Àforíjì àti ìrànlọ́wọ́ Ọlọ́run

Tafsīr ti Shaykh ʿAbdurraḥmān as-Saʿdī

Nígbà tí ọ̀rọ̀ Ọlọ́run gíga jùlọ yìí sọ̀kalẹ̀ pé: “Bí ẹ bá fi ohun tó wà nínú yín hàn tàbí tí ẹ bá fi pamọ́, Allāh yóò ṣe ìṣírò rẹ̀ fún yín” (Al-Baqarah, 2:284), ó nira fún àwọn Mùsùlùmí nítorí wọ́n rò pé a ó dá wọn lẹ́bi fún àwọn ohun tó wà nínú ọkàn, yálà èrò tó dúró ṣinṣin, èrò tó wá sẹ́yìn tàbí àwọn mìíràn. Nítorí náà, Ọlọ́run sọ fún wọn nínú ẹsẹ yìí pé: “Allāh kì í fi ẹrù lé ẹ̀mí kankan ju agbára rẹ̀ lọ,” ìyẹn ni, kò ní fi ohun kan lé ẹ̀mí lọ́rùn ju ohun tí agbára rẹ̀ gbé lọ, bẹ́ẹ̀ ni kò ní fi ẹrù tí yóò ṣòro fún un lé e.

Gẹ́gẹ́ bí Ọlọ́run ti sọ pé: “Kò fi ìṣòro kankan sílẹ̀ fún yín nínú ẹ̀sìn” (Al-Hajj, 22:78).

Ní ti gidi, àwọn àṣẹ àti àwọn ìdènà kò jẹ́ ohun tó nira fún àwọn ọkàn; dípò bẹ́ẹ̀, wọ́n jẹ́ oúnjẹ fún àwọn ẹ̀mí, oògùn fún àwọn ara, àti ààbò lọ́wọ́ ìpalára. Ọlọ́run gíga jùlọ pàṣẹ fún àwọn ẹrú Rẹ̀ ohun tó pàṣẹ fún wọn gẹ́gẹ́ bí àánú àti oore. Pẹ̀lú èyí, tí àwọn àwáwí kan bá ṣẹlẹ̀ tó lè fa ìnira, a máa mú ìrọ̀rùn àti ìfàyè gba wá—yálà nípa yíyọ ojúṣe náà kúrò lórí ẹni tí a pè láti ṣe é tàbí nípa yíyọ díẹ̀ lára rẹ̀; bí ìrọ̀rùn tí a ṣe fún aláìsàn, arìnrìn-àjò àti àwọn mìíràn.

Lẹ́yìn náà, Ọlọ́run sọ pé ẹ̀mí kọ̀ọ̀kan yóò ní èrè ohun rere tó ṣe, ohun búburú tó sì ṣe yóò sì jẹ ẹrù lé e lórí. Ẹni tó ru ẹrù kì í ru ẹrù ẹlòmíràn, bẹ́ẹ̀ ni a kì í gbé àwọn iṣẹ́ rere ìránṣẹ́ Ọlọ́run fún ẹlòmíràn. Lílo ọ̀rọ̀ “kasaba” fún iṣẹ́ rere fi hàn pé ènìyàn lè jèrè iṣẹ́ rere pẹ̀lú ìsapá kékeré, kódà pẹ̀lú èrò inú ọkàn lásán. Ṣùgbọ́n lílo ọ̀rọ̀ “iktasaba” fún iṣẹ́ búburú fi hàn pé a kì í kọ iṣẹ́ búburú sílẹ̀ fún ènìyàn títí tí yóò fi ṣe é tí yóò sì fi sapá fún un.

