancaq onı yapqandan ve onı yapmağa sa’y etqennen soñ yazılacağını bildire.

Allah Resulniñ ve onıñnen beraber iman ketirgen mu’minlerniñ imanını bildirdi, ayrıca her amel etkenniñ amelinen qarşılıq körülecegini haber berdi. İnsan ise eksiklik, hata ve unutqanlıq ihtimalinden azat degil. Allah bizge ancaq quvetimiz yetken ve taşıy bilecegimiz şeyni yükleycegini bildirgen soñ, mu’minlerniñ bu hususta dua etkenini de haber berdi. Peyğamber, Allahnıñ bu duaya: «Men qabul ettim», dep cevap bergenini haber berdi.

«Rabbimiz! Unutsak ya da yanılasaq, bizi sorumlu tutma!» Unutqanlıq — qalpniñ emredilgen şeyni hatırdan çıqarıp, unutqanlıq sebebinden onı terk etmesidir. Hata ise insan yapmağa izin berilgen bir şeyni qasd etip, soñunda yapması caiz olmağan bir şeyni yapıp qoymasıdır.

Allah bu eki sebepnen ümmetke vaki olğan şeylerni rahmeti ve ihsanı ile bağışladı. Buña köre, bir kimse zornen alınğan, ya da necis kiyimde namaz qılsa; bedenindeki necasetni unutsa; namazda unutıp laf etse; orucını unutıp bozaçaq bir şey yese; ya da ihramda, bir şeyni yoq etüvni ihtiva etmeyen yasaklardan birini unutıp yapsa — onıñ bu hatası bağışlana. Yemin etken bir işini unutıp yapqan kimse de yeminini bozğan sayılmaz. Bir kimse yanılıp bir canğa ya da malğa zarar yetkizse, bu sebepten günahı olmaz; lâkin ziyan içün tazmin mesuliyeti doğar.

Besmele çekilmesi şart olğan yerlerde, insan onı unutıp terk etse, bu da zarar etmez.

«Rabbimiz! Bizge, bizden evelkilerniñ üzerine yüklegen ağır yükni yükleme!» Ya’ni, ağır tekliflerni. Allah bu ümmetke, temizlik ve ibadetlerge dair emirlerde, ondan evelki ümmetlerge bermegen yengilliklerni berdi.

«Rabbimiz! Bizge quvetimiz yetmegen şeyni yükleme!» Allah bunu da qabul etti; hamd Oña mahsustır.

«Bizni afiyet et, bizni bağışla ve bizge merhamet et!» Afv ve mağfiret vasıtası ile belalar ve kötülükler uzaqlaştırıla; rahmet sayesinde ise işler düzelişir.

«Sen bizim Mevlamızsıñ!» Ya’ni, biziñ Rabbimiz, Hükümdarımız ve İlahımızsıñ. Sen bizi yaratıp meydana ketirgeniñden berli bizim üzerimizdeki velayetiñ devam ete. Nimetleriñ her vaqıt üzerimizge kesilmeden yağar. Soñra bizge büyük bir nimet ve ulu bir ihsan — İslam nimetini berdiñ; bütün nimetler onıñ arqasınca kele.

Rabbimiz ve Mevlamız, nimetleriñni tamamlağanıñnı, bizi Sana ve resulleriñe küfür etken, din ehline qarşı çıqqan ve emriñni terk etken kafirlerge qarşı yardım etüviñni tileymiz. Bizge yer yüzünde imkân berip, olarnı mahcup ve mağlub etip, zaferge sebep olğan iman ve amellerni nasip etip, olarğa qarşı bizi hüccet ve beyan ile, qılıç ve nayza ile muzaffer et. Alemlerniñ Rabbisi Allahqa hamd olsun. Allahnıñ yardımı ve tevfiki ile «Al-Baqara» suresiniñ tefsiri tamamlandı. Allah Muhammedke salât ve selâm etsin.

Allah, Resulniñ ve onıñnen beraber olğan mu’minlerniñ imanını, boyun sunuvını ve ita’atini haber ete; ayrıca, olar mağfiret tilegenlerini bildire. Olar Allahqa, meleklerine, kitaplarına ve resullerine iman ettiler. Bu, Allahnıñ Özü aqqında haber bergenlerini ve resulleriniñ Oña nisbet etip haber bergen kemal sıfatları ve ululıq vasıflarını, umumiy ve tafsilatlı şekilde tasdiq etmege; Onı yaratılğanlarğa benzetüvden, sıfatlarını inkâr etüvden ve bütün eksiklik sıfatlarından pak tutmağa iman etüvni ihtiva ete.

Şeriatlarda adı bildirilgen meleklerge, umumiy ve tafsilatlı şekilde; bütün resullerge ve kitaplarğa iman etüvni de ihtiva ete. Ya’ni, resuller haber bergen ve kitaplarda kelgen haberlerge, emirlerge ve yasaqlarğa iman eterler. Olar resullerniñ hiç birini ayırmaylar; çünki resuller Allah ile qulları arasında vasıta olğanlar. Olardan birini inkâr etmek, hepsini inkâr etmek ve hatta Allahqa küfür etmek demektir.

