Бакаранын акыркы аяттарындагы дуба

Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири

«Эгер силер көңүлүңөрдөгү нерсени ачыкка чыгарсаңар же жашырсаңар, Аллах силерди ал үчүн эсепке тартат» деген аят түшкөндө, мусулмандарга бул оор тийди. Алар жүрөктө пайда болуп, анда калып калган туруктуу же убактылуу ойлор үчүн да жоопко тартылып калабыз деп ойлошту. Ошондо Аллах бул аятты түшүрүп: «Аллах эч бир жанга анын күчү жеткенинен башкасын жүктөбөйт», башкача айтканда, күчү көтөрө турган нерсени гана жүктөйт, ага оордук келтирип, кыйынчылык салбайт, — деп билдирди. Аллах Таала: «Ал силер үчүн динде эч кандай кыйынчылык кылган жок» (Хаж, 22:78), — деген.

Буйруктар менен тыюулардын негизи жандарга оордук келтирчү иштерден эмес. Тескерисинче, алар рухтардын азыгы, денелердин дабасы жана зыяндан сактоочу нерсе. Аллах Таала пенделерине буюрган нерселерин ырайымы жана жакшылыгы менен буюрган. Андан тышкары, кыйынчылыкка себеп болушу мүмкүн болгон айрым жүйөлүү жагдайлар пайда болгондо, жеңилдик берет: же милдетти толугу менен алып салат, же анын бир бөлүгүн жеңилдетет.

Оорулуу, сапардагы жана башка адамдарга берилген жеңилдиктер ушуга кирет.

Андан соң Аллах ар бир жан өзү жасаган жакшылыктын сообуна ээ болорун, ал эми жасаган жамандыгынын жоопкерчилиги өзүнө жүктөлөрүн билдирди. Бирөө башка бирөөнүн күнөөсүн көтөрбөйт жана пенденин жакшы амалдары башка бирөөгө кетпейт. Жакшылык тууралуу «касаба» деген сөздүн колдонулушу адам жакшылыкты аз гана аракет менен, ал тургай жүрөгүндөгү ниети менен да таба аларын билдирет. Ал эми жамандык тууралуу «иктасаба» деген сөздүн колдонулушу, жаман ишти жасап, ага аракет кылмайынча анын күнөөсү адамга жазылбасын көрсөтөт.

Аллах Элчинин жана аны менен бирге ыйман келтиргендердин ыйманы жөнүндө, ошондой эле ар бир амал кылуучу өз амалына жараша сыйлык аларын билдиргенден кийин, адам кемчилик кетирип, жаңылып же унутуп калышы мүмкүн экенин эске салды. Ошондой эле Аллах бизге күчүбүз жеткен жана көтөрө алган нерсени гана жүктөй турганын айтты. Андан соң ыймандуулардын ушул нерселерди сурап кылган дубасын баяндады. Пайгамбар ﷺ Аллах бул дубага жооп берип: «Мен кабыл кылдым», — дегенин кабарлаган.

«Оо, Раббибиз! Эгер унутсак же жаңылсак, бизди жоопко тартпа!» Унутуу менен жаңылуунун айырмасы: унутуу — жүрөктүн буйрулган нерседен алаксып, аны унутуп калуусу; жаңылуу болсо — кылууга уруксат берилген бир нерсени көздөп, бирок уруксат берилбеген түрдө аткарып алуу. Аллах бул үммөттү ырайымы жана жакшылыгы менен ушул эки себептен келип чыккан күнөөлөр үчүн жоопко тартуудан кечирген.

Демек, бирөө тартып алынган кийимде же нажасат жуккан кийимде намаз окуса, денесиндеги нажасатты унутса, намазда унутуп сүйлөп алса, орозону бузуучу ишти унутуп жасаса же ихрамдагы тыюулардын ичинен зыян келтирбегенин унутуп бузса, ага кечирим берилет. Ошондой эле ант берген ишин унутуп кылган адам антын бузган болуп эсептелбейт. Эгер бирөө жаңылыштык менен адамдын өмүрүнө же мүлкүнө зыян келтирсе, ага күнөө жок, бирок зыяндын ордун толтуруу милдети ошол зыян келтирүүнүн өзүнө байланыштуу. Аталышын айтуу милдеттүү болгон иштерде адам унутуп калса, бул ага зыян келтирбейт.

«Оо, Раббибиз! Бизге оор жүк жүктөбө, Сен аны бизден мурункуларга жүктөгөндөй». Бул — оор милдеттер. Аллах бул үммөт үчүн тазалыкка жана ибадаттарга байланыштуу айрым буйруктарды башка үммөттөргө караганда жеңилдеткен.

«Оо, Раббибиз! Бизге күчүбүз жетпеген нерсени жүктөбө!» Аллах муну да кабыл кылды. Ага мактоолор болсун.

«Бизди кечир, күнөөлөрүбүздү жаап кой жана бизге ырайым кыл». Кечирим менен күнөөнү жабуу жамандыкты жана зыянды кетирет, ал эми ырайым иштердин оңолушуна себеп болот.

«Сен биздин Мавлабызсың», башкача айтканда, Сен биздин Раббибиз, Эгебиз жана Кудайыбызсың. Бизди жаратып, бар кылганыңдан бери Сенин камкордугуң бизге үзгүлтүксүз болуп келет, нематтарың ар дайым төгүлүп турат. Андан соң Сен бизге улуу немат жана зор белек болгон Ислам нематын бердиң. Бардык нематтар ошого баш ийет.