Nígbà tí Ọlọ́run sọ pé Òjíṣẹ́ àti àwọn onígbàgbọ́ tó wà pẹ̀lú rẹ̀ gbàgbọ́, àti pé gbogbo ẹni tó ń ṣiṣẹ́ ni a ó san án ní ìbámu pẹ̀lú iṣẹ́ rẹ̀, tí ènìyàn sì lè ṣe àìpé, àṣìṣe tàbí gbàgbé, tí Ọlọ́run sì ti sọ pé kò ní fi ẹrù lé wa ju ohun tí a lè gbé lọ, Ó sọ nípa àdúrà àwọn onígbàgbọ́ nípa àwọn nǹkan wọ̀nyí. Wòlíì, kí ìkẹ́ àti ọlá Ọlọ́run máa bá a, sọ pé Ọlọ́run dáhùn àdúrà náà, ó sì sọ pé: “Mo ti ṣe é.”

“Olúwa wa, má ṣe dá wa lẹ́bi bí a bá gbàgbé tàbí tí a bá ṣàṣìṣe.” Ìyàtọ̀ láàárín gbígbàgbé àti ṣíṣe àṣìṣe ni pé: gbígbàgbé ni nígbà tí ọkàn bá gbàgbé ohun tí a pàṣẹ fún un, tí ẹni náà sì fi sílẹ̀ nítorí gbígbàgbé. Ṣíṣe àṣìṣe sì ni nígbà tí ènìyàn bá fẹ́ ṣe ohun tí ó bófin mu láti fẹ́ ṣe, ṣùgbọ́n iṣẹ́ náà yọrí sí ohun tí kò bófin mu. Ọlọ́run ti dárí ohun tí ó ṣẹlẹ̀ láti inú àwọn méjèèjì jì wọ́n gẹ́gẹ́ bí àánú àti oore Rẹ̀ sí wọn.

Nítorí náà, ẹni tó bá gbàdúrà nínú aṣọ tí ó ti gba láìtọ́ tàbí aṣọ tó ní ìwà àìmọ́; ẹni tó gbàgbé pé ìwà àìmọ́ wà lára ara rẹ̀, tó sì gbàdúrà; ẹni tó bá sọ̀rọ̀ nínú àdúrà láìmọ̀; ẹni tó bá ṣe ohun tó ń ba ààwẹ̀ jẹ́ nítorí gbígbàgbé; tàbí tó ṣe ohun tí a kà léèwọ̀ fún ẹni tó wọ ìḥrām, tí kò sì fa ìparun kankan, nítorí gbígbàgbé—gbogbo wọ̀nyí ni a dárí jì. Bákan náà, ẹni tó bá ṣe ohun tí ó ti búra pé òun kò ní ṣe nítorí gbígbàgbé, kò rú ìbúra rẹ̀. Tí ó bá sì ṣe àṣìṣe tó sì pa ẹ̀mí tàbí ba dúkìá jẹ́, kò ní ẹ̀ṣẹ̀; ojúṣe ìsanpada náà wá láti inú ìparun ohun náà nìkan.

Bákan náà, ní àwọn ibi tí pípe orúkọ Ọlọ́run ti jẹ́ dandan, tí ènìyàn bá gbàgbé láti ṣe é, kò ní ìpalára kankan.

“Olúwa wa, má ṣe di ẹrù líle lé wa lórí” — ìyẹn ni, má ṣe fi àwọn ojúṣe tó nira lé wa lórí, gẹ́gẹ́ bí O ṣe fi lé àwọn tó ṣáájú wa. Ọlọ́run ti ṣe bẹ́ẹ̀; Ó ti mú àwọn àṣẹ kan rọrùn fún ìjọ yìí nínú ìwẹ̀nùmọ́ àti àwọn ipò ìjọsìn, ní ọ̀nà tí kò fi rọrùn fún àwọn ìjọ mìíràn.

“Olúwa wa, má ṣe fi ohun tí a kò lè gbé lé wa lórí.” Ọlọ́run ti ṣe bẹ́ẹ̀, gbogbo ọpẹ́ sì jẹ́ ti Rẹ̀. “Dárí jì wá, dárí ẹ̀ṣẹ̀ wa jì wá, kí O sì ṣàánú fún wa.” Nípasẹ̀ ìdáríjì àti ìforíjì ni a fi ń lé àwọn ohun búburú àti àwọn ìṣòro kúrò; nípasẹ̀ àánú sì ni àwọn ọ̀ràn wa fi ń yanjú dáadáa.