«Ve olar: “Eşittik”, dediler» — bizge emr etken ve bizni tıyğan şeylerni eşittik.

«Ve ita’at ettik» — bu hususta Saña boyun sundıq; «Eşittik ve isyan ettik» degenlerden olmadıq. Qul, Allahnıñ aqqında eksiklik etmekten qaçıp qurtulamay ve daima Onıñ mağfiretine muhtaç olğanı içün, olar:

«Mağfiretiñni tileymiz» dediler. Ya’ni: «Bizden sadır olğan eksiklikler ve günahlar içün mağfiret tileymiz; üzerimizdeki ayıplarnı silüviñni tileymiz.»

«Ve dönüş Sañadır» — bütün mahlûqlar Saña qaytacaq ve hesab qopacaq künde yapqan yahşı ve yaman amellerine köre qarşılıq körcekler.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

Bu eki faziletli ayetniñ faziletine dair rivayet etilgen hadislerni zikr etemiz; Allah olar vasıtasınen bizge fayda bersin.

Birinci hadis: Al-Bukhari dedi: Bizge Muhammed ibn Kesir rivayet etti; Şu’ba, Süleyman, Ibrahim, Abdurrahman ve Abu Mas’uddan rivayet etti: Peyğamber sallallahu aleyhi ve sellem: «Kim bu eki ayetni oqısa…» dedi. Ebu Nu’aym da bizge rivayet etti: Sufyan, Mansur, Ibrahim, Abdurrahman ibn Yazid vasıtasınen Abu Mas’uddan rivayet etti; Abu Mas’ud dedi ki, Allahnıñ Resuli sallallahu aleyhi ve sellem: «Kim bir gecede Al-Baqara suresiniñ soñundaki eki ayetni oqısa, olar oña kâfi kelir», dedi. Bu hadisni qalğan hadis imamları da Süleyman ibn Mihran al-A’mash yolunen, aynı isnadnen rivayet ettiler.

Al-Bukhari ve Muslimde de Sufyan ath-Thawri’den, Mansurdan, Ibrahimden, Abdurrahman vasıtasınen Abu Mas’uddan rivayet etilgen. Al-Bukhari ve Muslimde Abdurrahmandan, Alqama vasıtasınen Abu Mas’uddan da rivayet etilgen. Abdurrahman dedi: «Soñ Abu Mas’udnen rast keldim, o da maña bu hadisini rivayet etti.» Ahmed ibn Hanbal da Yahya ibn Adam, Sharik, Asim, al-Musayyib ibn Rafi’, Alqama vasıtasınen Abu Mas’uddan rivayet etti: Peyğamber sallallahu aleyhi ve sellem: «Kim bir gecesinde Al-Baqara suresiniñ soñundaki eki ayetni oqısa, olar oña kâfi kelir», dedi.

Ekinci hadis: Imam Ahmed dedi: Bizge Husayn rivayet etti; Shayban, Mansur, Rabi’, Kharasha ibn al-Hurr, al-Ma’rur ibn Suwayd vasıtasınen Abu Dharrdan rivayet etti; Abu Dharr dedi ki, Allahnıñ Resuli sallallahu aleyhi ve sellem: «Maŋa Al-Baqara suresiniñ soñki ayetleri Arsh astındağı bir hazineden berildi; menden evel hiç bir peyğamberge berilmedi», dedi. Ibn Mardawayh bu hadisni al-Ashja’iden, Sufyandan, Mansurdan, Rabi’den, Zayd ibn Zabyandan Abu Dharr vasıtasınen de rivayet etti.

Abu Dharr dedi ki, Allahnıñ Resuli sallallahu aleyhi ve sellem: «Maŋa Al-Baqara suresiniñ soñki ayetleri Arsh astındağı bir hazineden berildi», dedi.

Üçünci hadis: Muslim dedi: Bizge Abu Bakr ibn Abi Shayba rivayet etti; Abu Usama, Malik ibn Maghwalden rivayet etti. (Ha) Bizge Ibn Numayr ve Zuhayr ibn Harb ikisi birlikte Abdullah ibn Numayrdan rivayet ettiler; sözleri bir-birine yaqındır.

Ibn Numayr dedi: Babam Malik ibn Maghwalden, o az-Zubayr ibn Adiyyden, o Talhadan, o Murra’dan, o da Abdullahdan rivayet etti: Allahnıñ Resuli sallallahu aleyhi ve sellem İsrağa alınıp, altıncı semada bulunğan Sidrat al-Muntahağa yetkeninde, yerden yukarı çıqqan şeyler o yerge qadar yükselip, anda tutulır; onıñ üstünden aşağı tüşken şeyler de o yerge qadar tüşip, anda tutulır edi. «Sidra’nı örtgen şey örtti» ayeti aqqında Abdullah: «Altından kelebekler edi», dedi.

Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemge üç şey berildi: beş vaqıt namaz, Al-Baqara suresiniñ soñki ayetleri ve ümmetinden Allahqa hiç bir şeyni şerik qoşmay ölgenlerni helâk etici büyük günahlardan bağışlamaq.

Dördinci hadis: Ahmed dedi: Ishaq ibn Ibrahim ar-Raziy bizge rivayet etti; Salama ibn al-Fadl, Muhammad ibn Ishaqdan; o, Yazid ibn Abi Habibden; o, Murthid ibn Abdullah al-Yazaniyden; o da Uqba ibn Amir al-Juhaniyden rivayet etti. Uqba dedi ki, Allahnıñ Resuli sallallahu aleyhi ve sellem maña: «Al-Baqara suresiniñ soñundaki eki ayetni oqı; çünki olar maña Arsh astından berildi», dedi. Bu, hasen isnaddır, amma hadisni hadis kitaplarında rivayet etmegenler.

Beşinci hadis: Ibn Mardawayh dedi: Ahmad ibn Kamil bizge rivayet etti; Ibrahim ibn Ishaq al-Harbiy, Musaddad, Abu Awana, Abu Malik, Rabi’ vasıtasınen Hudhayfadan rivayet etti. Hudhayfa dedi ki, Allahnıñ Resuli sallallahu aleyhi ve sellem: «Bizge insanlardan üç şey ile üstünlik berildi: Bu ayetler maña Al-Baqara suresiniñ soñundan, Arsh astındaki hazineden berildi; menden evel hiç kimsege berilmedi ve menden soñ da hiç kimsege berilmeycek», dedi. Soñ Ibn Mardawayh bu hadisni Nu’aym ibn Abi Hindiden, Rabi’den, Hudhayfadan da benzer şekilde rivayet etti.

Altıncı hadis: Ibn Mardawayh dedi: Abd al-Baqi ibn Nafi’ bizge rivayet etti; Isma’il ibn al-Fadl, Muhammad ibn Hatim ibn Bazi’, Ja’far ibn Awn, Malik ibn Maghwal, Abu Ishaq, al-Harith vasıtasınen Aliden rivayet etti. Ali dedi: «Islamnı añlağan kimse, Al-Baqara suresiniñ soñki ayetlerini oqımadan yatmay dep tüşünem; çünki olar peyğamberiñizge Arsh astından berilgen hazinedir.»

Waki’ de Isra’ilden, Abu Ishaqdan, Umayr ibn Amr al-Kharifiyden, Aliden rivayet etti: «Islam haberine yetişken aqıl sahibi bir kimse, Ayat al-Kursini ve Al-Baqara suresiniñ soñki ayetlerini oqımadan yatmay dep tüşünem; çünki olar Arsh astındaki hazinedendir.»

Yedinci hadis: Abu Isa at-Tirmidhi dedi: Bize Bundar rivayet etti; Abdurrahman ibn Mahdi, Hammad ibn Salama, Ash’ath ibn Abdurrahman al-Jurmiy, Abu Qilaba, Abu al-Ash’ath as-San’aniy, an-Nu’man ibn Bashir vasıtasınen Peyğamber sallallahu aleyhi ve sellemden rivayet etti: «Allah semalerni ve yer yüzüni yaratmadan eki biñ sene evel bir kitap yazdı; ondan eki ayet indirip, Al-Baqara suresini olar ile tamamladı. Bu eki ayet bir evde üç gece oqılsa, şeytan o evge yaqınlaşmaz.» Soñ at-Tirmidhi: «Bu, garib hadistir», dedi.

Al-Hakim de «Mustadrak»ta Hammad ibn Salama yolunen rivayet etti ve: «Isnadı Muslimniñ şartlarına köre sahih, amma olar onı rivayet etmediler», dedi.

Sekizinci hadis: Ibn Mardawayh dedi: Abdurrahman ibn Muhammad ibn Madin bizge rivayet etti; al-Hasan ibn al-Jahm, Isma’il ibn Amr, Ibn Abi Maryam, Yusuf ibn Abi al-Hajjaj, Sa’id vasıtasınen Ibn Abbasdan rivayet etti. Ibn Abbas dedi: Allahnıñ Resuli sallallahu aleyhi ve sellem Al-Baqara suresiniñ soñunı ve Ayat al-Kursini oqığanda külümser edi ve: «Bu eki ayet Arsh astındaki Rahman hazinesindendir», der edi. «Kim yamanlıq yapsa, onıñ cezasını körir» ve «İnsanğa ancaq öz sa’yı nasip olur, sa’yı ise yaqında körünecek; soñ oña tam karşılığı berilecek» ayetlerini oqığanda ise, musibetke sabır tiler ve boyun sunardı.