Оо, Раббибиз жана Мавлабыз! Нематтарыңды толуктап, Сага жана Элчилериңе каапыр болгон, диниңдин ээлерине каршы турган жана буйругуңду четке каккан каапыр коомго каршы бизге жардам берүүңдү сурайбыз. Аларга каршы бизге далил жана баян менен, ошондой эле кылыч жана найза менен жеңиш бер; жерде бизге үстөмдүк насип кылып, аларды алсыз кыл; жеңишке жеткире турган ыйманды жана амалдарды насип эт. Ааламдардын Раббиси Аллахка мактоо болсун.

Аллахтын жардамы жана ийгилиги менен «Аль-Бакара» сүрөсүнүн тафсири аяктады. Аллах Мухаммадга салават жана салам жолдосун.

Имам Ибн Касирдин тафсири

Аллах Элчи менен аны коштогон ыймандуулардын ыйманы, баш ийүүсү жана моюн сунуусу жөнүндө кабарлап, ошол эле учурда алардын кечирим сураганын билдирет. Алар Аллахка, периштелерине, китептерине жана элчилерине ыйман келтиришти. Бул Аллах Өзү жөнүндө кабарлаган жана Элчилери Аллах жөнүндө кабарлаган кемчиликсиз сыпаттар менен улуулуктун белгилерине жалпысынан да, кеңири да ишенүүнү камтыйт. Ошондой эле Аллахты окшоштуруудан, жокко чыгаруудан жана ар кандай кемчилик сыпаттарынан аруу деп билүүнү билдирет.

Шарияттарда аты аталган периштелерге жалпысынан да, өз-өзүнчө да ишенүүнү; бардык элчилерге жана китептерге, башкача айтканда, элчилер кабарлаган жана китептер камтыган кабарларга, буйруктарга жана тыюуларга ишенүүнү камтыйт. Алар элчилердин эч бирин бөлүп карашпайт, тескерисинче, баарына ишенишет. Анткени алар Аллах менен пенделеринин ортосундагы ортомчулар. Алардын бирөөнө каапыр болуу — баарына каапыр болуу, ал тургай Аллахка каапыр болуу болуп саналат.

«Алар: “Биз уктук”, — дешти», башкача айтканда, Раббибиз, Сен бизге буйруган жана тыюу салган нерселерди уктук; «жана моюн сундук», башкача айтканда, бул иштерде Сага баш ийип, аларды аткардык. Алар «Уктук жана каршы чыктык» дегендерден болгон жок. Пенде Аллахтын алдындагы милдеттерин аткарууда сөзсүз кемчилик кетирет жана дайыма Анын кечиримине муктаж. Ошондуктан алар: «Сенден кечирим сурайбыз», — дешти.

Бул: «Бизден чыккан кемчилик жана күнөөлөрдү кечирип, мүнөзүбүздөгү кемчиликтерди өчүрүшүңдү сурайбыз», — дегенди билдирет.

«Кайтуу да Сага гана», башкача айтканда, бардык макулуктар эсеп-кысап күнү Сага кайтышат. Сен аларга жасаган жакшылыгы менен жамандыгына жараша сыйлык бересиң. Бул эки улуу аяттын артыкчылыгы тууралуу келген хадистер.

Биринчи хадис. Аль-Бухари мындай деген: Бизге Мухаммад ибн Касир хадис айтты; бизге Шу‘ба Сулайман аркылуу, ал Ибрахимден, ал Абдуррахмандан, ал Абу Мас‘уддан риваят кылды: Пайгамбар ﷺ: «Ким эки аятты окуса...» — деген. Дагы бизге Абу Ну‘айм хадис айтты; бизге Суфьян Мансур аркылуу, ал Ибрахимден, ал Абдуррахман ибн Язидден, ал Абу Мас‘уддан риваят кылды. Абу Мас‘уд: «Аллахтын Элчиси ﷺ: “Ким түн ичинде “Аль-Бакара” сүрөсүнүн акыркы эки аятын окуса, алар ага жетиштүү болот”, — деди», — деген.

Калган хадис жыйнактарында да Сулайман ибн Михран аль-А‘маштын ушул эле иснады менен ушуга окшош риваят берилген. Бул хадис эки Сахихте Суфьян ас-Саври аркылуу, ал Мансурдан, ал Ибрахимден, ал Абдуррахман ибн Язидден, ал Абу Мас‘уддан риваят кылган жол менен келет. Ошондой эле эки Сахихте Абдуррахман аркылуу, ал ‘Алкамадан, ал Абу Мас‘уддан риваят кылган жол менен да бар. Абдуррахман: «Кийин Абу Мас‘удга жолугуп, ал мага бул хадисти айтып берди», — деген.

Ахмад ибн Ханбал да мындайча риваят кылган: Бизге Яхья ибн Адам хадис айтты; бизге Шарик ‘Асим аркылуу, ал аль-Мусаййиб ибн Рафи‘ден, ал ‘Алкамадан, ал Абу Мас‘уддан риваят кылып, Пайгамбар ﷺ: «Ким түнүндө “Аль-Бакара” сүрөсүнүн акыркы эки аятын окуса, алар ага жетиштүү болот», — деген.

Экинчи хадис. Имам Ахмад мындай деген: Бизге Хусайн хадис айтты; бизге Шайбан Мансур аркылуу, ал Рубай‘дан, ал Харша ибн аль-Хуррдан, ал аль-Ма‘рур ибн Суайддан, ал Абу Заррдан риваят кылды: Аллахтын Элчиси ﷺ: «Мага “Аль-Бакара” сүрөсүнүн акыркы аяттары Арштын астындагы казынадан берилди. Алар мага чейин эч бир пайгамбарга берилген эмес», — деген. Ибн Мардавайх муну аль-Ашжа‘и аркылуу, ал ас-Савриден, ал Мансурдан, ал Рубай‘дан, ал Зайд ибн Забйандан, ал Абу Заррдан риваят кылып: «Аллахтын Элчиси ﷺ: “Мага “Аль-Бакара” сүрөсүнүн акыркы аяттары Арштын астындагы казынадан берилди”, — деди», — деп келтирген.