“Iwọ ni Aláṣẹ wa,” ìyẹn ni, Olúwa wa, Ọba wa àti Ọlọ́run wa. Ìtọ́jú àti àṣẹ Rẹ ti ń bá wa lọ láti ìgbà tí O ti dá wa tí O sì ti mú wa wá sí ìwàláàyè. Àwọn ìbùkún Rẹ ń bá wa lọ ní gbogbo ìgbà. Lẹ́yìn náà, O fún wa ní ìbùkún ńlá àti ẹ̀bùn tó tóbi: ìbùkún Islām, èyí tí gbogbo àwọn ìbùkún mìíràn tẹ̀ lé.

Nítorí náà, a bẹ̀ Ọ́, Olúwa àti Aláṣẹ wa, pé kí O pé ìbùkún Rẹ lórí wa nípa fífún wa ní ìṣẹ́gun lórí àwọn aláìgbàgbọ́, àwọn tí wọ́n ṣe àìgbàgbọ́ sí Ọ́ àti àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ, tí wọ́n dojú kọ àwọn ọmọ ẹ̀sìn Rẹ tí wọ́n sì kọ àṣẹ Rẹ̀ sílẹ̀. Fún wa ní ìṣẹ́gun lórí wọn nípasẹ̀ ẹ̀rí àti àlàyé, idà àti ọ̀kọ̀; mú wa ní ipò agbára lórí ilẹ̀ ayé, sọ wọ́n di aláìlágbára, kí O sì fún wa ní ìgbàgbọ́ àti àwọn iṣẹ́ rere tí ìṣẹ́gun fi ń wáyé. Gbogbo ọpẹ́ ni fún Allāh, Olúwa gbogbo ẹ̀dá.

Pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ àti àṣeyọrí Ọlọ́run ni ìtumọ̀ Súratu Al-Baqarah ti parí. Kí Allāh bùkún fún Muḥammad, kí Ó sì fún un ní àlàáfíà.

Ọlọ́run sọ nípa ìgbàgbọ́ Òjíṣẹ́ àti àwọn onígbàgbọ́ tó wà pẹ̀lú rẹ̀, ìtẹríba àti ìgbọràn wọn, àti bí wọ́n ṣe ń tọrọ ìdáríjì pẹ̀lú èyí. Ó sọ pé wọ́n gbàgbọ́ nínú Allāh, àwọn áńgẹ́lì Rẹ̀, àwọn Ìwé Rẹ̀ àti àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ̀. Èyí ní ìgbàgbọ́ nínú gbogbo ohun tí Allāh sọ nípa ara Rẹ̀, àti ohun tí àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ̀ sọ nípa Rẹ̀, lára àwọn ànímọ́ pípé àti àwọn ìtóbi Rẹ̀, ní ọ̀nà gbogbogbò àti ọ̀nà ẹ̀kúnrẹ́rẹ́. Ó tún ní mímọ Allāh kúrò lọ́wọ́ fífi ẹ̀dá wé E, sísọ àwọn ànímọ́ Rẹ̀ di asán, àti gbogbo ànímọ́ àìpé.

Ó tún ní ìgbàgbọ́ nínú àwọn áńgẹ́lì tí àwọn òfin ẹ̀sìn mẹ́nuba ní ọ̀nà gbogbogbò àti ẹ̀kúnrẹ́rẹ́, àti ìgbàgbọ́ nínú gbogbo àwọn Òjíṣẹ́ àti àwọn Ìwé; ìyẹn ni, gbogbo ohun tí àwọn Òjíṣẹ́ sọ àti ohun tí àwọn Ìwé ní nínú àwọn ìròyìn, àwọn àṣẹ àti àwọn ìdènà. Wọn kì í ya ẹnikẹ́ni sọ́tọ̀ lára àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ̀; wọ́n gbàgbọ́ nínú gbogbo wọn, nítorí àwọn ni alárinà láàárín Allāh àti àwọn ẹrú Rẹ̀. Ṣíṣe àìgbàgbọ́ sí díẹ̀ lára wọn jẹ́ ṣíṣe àìgbàgbọ́ sí gbogbo wọn, ó sì tún jẹ́ ṣíṣe àìgbàgbọ́ sí Allāh.