Toqquzıncı hadis: Ibn Mardawayh dedi: Abdullah ibn Muhammad ibn Kufi bizge rivayet etti; Ahmad ibn Yahya ibn Hamza, Muhammad ibn Bakr, Makki ibn Ibrahim, Abdullah ibn Abi Humayd, Abu Malih vasıtasınen Mi’qal ibn Yasardan rivayet etti. Mi’qal dedi ki, Allahnıñ Resuli sallallahu aleyhi ve sellem: «Maŋa Kitapnıñ Fatisiha suresi ve Al-Baqara suresiniñ soñki ayetleri Arsh astından berildi; al-Mufassal sureleri ise nafile olaraq berildi», dedi.

Onuncı hadis: Fatiha suresiniñ faziletleri babında Abdullah ibn Isa ibn Abdurrahman ibn Abi Layladan, Sa’id ibn Jubayrdan, Ibn Abbas vasıtasınen evelden rivayet etilgen edi: Allahnıñ Resuli sallallahu aleyhi ve sellemniñ yanında Jibril olğan vaqıtta, yukarıda bir ses eşitildi. Jibril semağa baqtı da: «Bu, semadan açılğan ve bundan evel asla açılmağan bir qapıdır», dedi. O qapıdan bir melek tüşip, Peyğamberge kelerek: «Saña, menden evel hiç bir peyğamberge berilmegen eki nur müjdeli olsun: Kitapnıñ Fatiha suresi ve Al-Baqara suresiniñ soñki ayetleri. Olardan bir harf oqısañ, saña oña ait mükâfat berilir», dedi. Muslim ve an-Nasa’i rivayet etti; bu, onıñ lafzıdır.

Allah Taala: «Resul Rabbinden oña indirilgenge iman etti» degen sözlerinde, Peyğamberniñ bunı tasdiq etkenini haber ete. Ibn Jarir dedi: Bishr bizge rivayet etti; Yazid, Sa’id vasıtasınen Qatadadan rivayet etti. Qatada dedi: Bu ayet nazil olğanda, Allahnıñ Resuli: «Onıñ iman etmesi elbette doğru edi», dep aytqanı bizge rivayet etildi. Al-Hakim «Mustadrak»ında Abu an-Nadr al-Faqih, Mu’adh ibn Najda al-Qurashiy, Khallad ibn Yahya, Abu Aqil, Yahya ibn Abi Kathir vasıtasınen Anas ibn Malikden rivayet etti.

Anas dedi: «Bu ayet — “Resul Rabbinden oña indirilgenge iman etti” — Peyğamberge nazil olğanda, Peyğamber: “Onıñ iman etmesi elbette doğru edi”, dedi.» Al-Hakim: «Isnadı sahih, amma olar onı rivayet etmediler», dedi.

«Mu’minler» sözü «Resul» sözine atf etilgen. Soñ Allah hepsi aqqında: «Olarnıñ her biri Allahqa, meleklerine, kitaplarına ve resullerine iman etti. Olar resulleriniñ hiç birini ayırmaylar», dedi. Mu’minler Allahnıñ bir, yeke, muhtaçsız ve her şeyge muhtaçsızlıq bergen Zat olğanına iman eterler; Ondan başqa ilah ve Ondan başqa Rabb yoq.

Allahnıñ qulları arasından seçken resullerine ve peyğamberlerine indirilgen bütün peyğamberlerge ve kitaplarğa tasdiq eterler. Olar resullerden bir qısmına inanıp, qalğanlarına küfür etmezler; aksine, olarnıñ hepsini doğru sözlü, yahşı, doğru yolğa yönelgen ve yahşılıq yollarını köstergen kimseler olaraq qabul eterler. Allahnıñ izninen, olardan bazılarınıñ şeriatı başqasınıñ şeriatını nesih ete; soñ hepsi peyğamberler ve resuller soñuncısı Muhammed sallallahu aleyhi ve sellemniñ şeriatı ile nesih etildi. Qıyamet onıñ şeriatı üzerine qopacaq ve ümmetinden bir taife daima haq üstünde qalacaq.

«Ve olar: “Eşittik ve ita’at ettik”, dediler» — ya Rabbi, Sözüñni eşittik, añladıq ve onıñ talaplarına köre amel etip, emirleriñni yerine ketirdik.

«Mağfiretiñni tileymiz, Rabbimiz!» — bağışlav, rahmet ve lütuf tilevidir. Ibn Abi Hatim dedi: Ali ibn Harb al-Mawsiliy bizge rivayet etti; Ibn Fudayl, Ata ibn as-Sa’ib, Sa’id ibn Jubayr vasıtasınen Ibn Abbasdan rivayet etti. Ibn Abbas Allahnıñ: «Resul Rabbinden oña indirilgenge iman etti ve mu’minler…» sözlerinden «Mağfiretiñni tileymiz, Rabbimiz!» sözlerine qadar olğan ayetler aqqında: «Allah dedi: “Sizni bağışladım”», dep ayttı.