Үчүнчү хадис. Муслим мындай деген: Бизге Абу Бакр ибн Аби Шайба хадис айтты; бизге Абу Усама хадис айтты; бизге Малик ибн Мигвал хадис айтты. Ошондой эле бизге Ибн Нумайр менен Зухайр ибн Харб экөө тең Абдуллах ибн Нумайр аркылуу хадис айтышты. Алардын сөздөрү бири-бирине жакын.

Ибн Нумайр: «Бизге атам Малик ибн Мигвал аркылуу, ал аз-Зубайр ибн ‘Адийден, ал Талхадан, ал Муррадан, ал Абдуллахтан хадис айтты», — деген. Абдуллах мындай деген: «Аллахтын Элчиси ﷺ Исрага көтөрүлгөндө, алтынчы асмандагы Сидратул-Мунтахага жеткирилди. Жерден өйдө көтөрүлгөн нерселер ага чейин жетип, ошол жерден алынат; анын үстүнөн түшүрүлгөн нерселер да ага чейин жетип, ошол жерден алынат. “Сидраны каптаган нерсе каптады” (Нажм, 53:16), — деген аяттагы нерсе алтын көпөлөктөр эле», — деди.

Андан кийин: «Аллахтын Элчисине ﷺ үч нерсе берилди: беш убак намаз, “Аль-Бакара” сүрөсүнүн акыркы аяттары жана үммөтүнөн Аллахка эч нерсени шерик кылбаган адамдардын чоң күнөөлөрү кечирилди», — деди.

Төртүнчү хадис. Ахмад мындай деген: Бизге Исхак ибн Ибрахим ар-Рази хадис айтты; бизге Салама ибн аль-Фадл хадис айтты; мага Мухаммад ибн Исхак Язид ибн Аби Хабиб аркылуу, ал Мурсид ибн Абдуллах аль-Язанийден, ал ‘Укба ибн ‘Амир аль-Жуханийден риваят кылды. ‘Укба: «Аллахтын Элчиси ﷺ мага: “«Аль-Бакара» сүрөсүнүн акыркы эки аятын оку. Анткени алар мага Арштын астынан берилген”, — деди», — деген.

Бул иснад жакшы. Бирок алар бул хадисти өз жыйнактарына киргизишкен эмес.

Бешинчи хадис. Ибн Мардавайх мындай деген: Бизге Ахмад ибн Камил хадис айтты; бизге Ибрахим ибн Исхак аль-Харби кабарлады; бизге Мусаддад кабарлады; бизге Абу ‘Авана Абу Малик аркылуу, ал Рубай‘дан, ал Хузайфадан риваят кылды: Аллахтын Элчиси ﷺ: «Биз адамдардан үч нерсе менен артык кылындык. Мага бул аяттар Арштын астындагы казына турган жайдан берилди. Алар мага чейин эч кимге берилген эмес жана менден кийин да эч кимге берилбейт», — деген.

Андан соң бул хадисти Ну‘айм ибн Аби Хинд аркылуу, ал Рубай‘дан, ал Хузайфадан да ушул сыяктуу риваят кылган.

Алтынчы хадис. Ибн Мардавайх мындай деген: Бизге Абдулбаки ибн Нафи‘ хадис айтты; бизге Исма‘ил ибн аль-Фадл кабарлады; бизге Мухаммад ибн Хатим ибн Бази‘ кабарлады; бизге Жа‘фар ибн ‘Аун Малик ибн Мигвал аркылуу, ал Абу Исхактан, ал аль-Харистен, ал ‘Алийден риваят кылды. ‘Али: «Исламды түшүнгөн адам “Аль-Бакара” сүрөсүнүн акыркы аяттарын окубай уктабайт деп ойлойм. Анткени алар силердин пайгамбарга ﷺ Арштын астындагы казынадан берилген», — деген.

Ваки‘ да муну Исраил аркылуу, ал Абу Исхактан, ал ‘Умайр ибн ‘Амр аль-Харифийден, ал ‘Алийден риваят кылган. ‘Али: «Ислам тууралуу кабар жеткен, акылы бар адам Аятул-Курсини жана “Аль-Бакара” сүрөсүнүн акыркы аяттарын окубай уктабайт деп ойлойм. Анткени алар Арштын астындагы казынадан берилген», — деген.

Жетинчи хадис. Абу ‘Иса ат-Тирмизи мындай деген: Бизге Бундар хадис айтты; бизге Абдуррахман ибн Махди хадис айтты; бизге Хаммад ибн Салама Аш‘ас ибн Абдуррахман аль-Журмий аркылуу, ал Абу Килабадан, ал Абу аль-Аш‘ас ас-Сан‘анийден, ал ан-Ну‘ман ибн Баширден, ал Пайгамбардан ﷺ риваят кылды: «Аллах асмандар менен жерди жаратуудан эки миң жыл мурда бир китеп жазган. Андан эки аят түшүрүп, алар менен “Аль-Бакара” сүрөсүн аяктаган. Бул эки аят үч түн бою окулган үйгө шайтан жакындабайт», — деген.

Андан соң ат-Тирмизи: «Бул — гариб хадис», — деген. Аль-Хаким да аны «Мустадрак» китебинде Хаммад ибн Салама аркылуу ушундайча риваят кылып: «Муслимдин шартына ылайык сахих, бирок экөө тең [аль-Бухари менен Муслим] келтирген эмес», — деген.