“Wọ́n sì sọ pé: A gbọ́” ohun tí O pàṣẹ fún wa tí O sì kọ̀ fún wa. “A sì tẹ̀lé àṣẹ Rẹ” nínú èyí; wọn kì í ṣe àwọn tó sọ pé: “A gbọ́, ṣùgbọ́n a ṣàìgbọràn.” Níwọ̀n bí kò ti ṣeé ṣe fún ẹrú láti má ṣe àìpé nínú ẹ̀tọ́ Allāh, tí ó sì nílò ìdáríjì Rẹ̀ nígbà gbogbo, wọ́n sọ pé: “Àforíjì Rẹ ni a ń tọrọ,” ìyẹn ni, a bẹ Ọ́ pé kí O dárí àìpé àti ẹ̀ṣẹ̀ tí a ṣe jì wá, kí O sì pa àwọn àbùkù tí a ní rẹ́. “Ọ̀dọ̀ Rẹ ni gbogbo ìṣẹ̀dá yóò padà sí” — ìyẹn ni, gbogbo ẹ̀dá yóò padà sọ́dọ̀ Rẹ, O sì yóò san wọ́n ní ìbámu pẹ̀lú ohun rere àti ohun búburú tí wọ́n ṣe.

Tafsīr ti Imam Ibn Kathīr

Àwọn ḥadīth nípa ọlá àwọn ẹsẹ ọlọ́lá méjì wọ̀nyí

Kí Allāh jẹ́ kí àǹfààní wọn dé bá wa. Ḥadīth àkọ́kọ́: Al-Bukhārī sọ pé: Muḥammad ibn Kathīr sọ fún wa, Shuʿbah sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Sulaymān, láti ọ̀dọ̀ Ibrāhīm, láti ọ̀dọ̀ ʿAbd al-Raḥmān, láti ọ̀dọ̀ Abū Masʿūd, láti ọ̀dọ̀ Wòlíì, kí ìkẹ́ àti ọlá Ọlọ́run máa bá a, ó sọ pé: “Ẹni tó bá ka àwọn ẹsẹ méjì náà…” Ó tún sọ pé: Abū Nuʿaym sọ fún wa, Sufyān sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Manṣūr, láti ọ̀dọ̀ Ibrāhīm, láti ọ̀dọ̀ ʿAbd al-Raḥmān ibn Yazīd, láti ọ̀dọ̀ Abū Masʿūd, ó sọ pé Òjíṣẹ́ Allāh, kí ìkẹ́ àti ọlá Ọlọ́run máa bá a, sọ pé: “Ẹni tó bá ka àwọn ẹsẹ méjì ìkẹyìn Súratu Al-Baqarah ní òru kan, wọ́n yóò tó fún un.”

Gbogbo àwọn akójọpọ̀ ḥadīth mìíràn náà ni wọ́n gbà á látọ̀dọ̀ Sulaymān ibn Mihrān al-Aʿmash, pẹ̀lú ọ̀nà ìròyìn kan náà àti ọ̀rọ̀ tó jọra. Ó wà nínú àwọn Ṣaḥīḥ méjèèjì, láti ọ̀nà Sufyān, láti ọ̀dọ̀ Manṣūr, láti ọ̀dọ̀ Ibrāhīm, láti ọ̀dọ̀ ʿAbd al-Raḥmān, láti ọ̀dọ̀ rẹ̀. Ó tún wà nínú àwọn Ṣaḥīḥ méjèèjì láti ọ̀dọ̀ ʿAbd al-Raḥmān, láti ọ̀dọ̀ ʿAlqamah, láti ọ̀dọ̀ Abū Masʿūd. ʿAbd al-Raḥmān sọ pé: “Lẹ́yìn náà, mo pàdé Abū Masʿūd, ó sì tún sọ ọ́ fún mi.”