«Ve dönüş Sañadır» — hesap qopacaq künde qaytuv ve dönüv Sañadır. Ibn Jarir dedi: Ibn Humayd bizge rivayet etti; Jarir, Bayan vasıtasınen Hakimden, o da Jabirden rivayet etti. Jabir dedi: «“Resul Rabbinden oña indirilgenge iman etti ve mu’minler; hepsi Allahqa, meleklerine, kitaplarına ve resullerine iman ettiler, resullerinden hiç birini ayırmaylar. Ve olar: ‘Eşittik ve ita’at ettik.

Mağfiretiñni tileymiz, Rabbimiz! Dönüş Sañadır’, dediler” ayeti Allahnıñ Resuline nazil olğanda, Jibril: “Allah seni ve ümmetiñni pek güzel şekilde medh etti; tile, saña berilir”, dedi. O da: “Allah bir canğa ancaq quveti yetkenini yükley” ayetinden soñuna qadar tilek etti.» Najm: 16; an-Nisa: 123; an-Najm: 39–41.

On birinci hadis: Abu Muhammad Abdullah ibn Abdurrahman ad-Darimiy öz musnedinde dedi: Abu al-Mughira bizge rivayet etti; Safwan, Ayfa’ ibn Abdullah al-Kala’iy vasıtasınen rivayet etti. Ayfa’ dedi: Bir adam: «Ya Resulullah, Allahnıñ Kitabında eñ ulu ayet hangisidir?» dep soradı. Peyğamber: «Ayat al-Kursi: “Allah — Ondan başka ilah yoq, Diri ve Qayyum”, dedi.

Adam: “Allahnıñ Kitabında, saña ve ümmetiñe nasip olmasını eñ çoq istegen ayet hangisidir?” dep soradı. Peyğamber: “Al-Baqara suresiniñ soñu; çünki o, dünya ve ahiretniñ faydalarından hiç bir yahşı şeyni qaldırmay, hepsini ihtiva ete”, dedi.

«Allah bir canğa ancaq quveti yetkenini yükley» — ya’ni, kimsege quvetinden artıq yük yüklemey. Bu, Allahnıñ mahlûqlarına lütfü, şefqati ve ihsanıdır. Bu ayet, sahabalar: «İçiñizde olğan şeylerni açsañız da, gizleseñiz de, Allah sizden onı sorar» ayeti sebebi ile endişe etken şeyni nesih etip, ortadan qaldırdı. Allah sorap, hesab etse de, insan ancaq öz iradesinen tıyıp qala bilecek şeyler içün azap ete.

Qalpteki qarşılıq bere almağan vesveseler ve içki sözler ise insana teklif etilmez. Yaman vesveseden nefret etmek — imandandır.

«Onıñ qazandığı özüne aittir» — yahşılıqtan qazandığı; «ve işlegen yamanlığı aleyhinedir» — şer amelinden qazandığıdır. Bu, teklif dairesine kire alğan amellerge aittir. Soñ Allah qullarını, cevap bermege kefil olğan halde, Oña dua etmege yöneltti ve olarğa şöyle demekni ögretti:

«Rabbimiz! Bizi sorumlu tutma…» ya’ni, farz etilgen bir şeyi unutqanlıqnen terk etsek ya da haram olğan bir şeyi unutqanlıqnen yapsaq; «ya da yanılış yapsaq» — amelniñ şeriatqa uyğan doğru şeklini bilmegenimiz içün onı doğru yapmay qalsaq.

Abu Hurayranıñ Muslimdeki sahih hadisinde: «Allah: “Evet”, dedi»; Ibn Abbasnıñ hadisinde ise: «Allah: “Bunu yaptım”, dedi.» Ibn Maja öz Sunanında, Ibn Hibban öz Sahihinde al-Awza’iden, Atadan hadis rivayet ettiler. Ibn Maja rivayetinde Ata, Ibn Abbasdan rivayet ete; at-Tabarani ve Ibn Hibban rivayetlerinde ise Ata, Ubayd ibn Umayrdan, o da Ibn Abbasdan rivayet ete. Ibn Abbas dedi ki, Allahnıñ Resuli sallallahu aleyhi ve sellem: «Allah ümmetimden hatanı, unutqanlıqnı ve zornen yaptırılğan şeyni bağışladı», dedi.

Bu hadis başqa yollar ile de rivayet etilgen, amma Ahmed ve Abu Hatim onı zayıf dep sayğanlar; Allah eñ yahşı bilgendir. Ibn Abi Hatim dedi: Babam bizge rivayet etti; Muslim ibn Ibrahim, Abu Bakr al-Hudhaliy, Shahr, Umm ad-Darda vasıtasınen Peyğamberden rivayet etti: «Allah ümmetim içün üç şeyni bağışladı: hatanı, unutqanlıqnı ve zornen yaptırılğan şeyni.» Abu Bakr dedi: «Bunı al-Hasanğa añlattım, o: “Doğru. Buña dair Quran oqımaysıñmı: ‘Rabbimiz! Unutsak ya da yanılasaq, bizi sorumlu tutma’”, dedi.»