Сегизинчи хадис. Ибн Мардавайх мындай деген: Бизге Абдуррахман ибн Мухаммад ибн Мадин хадис айтты; бизге аль-Хасан ибн аль-Жахм кабарлады; бизге Исма‘ил ибн ‘Амр кабарлады; бизге Ибн Аби Марйам кабарлады; мага Юсуф ибн Аби аль-Хажжаж Са‘ид аркылуу, ал Ибн ‘Аббастан риваят кылды: Пайгамбар ﷺ “Аль-Бакара” сүрөсүнүн акырын жана Аятул-Курсини окуганда күлүп: «Бул экөө Арштын астындагы Рахмандын казынасынан», — дечү. Ал эми «Ким жамандык кылса, анын жазасын алат» жана «Адамга өз аракетинен башка нерсе жок.

Анын аракети көрсөтүлөт, анан ал ага толук сыйлык берилет» деген аяттарды окуганда, истиржа айтып, момундук кылчу.

Тогузунчу хадис. Ибн Мардавайх мындай деген: Бизге Абдуллах ибн Мухаммад ибн Куфи хадис айтты; бизге Ахмад ибн Яхья ибн Хамза хадис айтты; бизге Мухаммад ибн Бакр хадис айтты; бизге Макки ибн Ибрахим хадис айтты; бизге Абдуллах ибн Аби Хумайд Абу Малик аркылуу, ал Ма‘кил ибн Ясардан риваят кылды: Аллахтын Элчиси ﷺ: «Мага Китептин ачылышы [“Аль-Фатиха”] жана “Аль-Бакара” сүрөсүнүн акыркы аяттары Арштын астынан берилди, ал эми “аль-Муфассал” сүрөсү кошумча берилди», — деген.

Онунчу хадис. «Аль-Фатиханын артыкчылыгы» бөлүмүндө Абдуллах ибн ‘Иса ибн Абдуррахман ибн Аби Лайланын Са‘ид ибн Жубайр аркылуу, анын Ибн ‘Аббастан риваят кылган хадиси мурда берилген: Пайгамбар ﷺ Жабраилдин жанында турганда үстүнөн үн угулду. Жабраил асманга карап: «Асман эшигинин бири ачылды. Ал буга чейин эч качан ачылган эмес», — деди.

Андан бир периште түшүп, Пайгамбарга ﷺ келип: «Сүйүн! Сага эки нур берилди. Алар сенден мурун эч бир пайгамбарга берилген эмес: Китептин ачылышы [“Аль-Фатиха”] жана “Аль-Бакара” сүрөсүнүн акыркы аяттары. Экөөнөн бир тамга окусаң да, ал сага берилет», — деди.

Муслим менен ан-Наса’и риваят кылган, бул ан-Наса’инин сөздөрү.

Аллахтын: «Элчи өзүнө Раббиси тарабынан түшүрүлгөн нерсеге ыйман келтирди» деген сөзү Пайгамбардын ﷺ ушундай ыйман келтиргенин кабарлайт. Ибн Жарир мындай деген: Бизге Бишр хадис айтты; бизге Язид хадис айтты; бизге Са‘ид Катада аркылуу риваят кылды. Катада: «Бул аят түшкөндө, Аллахтын Элчиси ﷺ: “Анын ыйман келтириши туура эле”, — деген деп бизге айтылды», — деген.

Аль-Хаким «Мустадрак» китебинде мындай риваят кылган: Бизге Абу ан-Надр аль-Факих хадис айтты; бизге Му‘аз ибн Нажда аль-Кураши хадис айтты; бизге Халлад ибн Яхья хадис айтты; бизге Абу ‘Акил Яхья ибн Аби Касир аркылуу, ал Анас ибн Маликтен риваят кылды: Бул аят Пайгамбарга ﷺ түшкөндө, ал: «Анын ыйман келтириши туура болду», — деген. Аль-Хаким: «Иснады сахих, бирок экөө тең [аль-Бухари менен Муслим] келтирген эмес», — деген.

«Жана ыймандуулар да» деген сөз «Элчи» деген сөзгө байланышкан. Андан соң бардыгы жөнүндө: «Ар бири Аллахка, Анын периштелерине, китептерине жана элчилерине ыйман келтирди. Биз Анын элчилеринин эч бирин бөлбөйбүз», — деп айтылат. Ыймандуулар Аллах жалгыз, бирөө, эч кимге муктаж эмес жана бардыгы Ага муктаж; Андан башка кудай жана Андан башка Рабб жок деп ишенишет.

Ошондой эле Аллахтын пенделерине түшүргөн бардык пайгамбарларына, элчилерине жана асмандан түшүрүлгөн китептерине ишенип, алардын эч бирин бөлүп карашпайт: кээ бирлерине ишенип, кээ бирлерин жокко чыгарышпайт. Тескерисинче, алардын баарын чынчыл, жакшылык кылуучу, туура жолдогу жана жакшылыкка жол көрсөтүүчү деп билишет. Алардын айрымдары Аллахтын уруксаты менен башкаларынын шариятын өзгөрткөн, кийин бардыгы Мухаммаддын ﷺ шарияты менен алмаштырылган. Ал — пайгамбарлар менен элчилердин акыркысы.

Кыямат анын шарияты боюнча келет жана анын үммөтүнөн бир топ адам акыйкат үстүндө үстөм бойдон кала берет.