Bákan náà, Aḥmad ibn Ḥanbal gbà á wá: Yaḥyā ibn Ādam sọ fún wa, Sharik sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ ʿĀṣim, láti ọ̀dọ̀ al-Musayyib ibn Rāfiʿ, láti ọ̀dọ̀ ʿAlqamah, láti ọ̀dọ̀ Abū Masʿūd, láti ọ̀dọ̀ Wòlíì, kí ìkẹ́ àti ọlá Ọlọ́run máa bá a, ó sọ pé: “Ẹni tó bá ka àwọn ẹsẹ méjì ìkẹyìn Súratu Al-Baqarah ní òru rẹ̀, wọ́n yóò tó fún un.”

Ḥadīth kejì: Imām Aḥmad sọ pé: Ḥusayn sọ fún wa, Shaybān sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Manṣūr, láti ọ̀dọ̀ Ribʿī, láti ọ̀dọ̀ Kharashah ibn al-Ḥurr, láti ọ̀dọ̀ al-Maʿrūr ibn Suwayd, láti ọ̀dọ̀ Abū Dharr, ó sọ pé Òjíṣẹ́ Allāh, kí ìkẹ́ àti ọlá Ọlọ́run máa bá a, sọ pé: “A fún mi ní àwọn ẹsẹ ìkẹyìn Súratu Al-Baqarah láti inú ìṣúra kan tó wà lábẹ́ ʿArsh; a kò fún wòlíì kankan ṣáájú mi ní wọn.”

Ibn Mardawayh tún gbà á wá láti ọ̀dọ̀ al-Ashjaʿī, láti ọ̀dọ̀ al-Thawrī, láti ọ̀dọ̀ Manṣūr, láti ọ̀dọ̀ Ribʿī, láti ọ̀dọ̀ Zayd ibn Ẓabyān, láti ọ̀dọ̀ Abū Dharr, ó sọ pé Òjíṣẹ́ Allāh, kí ìkẹ́ àti ọlá Ọlọ́run máa bá a, sọ pé: “A fún mi ní àwọn ẹsẹ ìkẹyìn Súratu Al-Baqarah láti inú ìṣúra kan tó wà lábẹ́ ʿArsh.”

Ḥadīth kẹta: Muslim sọ pé: Abū Bakr ibn Abī Shaybah sọ fún wa, Abū Usāmah sọ fún wa, Mālik ibn Mighwal sọ fún wa. (Ḥā) Ibn Numayr àti Zuhayr ibn Ḥarb, àwọn méjèèjì, sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ ʿAbd Allāh ibn Numayr, ọ̀rọ̀ wọn sì jọra. Ibn Numayr sọ pé: Bàbá mi sọ fún wa, Mālik ibn Mighwal sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ al-Zubayr ibn ʿAdī, láti ọ̀dọ̀ Ṭalḥah, láti ọ̀dọ̀ Murrah, láti ọ̀dọ̀ ʿAbd Allāh, ó sọ pé: Nígbà tí wọ́n gbé Òjíṣẹ́ Allāh, kí ìkẹ́ àti ọlá Ọlọ́run máa bá a, sókè ní òru Al-Isrāʾ, wọ́n mú un dé Sidrat al-Muntahā, tó wà ní ọ̀run kẹfà.