«Rabbimiz! Bizge, bizden evelkilerniñ üzerine yüklegen ağır yükni yükleme!» Ya’ni, quvetimiz yetse bile, bizge ağır amel teklif etme. Bizden evelki ümmetlerge, olarnıñ üzerindeki kelepçeler ve ağır yüklerni de ihtiva etken şeriatlarıñda buyurğan şeylerni bizge buyurma.

Sen rahmet peyğamberi Muhammed sallallahu aleyhi ve sellemni, bu ağır yüklerni kaldırğan ve yumuşaq, kolaylaştırıcı hanif din ile yiberdiñ. Muslimniñ sahihinde Abu Hurayradan, Allahnıñ Resulinden şöyle rivayet etilgen: Allah: «Evet», dedi. Ibn Abbasnıñ hadisinde ise: «Allah: “Bunu yaptım”, dedi.» Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemden türlü yollar ile: «Men hanif ve yengil din ile yiberildim», degen hadis rivayet etilgen.

«Rabbimiz! Bizge quvetimiz yetmegen şeyni yükleme!» — teklif, musibet ve belalardan quvetimiz yetmegenni bizge yükleme; başımızğa köteralmaycaq şeylerni ketirme. Mak’hul «Bizge quvetimiz yetmegen şeyni yükleme» ayeti aqqında: «Yalğuzlıq ve şiddetli şehvet», dedi. Ibn Abi Hatim bunı rivayet etti.

Allah: «Evet», dedi. Başqa bir hadisde ise: «Allah: “Bunu yaptım”, dedi.»

«Bizni afiyet et» — bizim ile Seniñ arañda olğan, eksikliklerimiz ve sürçmelerimizden Sen bilgen şeylerni bağışla. «Bizni bağışla» — bizim ile qullarıñ arada olğan şeyler içün; olarğa ayıplarımıznı ve çirkin amellerimizni kösterme. «Bizge merhamet et» — kelecekte, tevfikiñnen bizni başqa bir günahqa tüşürme. Bu sebepten: Günah işlegen kimsege üç şey kerek, dep aytılğan: Allahnıñ öz ile onıñ arasında olğan şeyni bağışlaması, qullarınıñ aldında ayıbını örtip, olar arasında onı rezil etmemesi ve onı benzer bir günahqa tüşmekten saqlaması.

Hadisde Allah: «Evet», dedi; başqa bir hadisde: «Bunu yaptım», dedi.

«Sen bizim Mevlamızsıñ» — Sen bizim velimiz ve yardımcımızsıñ; Saña tevekkül ettik. Yardım tilegenimiz Sensin, dayanağımız Sensin. Senden başqa quvet ve güç yoq.

«Kafirler qavmına qarşı bizge yardım et!» — Senin diniñni inkâr etken, birligiñni tanımamağan, peyğamberiñniñ risaletini inkâr etken, Senden başqasına ibadet etken ve qullarıñdan bazılarını Saña şerik qoşqan kimselerge qarşı bizge yardım et. Dünya ve ahirette soñ aqıbetni bizge nasip et. Allah: «Evet», dedi. Muslimniñ Ibn Abbasdan rivayet etken hadisinde: «Allah: “Bunu yaptım”, dedi.»

Ibn Jarir dedi: al-Muthanna ibn Ibrahim bizge rivayet etti; Abu Nu’aym, Sufyan, Abu Ishaq vasıtasınen Mu’adhdan rivayet etti. Mu’adh bu sureniñ «Kafirler qavmına qarşı bizge yardım et!» ayeti ile bitirgende: «Amin», der edi. Waki’ de Sufyan, Abu Ishaq ve bir adam vasıtasınen Mu’adh ibn Jabalden rivayet etti: Mu’adh Al-Baqara suresini bitirgende: «Amin», der edi. Biz unutıp qaldıq.

el-Bağaviniñ tefsiri

«Resul iman etti» — ya’ni, tasdiq etti.

«Oña Rabbinden indirilgenge ve mu’minler iman ettiler; her biri Allahqa iman etti» — «her biri» denilgeni içün fiil yeke şekilde keldi.

«Meleklerine, kitaplarına ve resullerine» — Hamza ve al-Kisa’i «kitabına» sözini yeke şekilde oqıdılar; bunı Quran dep tefsir ettiler. Bir ta’vilge köre, yeke lafızda kelgen olsa da, cemni bildire. Nitekim Allah: «Allah peyğamberlerni müjdeleyici ve uyarıcı olaraq yiberdi ve olar ile Kitap indirdi», degen (Al-Baqara, 213). Qalğan qıraat imamları ise «kitaplarına» sözini cem şekilde oqıdılar; nitekim: «Meleklerine, kitaplarına ve resullerine» (an-Nisa, 136), degen.