«Алар: “Уктук жана моюн сундук”, — дешти», башкача айтканда: «Оо, Раббибиз, Сенин сөзүңдү уктук, түшүндүк жана анын талабы боюнча амал кылып, буйругуңду аткардык». «Сенден кечирим сурайбыз» — кечирим, ырайым жана жакшылык тилөө. Ибн Аби Хатим мындай деген: Бизге ‘Али ибн Харб аль-Мавсили хадис айтты; бизге Ибн Фудайл ‘Ата ибн ас-Са’иб аркылуу, ал Са‘ид ибн Жубайрдан, ал Ибн ‘Аббастан Аллахтын «Элчи өзүнө Раббиси тарабынан түшүрүлгөн нерсеге ыйман келтирди жана ыймандуулар да» деген сөзүнөн тартып «Раббибиз! Сенден кечирим сурайбыз» деген жерге чейин риваят кылды.

Ибн ‘Аббас: «“Силерди кечирдим”», — деген. «Кайтуу да Сага гана», башкача айтканда, эсеп күнү Сага кайтып, алдына келебиз.

Ибн Жарир мындай деген: Бизге Ибн Хумайд хадис айтты; бизге Жарир Баян аркылуу, ал Хакимден, ал Жабирден риваят кылды. Жабир: «“Элчи өзүнө Раббиси тарабынан түшүрүлгөн нерсеге ыйман келтирди жана ыймандуулар да. Ар бири Аллахка, Анын периштелерине, китептерине жана элчилерине ыйман келтирди. Биз Анын элчилеринин эч бирин бөлбөйбүз.

Алар: «Уктук жана моюн сундук. Раббибиз! Сенден кечирим сурайбыз жана кайтуу да Сага гана», — дешти” деген аят Аллахтын Элчисине ﷺ түшкөндө, Жабраил: “Аллах сени жана үммөтүңдү жакшы мактады. Сура, сага берилет”, — деди.

Ошондо ал: “Аллах эч бир жанга анын күчү жеткенинен башкасын жүктөбөйт...” деп аяттын аягына чейин сурады», — деген.

Он биринчи хадис. Абу Мухаммад Абдуллах ибн Абдуррахман ад-Дарими өзүнүн «Муснадында» мындай деген: Бизге Абу аль-Мугира хадис айтты; бизге Сафван хадис айтты; бизге Айфа‘ ибн Абдуллах аль-Кила‘ий хадис айтты. Бир киши: «Оо, Аллахтын Элчиси, Аллахтын Китебиндеги эң улуу аят кайсы?» — деп сурады. Ал: «Аятул-Курси: “Аллах, Андан башка сыйынууга татыктуу кудай жок.

Ал — Тирүү, Өзү бардыгын кармап Туруучу”», — деди. Ал киши: «Ал эми Аллахтын Китебиндеги кайсы аятты сага жана үммөтүңө берилүүсүн каалайсың?» — деп сурады. Ал: «“Аль-Бакара” сүрөсүнүн аягы. Анда бул дүйнө менен акыреттеги бир да жакшылык камтылбай калбаган», — деп жооп берди.

«Аллах эч бир жанга анын күчү жеткенинен башкасын жүктөбөйт» — башкача айтканда, эч кимге күчү жетпеген нерсени милдет кылбайт. Бул — Аллахтын макулуктарына болгон жумшактыгы, ырайымы жана жакшылыгы. Бул сахабалар тынчсызданган: «Көңүлүңөрдөгү нерсени ачыкка чыгарсаңар же жашырсаңар, Аллах силерди ал үчүн эсепке тартат» деген сөздүн өкүмүн жеңилдетип, аны жокко чыгарган аят. Ал эсепке тартып, сурак кылса да, адамдын алдын алууга мүмкүн болгон нерсеси үчүн гана жазалайт.

Ал эми адам четтете албаган напсинин азгырыгы менен ички сөздөрү үчүн жоопко тартылбайт. Жаман азгырыктарды жаман көрүү — ыймандын белгиси.

«Жакшылыктан тапкан нерсеси өзүнө, жамандыктан тапкан нерсеси өзүнө каршы» — башкача айтканда, булар милдет жүктөлгөн амалдарга тиешелүү.

Андан соң Аллах пенделерин Өзүнө дуба кылууга үндөп, алардын дубасына жооп берүүнү кепил кылгандай эле, аларга: «Оо, Раббибиз! Эгер...» — деп айтууну үйрөттү. Бул — парзды унутуп таштап койсок же арам ишти унутуп кылып алсак, бизди жоопко тартпа деген сөз. «Же жаңылсак» — ишти шарияттагы туура тартибин билбестиктен туура эмес аткарсак дегенди билдирет.

Абу Хурайранын хадиси боюнча Сахих Муслимде Аллах: «Ооба», — деген. Ибн ‘Аббастан келген хадисте: «Мен кабыл кылдым», — деген. Ибн Мажа өзүнүн «Сунанында», Ибн Хиббан «Сахихында» Абу ‘Амр аль-Авза‘ийден, ал ‘Атадан риваят кылган. Ибн Мажанын риваятында ‘Ата Ибн ‘Аббастан; ат-Табарани менен Ибн Хиббандын риваятында ‘Ата ‘Убайд ибн ‘Умайр аркылуу, ал Ибн ‘Аббастан риваят кылып, Пайгамбар ﷺ: «Аллах менин үммөтүмдөн жаңылыштыкты, унутууну жана мажбурлап жасалган нерсени алып салды», — деген.

Бул хадис башка жолдор менен да риваят кылынган, бирок Ахмад менен Абу Хатим анын алсыздыгын белгилешкен. Аллах жакшы билет.