Ohun gbogbo tó ń gòkè láti ayé dé ibẹ̀ ni a ti ń gbà á; ohun gbogbo tó sì ń sọ̀kalẹ̀ láti òkè rẹ̀ dé ibẹ̀ ni a tún ti ń gbà á. Ó sọ pé: “Nígbà tí ohun tó bò Sidrah bò ó” (Al-Najm, 53:16) — ó sọ pé: “Àwọn kòkòrò bí labalábá tí a fi wúrà ṣe.” Ó sọ pé: A fún Òjíṣẹ́ Allāh ní nǹkan mẹ́ta: àwọn àdúrà ojoojúmọ́ márùn-ún, àwọn ẹsẹ ìkẹyìn Súratu Al-Baqarah, àti ìdáríjì fún ẹni tó bá ti inú ummah rẹ̀ kú láìsọ ohunkóhun di alábàápín Allāh, àní àwọn ẹ̀ṣẹ ńlá tó ń sọ ènìyàn sínú ìparun pàápàá.

Ḥadīth kẹrin: Aḥmad sọ pé: Isḥāq ibn Ibrāhīm al-Rāzī sọ fún wa, Salamah ibn al-Faḍl sọ fún wa, Muḥammad ibn Isḥāq sọ fún mi láti ọ̀dọ̀ Yazīd ibn Abī Ḥabīb, láti ọ̀dọ̀ Marthad ibn ʿAbd Allāh al-Yazanī, láti ọ̀dọ̀ ʿUqbah ibn ʿĀmir al-Juhanī, ó sọ pé Òjíṣẹ́ Allāh, kí ìkẹ́ àti ọlá Ọlọ́run máa bá a, sọ fún mi pé: “Ka àwọn ẹsẹ méjì ìkẹyìn Súratu Al-Baqarah; a fún mi ní wọn láti abẹ́ ʿArsh.” Ọ̀nà ìròyìn yìí dára, ṣùgbọ́n wọn kò fi sínú àwọn ìwé wọn.

Ḥadīth karùn-ún: Ibn Mardawayh sọ pé: Aḥmad ibn Kāmil sọ fún wa, Ibrāhīm ibn Isḥāq al-Ḥarbī sọ fún wa, Musaddad sọ fún wa, Abū ʿAwānah sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Abū Mālik, láti ọ̀dọ̀ Ribʿī, láti ọ̀dọ̀ Ḥudhayfah, ó sọ pé Òjíṣẹ́ Allāh, kí ìkẹ́ àti ọlá Ọlọ́run máa bá a, sọ pé: “A yà wá sọ́tọ̀ kúrò lára àwọn ènìyàn pẹ̀lú nǹkan mẹ́ta: a fún mi ní àwọn ẹsẹ wọ̀nyí tó wà ní ìkẹyìn Súratu Al-Baqarah láti inú ilé ìṣúra kan lábẹ́ ʿArsh. A kò fún ẹnikẹ́ni ṣáájú mi ní wọn, a kò sì ní fún ẹnikẹ́ni lẹ́yìn mi.”

Lẹ́yìn náà, Ibn Mardawayh tún ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Nuʿaym ibn Abī Hindī, láti ọ̀dọ̀ Ribʿī, láti ọ̀dọ̀ Ḥudhayfah, pẹ̀lú ọ̀rọ̀ tó jọra.

Ḥadīth kẹfà: Ibn Mardawayh sọ pé: ʿAbd al-Bāqī ibn Nāfiʿ sọ fún wa, Ismāʿīl ibn al-Faḍl sọ fún wa, Muḥammad ibn Ḥātim ibn Bazīʿ sọ fún wa, Jaʿfar ibn ʿAwn sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Mālik ibn Mighwal, láti ọ̀dọ̀ Abū Isḥāq, láti ọ̀dọ̀ al-Ḥārith, láti ọ̀dọ̀ ʿAlī, ó sọ pé: “Mi ò rò pé ẹnikẹ́ni tó lóye Islām yẹ kí ó sùn láìka àwọn ẹsẹ ìkẹyìn Súratu Al-Baqarah; ìṣúra ni wọ́n, a sì fún Wòlíì yín, kí ìkẹ́ àti ọlá Ọlọ́run máa bá a, ní wọn láti abẹ́ ʿArsh.”