«Olar resulleriniñ hiç birini ayırmaylar» — yahudiyler ve nasraniler etkeni kibi, bazılarına iman etip, bazılarını inkâr etmeymiz. Cümleniñ manasında gizli bir lafız bar: «Olar: “Ayırmaymız”, derler.» Ya’qub «ayırmaymız» sözini «ya» ile oqıdı; bu, Resul aqqında haber ola, ya da hepsi ayırmay, demektir. «Arasında birini» dep aytılıp, «birleri arasında» denilmegeniniñ sebebi, «ahad» söziniñ bir kişini de, cemni de bildire bilmesidir.

Allah: «Sizden hiç biri ondan uzaq tutamay», degen (Al-Haqqa, 47). «Ve olar: “Eşittik”» — Sözüñni eşittik.

«Ve ita’at ettik» — Emriñe boyun sundıq. Hakimden, Jabirden, Allah ikisinden razı olsun, rivayet etilgen: bu ayet nazil olğanda Jibril Peyğamber sallallahu aleyhi ve sellemge: «Allah seni ve ümmetiñni medh etti; tile, saña berilir», dedi. Allahnıñ ögretüvi ile tilek etip, Peyğamber:

«Mağfiretiñni tileymiz», dedi. Bu, masdar olaraq nasb etilgendir; ya’ni: «Mağfiretiñnen bağışla» ya da «Senden mağfiretiñni tileymiz.»

«Rabbimiz! Ve dönüş Sañadır. Allah bir canğa ancaq quveti yetkenini yükley.» Ayetniñ zahiri, tilekniñ qabul olğanını bildire; amma içinde sorav gizlidir. Sanki olar: «Bizge ancaq quvetimiz yetkenni yükle», dediler; Allah ise: «Allah bir canğa ancaq quveti yetkenini yükley», dep cevap berdi.

Ya’ni, insan taşıy bilecek, oña dar kelmegen şeyni. «Wus’» — insannıñ taşıy bilecegi, oña qıyınlıq bermeygen şeyniñ adıdır. Bu ayetniñ tefsirinde ihtilaf ettiler. Ibn Abbas, Ata ve tefsircilerden ekserisi, bunı «içiñizde olğan şeylerni açsañız da, gizleseñiz de» degen ayette zikr etilgen qalp sözleri dep tüşündiler.

Ibn Abbasdan rivayet etilgen başqa bir sözge köre, bu ayet mu’minlerge mahsustır: din işlerini olar içün yengilleştirip, ancaq quvetleri yetken şeyni teklif etti. Nitekim Allah: «Allah sizge kolaylıq istey, qıyınlıq istemez» degen (Al-Baqara, 185); ve: «O, dinde sizge bir qıyınlıq qoymadı», degen (Al-Hajj, 78).

Sufyan ibn Uyayna Allahnıñ «Allah bir canğa ancaq quveti yetkenini yükley» sözü aqqında soralğanda: «Ancaq kolaylığını [yükley]; oña quvetinden artığını yüklemey», dedi. Bu, yahşı tefsirdir; çünki «wus’» quvetniñ aşağısında olğan şeydir.

«Onıñ qazandığı özüne aittir» — cannıñ yahşı amel olaraq yapqanı, sevabı ve mükâfatı özüne aittir.

«Ve işlegen yamanlığı aleyhinedir» — yamanlığıñ günahı öz aleyhine. «Rabbimiz! Bizi sorumlu tutma» — ya’ni, bizge ceza berme.

«Unutsak» — bazılarına köre, bu, hatırdan çıqarıp qoymaq manasında unutqanlıqtır. Al-Kalbi dedi: Banu Israil kendilerine emr etilgen bir şeyni unutsa ya da yanılış yapsa, olarğa derhal ceza berilir edi; günahlarına köre bazı aş ve içecekler haram qılınır edi. Allah mu’minlerge bunı sorumlu tutmaması içün Oña dua etmelerin emr etti. Başqa bir izahqa köre, «unutqanlıq» — terk etmek demektir.

Nitekim Allah: «Olar Allahnı unuttılar, Allah da olarnı unuttı» degen (at-Tawba, 67).

«Ya da yanılış yapsaq» — bazıları bunı qasd etmek, bilip yapmaq manasında añladı; «yanıldı» denilgende, bazı vaqıtta bilip yapqanı da kastedile. Allah: «Olarnı öldürmek böyük bir hata edi», degen (Al-Isra, 31). Ata: «Unutsaq ya da yanılış yapsaq» — ya’ni, bilmegenimiz ya da bilip yapqanımız», dedi. Amma ekseriyet bunı bilmegenlik ve unutıp yanılış yapmaq manasında añlay.

Çünki qasdnen işlengen günah bağışlanmay, Allahnıñ iradesinde qalır; hata ise bağışlana. Peyğamber sallallahu aleyhi ve sellem: «Ümmetimden hata, unutqanlıq ve zornen yaptırılğan şey kaldırıldı», dedi.

«Rabbimiz! Bizge ağır yük yükleme» — ya’ni, yerine ketire almağan ağır ahit ve misaq yükleme; onı bozğanımız ve terk etkenimiz içün bizi azaplama.