Ибн Аби Хатим мындай деген: Мага атам хадис айтты; бизге Муслим ибн Ибрахим хадис айтты; бизге Абу Бакр аль-Хузали Шахр аркылуу, ал Умм ад-Дардадан, ал Пайгамбардан ﷺ риваят кылды: «Аллах менин үммөтүмдөн үч нерсени кечирди: жаңылыштыкты, унутууну жана мажбурлоону». Абу Бакр: «Бул тууралуу аль-Хасанга айтсам, ал: “Ооба, мунун далилин Курандан окубайсыңбы: «Раббибиз! Эгер унутсак же жаңылсак, бизди жоопко тартпа»”, — деди», — деген.

«Оо, Раббибиз! Бизге бизден мурункуларга жүктөгөндөй оор жүк жүктөбө» — башкача айтканда, күчүбүз жетсе да, бизди оор иштерге милдеттендирбе. Мурунку үммөттөргө жүктөлгөн кишендер менен оор милдеттерди бизге жүктөбө. Анткени Аллах Өзү жиберген ырайым пайгамбары Мухаммаддын ﷺ шарияты аркылуу аларды жеңилдеткен; бул — түз, жеңил жана кең пейил дин.

Абу Хурайрадан келген Сахих Муслимдеги хадисте Аллах: «Ооба», — деген. Ибн ‘Аббастан келген хадисте: «Мен кабыл кылдым», — деп айтылат. Пайгамбардан ﷺ бир нече жол менен: «Мен түз жана жеңил дин менен жиберилдим», — деген хадис риваят кылынган.

«Оо, Раббибиз! Бизге күчүбүз жетпеген нерсени жүктөбө» — башкача айтканда, милдеттерден, кырсыктардан жана сыноолордон биз көтөрө албай турганын жүктөбө жана күчүбүз жетпеген нерсе менен сынаба. Махкул «Бизге күчүбүз жетпеген нерсени жүктөбө» деген сөз тууралуу: «Бөтөн жерде жалгыз калуу жана катуу кумар», — деген. Муну Ибн Аби Хатим риваят кылган.

Хадисте Аллах: «Ооба», — деген; башка риваятта: «Мен кабыл кылдым», — деп айтылат.

«Бизди кечир» — Сенин менен биздин ортобузда болуп, Сен билген кемчиликтерибиз менен тайгактыктарыбызды кечир. «Күнөөлөрүбүздү жап» — биздин менен пенделериңдин ортосундагы нерселерди кечирип, жаман иштерибизди аларга көрсөтпө. «Жана бизге ырайым кыл» — келечекте Өзүңдүн ийгилигиң менен бизди кайра күнөөгө түшүрбө. Ошондуктан күнөө кылган адам үч нерсеге муктаж деп айтылган: Аллах аны Өзү менен анын ортосундагы күнөө үчүн кечирсин; аны пенделеринен жашырып, алардын арасында маскара кылбасын; жана аны ошол күнөөгө окшош башка күнөөгө түшүүдөн сактап калсын.

Мурдагы хадисте Аллах: «Ооба», — деген; башка хадисте: «Мен кабыл кылдым», — деп айтылат.

«Сен биздин Мавлабызсың» — Сен биздин коргоочубуз жана жардамчыбызсың. Сага гана тобокел кылабыз, Сенден гана жардам сурайбыз. Бизде күч да, кубат да жок, баары Сенин жардамың менен.

«Каапыр коомго каршы бизге жардам бер» — Сенин диниңди четке каккан, жалгыздыгыңды таныган, пайгамбарыңдын элчилигин жокко чыгарган, Сенден башкага сыйынган жана макулуктарыңдын айрымдарын Сага шерик кылган адамдарга каршы бизге жардам бер. Аларга каршы бизге жеңиш берип, бул дүйнөдө жана акыретте акыркы натыйжаны бизге насип кыл. Аллах: «Ооба», — деген. Ибн ‘Аббастан Муслим риваят кылган хадисте: «Мен кабыл кылдым», — делет.

Ибн Жарир мындай деген: Мага аль-Мусанна ибн Ибрахим хадис айтты; бизге Абу Ну‘айм хадис айтты; бизге Суфьян Абу Исхак аркылуу риваят кылды. Абу Исхактын айтымында, Му‘аз (Аллах андан ыраазы болсун) бул сүрөнү «Каапыр коомго каршы бизге жардам бер» деген аят менен аяктаганда: «Аамин», — дечү. Ваки‘ Суфьян аркылуу, ал Абу Исхактан, ал бир кишиден, ал Му‘аз ибн Жабалдан риваят кылып: Му‘аз «Аль-Бакара» сүрөсүн бүтүргөндө: «Аамин», — дечү», — деп айткан. Аягында: «Унутуп калдык», — деп келет.

Аль-Багавинин тафсири

Аллахтын: «Элчи ыйман келтирди» деген сөзү — «Ал тастыктады», дегенди билдирет. «Өзүнө Раббиси тарабынан түшүрүлгөн нерсеге жана ыймандууларга» — «ар бири Аллахка ыйман келтирди» деген мааниде. «Китептерине» деген сөздү Хамза менен аль-Киса’и жекелик түрдө «Китебине» деп окушкан. Муну менен Куранды көздөшкөн.

Ошондой эле жекелик сөз менен айтылып, көптүк маанини туюндурат дешкен. Аллахтын: «Аллах пайгамбарларды сүйүнчүлөөчү жана эскертүүчү кылып жиберип, алар менен бирге Китепти түшүрдү» деген сөзү да ушуга мисал (Бакара, 2:213). Башкалар «китептерине» деп көптүк түрдө окушкан. Аллахтын: «Аллахка, Анын периштелерине, китептерине жана элчилерине» деген сөзүндөй (Ниса, 4:136).