Wakīʿ tún ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Isrāʾīl, láti ọ̀dọ̀ Abū Isḥāq, láti ọ̀dọ̀ ʿUmayr ibn ʿAmr al-Khārifī, láti ọ̀dọ̀ ʿAlī, ó sọ pé: “Mi ò rò pé ẹnikẹ́ni tó mọ̀, tí Islām sì ti dé ọ̀dọ̀ rẹ̀, yẹ kí ó sùn láìka Āyat al-Kursī àti àwọn ẹsẹ ìkẹyìn Súratu Al-Baqarah; wọ́n jẹ́ lára ìṣúra tó wà lábẹ́ ʿArsh.”

Ḥadīth keje: Abū ʿĪsā al-Tirmidhī sọ pé: Bundār sọ fún wa, ʿAbd al-Raḥmān ibn Mahdī sọ fún wa, Ḥammād ibn Salamah sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Ashʿath ibn ʿAbd al-Raḥmān al-Jurmī, láti ọ̀dọ̀ Abū Qilābah, láti ọ̀dọ̀ Abū al-Ashʿath al-Ṣanʿānī, láti ọ̀dọ̀ al-Nuʿmān ibn Bashīr, láti ọ̀dọ̀ Wòlíì, kí ìkẹ́ àti ọlá Ọlọ́run máa bá a, ó sọ pé: “Allāh kọ ìwé kan sílẹ̀ ní ẹgbẹ̀rún ọdún méjì ṣáájú kí Ó tó dá àwọn ọ̀run àti ayé. Ó sọ̀kalẹ̀ àwọn ẹsẹ méjì lára rẹ̀, Ó sì fi wọn parí Súratu Al-Baqarah. A kì yóò ka àwọn ẹsẹ méjì náà nínú ilé fún òru mẹ́ta, kí Sátánì tó sún mọ́ ilé náà.” Lẹ́yìn náà, ó sọ pé: “Ḥadīth àjèjì ni èyí.”

Al-Ḥākim náà gbà á wá nínú Al-Mustadrak rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Ḥammād ibn Salamah pẹ̀lú ọ̀nà ìròyìn kan náà, ó sì sọ pé: “Ó dára gẹ́gẹ́ bí àwọn àṣẹ Muslim, ṣùgbọ́n àwọn méjèèjì kò kó o sínú àwọn ìwé wọn.”

Ḥadīth kẹjọ: Ibn Mardawayh sọ pé: ʿAbd al-Raḥmān ibn Muḥammad ibn Madīn sọ fún wa, al-Ḥasan ibn al-Jahm sọ fún wa, Ismāʿīl ibn ʿAmr sọ fún wa, Ibn Abī Maryam sọ fún wa, Yūsuf ibn Abī al-Ḥajjāj sọ fún mi láti ọ̀dọ̀ Saʿīd, láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās, ó sọ pé: Nígbà tí Òjíṣẹ́ Allāh, kí ìkẹ́ àti ọlá Ọlọ́run máa bá a, bá ka ìkẹyìn Súratu Al-Baqarah àti Āyat al-Kursī, ó máa rẹ́rìn-ín, ó sì máa sọ pé: “Àwọn méjèèjì jẹ́ lára ìṣúra Al-Raḥmān tó wà lábẹ́ ʿArsh.”

Nígbà tí ó bá ka: “Ẹni tó bá ṣe búburú, a ó san án ní ìbámu pẹ̀lú rẹ̀” (Al-Nisāʾ, 4:123), àti “Kò sí ohun tó jẹ́ ti ènìyàn bí kò ṣe ohun tí ó sapá fún; a ó sì fi ìsapá rẹ̀ hàn, lẹ́yìn náà a ó san án ní ẹ̀san tó péye” (Al-Najm, 53:39–41), ó máa sọ ọ̀rọ̀ ìbànújẹ́, ó sì máa rẹ ara rẹ̀ sílẹ̀.