«Bizden evelkilerniñ üzerine yüklegen kibi» — ya’ni, yahudiylerge. Bu, Mujahid, Ata, Qatada, as-Suddi, al-Kalbi ve bir toplulıqnıñ sözidir. Buna Allahnıñ: «Bunıñ içün ahdımnı qabul ettñiz» degen sözi delildir (Al Imran, 81). Ya’ni, ahdım.

Başqa bir izahqa köre: «Bizge işni qıyınlaştırma, bizden evelki yahudiylerge qıyınlaştırğanıñ kibi şiddetli yapma.» Çünki Allah olarğa elli namaz farz etken; zekât olaraq malınıñ dörtte birini bermege emr etken; kiyimine necaset teggen kimsege, necasetli yerini kesip taşlamaq buyurğan; bir günah yapqan kimsege ise, günahı ertesi kün qapısında yazılı turğan; ve buna benzer ağır hükümler yüklegen. Bu, Uthman, Ata, Malik ibn Anas, Abu Ubayda ve bir toplulıqnıñ izahıdır. Buna Allahnıñ: «Olarnıñ üzerindeki ağır yüklerini ve kelepçelerini kaldırır» degen sözi delildir (Al-A’raf, 157).

Başqa bir izahqa köre, «isr» — tevbesi olmayan günah demektir; ya’ni, bizni oña uqsar şeylerden saqla. Bu sözniñ aslı, bağlamaq ve sağlam tutmaq manasındadır.

«Rabbimiz! Bizge quvetimiz yetmegen şeyni yükleme» — ya’ni, quvetimiz yetmegen amellerni teklif etme. Başqa bir izahqa köre, bu qalp sözleri ve vesvesedir. Mak’hulden rivayet etilgen: «Bu, şiddetli şehvettir.» «Al-Ghulma» — şehvetniñ şiddetlenüvidir.

Ibrahimden rivayet etilgen: «Bu — muhabbet.» Muhammad ibn Abd al-Wahhabdan rivayet etilgen: «Bu — aşiq olmaq.» Ibn Jurayj: «Maymun ve domuz suretine çevrilmek», dedi. Başqa bir izahqa köre, duşmanlarnıñ sevinüvi; ya da ayrılıq ve bağlarnı kesüvdir. Allah bizni bundan saqlasın. «Bizni afiyet et» — günahlarımıznı keçir ve sil. «Bizni bağışla» — günahlarımıznı ört ve bizni rezil etme.

«Bizge merhamet et» — çünki ita’atiñnen başqa amel etmege quvetimiz yetmey; rahmetiñden başqa, isyannı terk etmege de quvetimiz yetmey.

«Sen bizim Mevlamızsıñ» — yardımcımız, qoruyıcımız ve velimizsiñ. «Kafirler qavmına qarşı bizge yardım et!»

Sa’id ibn Jubayr, Ibn Abbasdan Allahnıñ «Mağfiretiñni tileymiz, Rabbimiz!» sözü aqqında rivayet etti. Ibn Abbas dedi: Allah Taala: «Sizni bağışladım», dedi. «Unutsaq ya da yanılış yapsaq, bizni sorumlu tutma!» — Allah: «Sizni sorumlu tutmayım», dedi.

«Rabbimiz! Bizge ağır yük yükleme!» — Allah: «Sizge ağır yük yüklemeyim», dedi. «Bizge quvetimiz yetmegen şeyni yükleme!» — Allah: «Sizge onı yüklemeyim», dedi. «Bizni afiyet et» ve soñuna qadar — Allah: «Sizni afiyet ettim, bağışladım, sizge merhamet ettim ve kafirler qavmına qarşı sizge yardım ettim», dedi.

Sa’id ibn Jubayrden habar etildi: al-Hasan ibn Muhammad al-Juludiy bizge habar berdi; Ibrahim ibn Muhammad ibn Sufyan, Muslim ibn al-Hajjajdan; o, Abu Bakr ibn Abi Shaybadan; o, Abu Usamadan; o da Malik ibn Maghwalden, al-Zubayr ibn Adiyyden, Talha ibn Ali ibn Musarrifden, Murra’dan, Abdullahdan rivayet etti. Abdullah dedi: Allahnıñ Resuli sallallahu aleyhi ve sellem İsrağa alınıp, altıncı semada bulunğan Sidrat al-Muntahağa yetti. Yer yüzünden yuqarı çıqqan şeyler o yerge qadar yükselip, anda tutulır; onıñ üstünden tüşken şeyler de o yerge qadar kelip, anda tutulır edi.

«Sidra’nı örtgen şey örtti» ayeti aqqında (an-Najm, 16) Abdullah: «Altından kelebekler», dedi. Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemge üç şey berildi: beş vaqıt namaz, Al-Baqara suresiniñ soñki ayetleri ve ümmetinden Allahqa hiç bir şeyni şerik qoşmağan kimselerni helâk etici büyük günahlardan bağışlamaq.