«Биз Анын элчилеринин эч бирин бөлбөйбүз» — кээ бирине ишенип, кээ бирине каапыр болгон яхудийлер менен христиандардай кылбайбыз. Бул жерде айтылбай калган сөз бар, тактап айтканда, «Алар: “Биз Анын элчилеринин эч бирин бөлбөйбүз”, — дешет». Я‘куб бул жерди «юфаррику» деп, «йа» тамгасы менен окуган; анда сөз Элчи жөнүндө кабар болуп калат. Же анын мааниси: эч ким бөлбөйт, болушу мүмкүн.

«Эч кимдин ортосунда» деп айтылып, «эч кимдердин ортосунда» деп айтылбаганынын себеби — «эч ким» деген сөз жекеликке да, көптүккө да колдонулат. Аллах: «Силерден эч ким аны тосо албайт» (Хакка, 69:47), — деген.

«Алар: “Уктук”», башкача айтканда, Сенин сөзүңдү; «жана моюн сундук», башкача айтканда, Сенин буйругуңа баш ийдик. Хаким Жабирден (Аллах экөөнөн тең ыраазы болсун) риваят кылгандай, бул аят түшкөндө Жабраил пайгамбарга ﷺ: «Аллах сени жана үммөтүңдү мактады, сура, сага берилет», — деген. Аллах Тааланын үйрөтүүсү менен пайгамбар: «Сенден кечирим сурайбыз», — деди. «Гуфранака» сөзү масдар катары насб абалында турат.

Мааниси: «Кечирим берүү менен кечир», же «Сенден кечирим сурайбыз».

«Оо, Раббибиз! Кайтуу да Сага гана. Аллах эч бир жанга анын күчү жеткенинен башкасын жүктөбөйт». Аяттын сырткы мааниси алардын өтүнүчүнө жооп болуп турат, бирок анда өтүнүч түшүрүлүп айтылгандай. Алар: «Бизге көтөрө алганыбыздан башкасын жүктөбө», — дешкендей; Аллах болсо: «Аллах эч бир жанга анын күчү жеткенинен башкасын жүктөбөйт», — деп жооп берген.

Башкача айтканда, күчү жеткен нерсени гана жүктөйт. «Вус‘» — адам көтөрө алган, ага тардык кылбаган нерсе.

Бул аяттын түшүндүрмөсүндө ар түрдүү пикирлер айтылган. Ибн ‘Аббас, ‘Ата жана тафсирчилердин көпчүлүгү бул сөздө Аллахтын: «Көңүлүңөрдөгү нерсени ачыкка чыгарсаңар же жашырсаңар...» деген аятында айтылган ички сөздөр көздөлгөн дешкен. Ибн ‘Аббастан дагы: «Бул өзгөчө момундар тууралуу. Алар үчүн дин иштерин жеңилдетип, көтөрө ала турган нерсени гана милдет кылган.

Аллах: “Аллах силерге жеңилдик каалайт жана оорчулукту каалабайт” (Бакара, 2:185), — деген. Ошондой эле: “Ал силер үчүн динде эч кандай кыйынчылык кылган жок” (Хаж, 22:78), — деген», — деп риваят кылынган.

Суфьян ибн ‘Уяйнадан Аллахтын: «Аллах эч бир жанга анын күчү жеткенинен башкасын жүктөбөйт» деген сөзүнүн мааниси суралганда, ал: «Анын жеңилдигинен башкасын жүктөбөйт; күчү жеткенден ашыгын милдет кылбайт», — деген. Бул жакшы пикир, анткени «вус‘» — күчү жеткен чектен төмөн болгон нерсе.

«Ал тапкан жакшылыгы өзүнө» — башкача айтканда, адам жасаган жакшылыгынын сообу жана сыйлыгы өзүнө тиет. «Тапкан жамандыгы өзүнө каршы» — жамандыгынын күнөөсү өзүнө жүктөлөт.

«Оо, Раббибиз! Бизди жоопко тартпа» — башкача айтканда, бизди жазалаба. «Эгер унутсак» — муну кээ бирлер эстен чыгаруу маанисинде түшүндүрүшкөн. Аль-Калби: «Исраил урпактары өздөрүнө буйрулган нерсени унутуп же жаңылышканда, дароо жазага тартылышчу.

Ошол күнөөгө жараша аларга айрым тамак же суусундук арам кылынчу. Аллах момундарга бул үчүн жоопко тартылбоону сурап дуба кылууну буюрду», — деген. Дагы бир пикир боюнча, бул жерде «унутуу» таштап коюу деген мааниде. Аллахтын: «Алар Аллахты унутушту, ошондуктан Ал да аларды унутту» деген сөзүндөй (Тооба, 9:67).

«Же жаңылсак» деген сөз айрымдардын пикиринде ниет кылуу жана атайылап кылуу маанисинде. «Фалан жаңылышты» деп, атайылап кылган адам тууралуу да айтылат. Аллах: «Аларды өлтүрүү, чынында, чоң ката» (Исра, 17:31), — деген. ‘Ата: «Эгер унутсак же жаңылсак» деген — билбестик кылсак же атайылап кылсак», — деген.

Бирок көпчүлүк муну билбестиктен жана эстен чыгаргандан келип чыккан жаңылыштык деп эсептешкен. Анткени атайылап жасалган күнөө кечирилген эмес; ал Аллахтын каалоосунда. Ал эми жаңылыштык кечирилет. Пайгамбар ﷺ: «Менин үммөтүмдөн жаңылыштык, унутуу жана мажбурлап жасалган нерсе алып салынды», — деген.

Аллахтын: «Оо, Раббибиз! Бизге бизден мурункуларга жүктөгөндөй оор жүк жүктөбө» деген сөзү: «Биз көтөрө албай турган оор келишимди жана милдетти жүктөбө, аны бузуп же таштап койгонубуз үчүн бизди жазалаба», — дегенди билдирет. «Бизден мурункулар» деген — яхудийлер; алар ал милдетти аткара албай, ошондуктан азапка кабылышкан. Бул — Мужахид, ‘Ата, Катада, ас-Судди, аль-Калби жана башкалардын пикири.

Буга Аллахтын: «Силерден: “Муну кабыл алып, ага ылайык аткарасыңар”, — деп убада алганымда» деген сөзү далил болот (Али Имран, 3:81), башкача айтканда, «Менин келишимимди» деген мааниде.

Дагы бир пикир боюнча, бул: «Бизге ишти катуу жана оор кылба, Сен бизден мурунку яхудийлерге катаал кылганыңдай», — деген мааниде. Аллах аларга элүү намазды парз кылган, зекет үчүн мал-мүлкүнүн төрттөн бирин берүүнү буюрган; кийимине нажасат тийген адам аны кесип салчу; күнөө кылган адамдын күнөөсү эртеси күнү анын эшигине жазылып калчу жана башка ушундай оор милдеттер болгон. Бул — ‘Усман, ‘Ата, Малик ибн Анас, Абу ‘Убайда жана башкалардын сөзүнүн мааниси. Буга Аллахтын: «Алардын моюндарына болгон оор жүктөрүн жана кишендерин түшүрөт» деген сөзү далил болот (А‘раф, 7:157).

Дагы бир пикир боюнча, «иср» — тообосу кабыл алынбаган күнөө; мында: «Бизди ушундай күнөөгө түшүүдөн сакта», — деген маани бар. Сөздүн түпкү мааниси — байлоо жана бекемдөө.

Аллахтын: «Оо, Раббибиз! Бизге күчүбүз жетпеген нерсени жүктөбө» деген сөзү: «Биз көтөрө албаган амалдарды милдет кылба», — дегенди билдирет. Дагы бир пикир боюнча, бул — жүрөктөгү ойлор жана азгырыктар. Махкулдан «катуу кумар» деп айтылган.

Катуу кумар — күчтүү жыныстык каалоо. Ибрахимден «сүйүү» деп; Мухаммад ибн Абдулваххабдан «ашыктык» деп риваят кылынган. Ибн Журайж «маймылдар менен чочколорго айландырылуу» деген; дагы бир пикирде душмандардын кубанышы, башка пикирде бөлүнүү жана туугандыкты үзүү делген. Андан Аллахка баш калкалайбыз.

«Бизди кечир» — күнөөлөрүбүздү кечирип, өчүр. «Күнөөлөрүбүздү жап» — күнөөлөрүбүздү жашырып, бизди маскара кылба. «Жана бизге ырайым кыл» — анткени Сенин моюн сунууңа жетишпей туруп амал кыла албайбыз, ырайымың болбосо күнөөдөн баш тарта албайбыз. «Сен биздин Мавлабызсың» — биздин жардамчыбыз, сактоочубуз жана коргоочубуз. «Каапыр коомго каршы бизге жардам бер».

Са‘ид ибн Жубайр Ибн ‘Аббастан Аллахтын «Раббибиз! Сенден кечирим сурайбыз» деген сөзү тууралуу: Аллах: «Силерди кечирдим», — дегенин риваят кылган. «Эгер унутсак же жаңылсак, бизди жоопко тартпа» деген сөз жөнүндө: «Силерди жоопко тартпайм», — деп айтылган. «Бизге оор жүк жүктөбө» деген сөзгө: «Силерге оор жүк жүктөбөйм», — деген.

«Бизге күчүбүз жетпеген нерсени жүктөбө» деген сөзгө: «Силерге жүктөбөйм», — деген. «Бизди кечир...» деген сөздөрдүн аягына чейин: «Силерди кечирдим, күнөөлөрүңөрдү жаптым, ырайым кылдым жана каапыр коомго каршы жардам бердим», — деген. Му‘аз ибн Жабал «Аль-Бакара» сүрөсүн аяктаганда «Аамин» дечү.

Исма‘ил ибн Абдулкахир бизге кабарлады: Абу аль-Гафир ибн Мухаммад бизге кабарлады: Мухаммад ибн ‘Иса аль-Жулуди бизге кабарлады: Ибрахим ибн Мухаммад ибн Суфйан бизге кабарлады: Муслим ибн аль-Хажжаж мага хадис айтты: Абу Бакр ибн Аби Шайба бизге хадис айтты; Абу Усама бизге Малик ибн Мигвалдан, ал аз-Зубайр ибн ‘Адийден, ал Талха ибн ‘Али ибн Мусаррифтен, ал Муррадан, ал Абдуллахтан хадис айтты. Абдуллах: «Аллахтын Элчиси ﷺ Исрага көтөрүлгөндө, Сидратул-Мунтаханын жанына жеткирилди. Ал алтынчы асманда.

Жерден көтөрүлгөн нерселер ага чейин жетип, ошол жерден алынат; анын үстүнөн түшүрүлгөн нерселер да ага чейин жетип, ошол жерден алынат. “Сидраны каптаган нерсе каптады” деген аяттагы көрүнүш алтын көпөлөктөр эле. Аллахтын Элчисине ﷺ үч нерсе берилди: беш убак намаз, “Аль-Бакара” сүрөсүнүн акыркы аяттары жана үммөтүнөн Аллахка эч нерсени шерик кылбаган адамдардын чоң күнөөлөрү кечирилди», — деген.