Ḥadīth kẹsàn-án: Ibn Mardawayh sọ pé: ʿAbd Allāh ibn Muḥammad ibn Kūfī sọ fún wa, Aḥmad ibn Yaḥyā ibn Ḥamzah sọ fún wa, Muḥammad ibn Bakr sọ fún wa, Makkī ibn Ibrāhīm sọ fún wa, ʿAbd Allāh ibn Abī Ḥumayd sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Abū Mulayḥ, láti ọ̀dọ̀ Maʿqil ibn Yasār, ó sọ pé Òjíṣẹ́ Allāh, kí ìkẹ́ àti ọlá Ọlọ́run máa bá a, sọ pé: “A fún mi ní Súratu al-Fātiḥah àti àwọn ẹsẹ ìkẹyìn Súratu Al-Baqarah láti abẹ́ ʿArsh; àwọn Mufaṣṣal sì jẹ́ àfikún.”

Ḥadīth kẹwàá: A ti mẹ́nu kan tẹ́lẹ̀ nínú àwọn ḥadīth nípa ọlá al-Fātiḥah, láti ọ̀dọ̀ ʿAbd Allāh ibn ʿĪsā ibn ʿAbd al-Raḥmān ibn Abī Laylā, láti ọ̀dọ̀ Saʿīd ibn Jubayr, láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās. Ó sọ pé: Nígbà kan, Òjíṣẹ́ Allāh wà lọ́dọ̀ Jibrīl, ó sì gbọ́ ariwo kan láti òkè. Jibrīl gbé ojú rẹ̀ sókè sí ọ̀run, ó sì sọ pé: “Èyí ni ẹnu-ọ̀nà kan tí a ṣẹ̀ṣẹ̀ ṣí sílẹ̀ ní ọ̀run; a kò tíì ṣí i rí rí.” Ó sọ pé: Áńgẹ́lì kan sọ̀kalẹ̀ láti ibẹ̀, ó tọ Òjíṣẹ́ Allāh wá, ó sì sọ fún un pé: “Gbadùn ìròyìn ayọ̀ nípa ìmọ́lẹ̀ méjì tí a fún ọ; a kò fún wòlíì kankan ṣáájú rẹ ní wọn: al-Fātiḥah àti àwọn ẹsẹ ìkẹyìn Súratu Al-Baqarah.

Kò sí lẹ́tà kankan nínú wọn tí o bá kà tí a kì yóò fún ọ ní èrè rẹ̀.” Muslim àti al-Nasāʾī ni wọ́n ròyìn rẹ̀; èyí ni ọ̀rọ̀ al-Nasāʾī.

Ọ̀rọ̀ Ọlọ́run pé: “Òjíṣẹ́ gbàgbọ́ nínú ohun tí a sọ̀kalẹ̀ fún un láti ọ̀dọ̀ Olúwa rẹ̀” jẹ́ ìròyìn nípa ìgbàgbọ́ Òjíṣẹ́, kí ìkẹ́ àti ọlá Ọlọ́run máa bá a. Ibn Jarīr sọ pé: Bishr sọ fún wa, Yazīd sọ fún wa, Saʿīd sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Qatādah; ó sọ pé wọ́n sọ fún wa pé nígbà tí ẹsẹ yìí sọ̀kalẹ̀, Òjíṣẹ́ Allāh, kí ìkẹ́ àti ọlá Ọlọ́run máa bá a, sọ pé: “Ó yẹ kí ó gbàgbọ́.”

Al-Ḥākim náà ròyìn nínú Al-Mustadrak rẹ̀ pé: Abū al-Naḍr al-Faqīh sọ fún wa, Muʿādh ibn Najdah al-Qurashī sọ fún wa, Khallād ibn Yaḥyā sọ fún wa, Abū ʿAqīl sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Yaḥyā ibn Abī Kathīr, láti ọ̀dọ̀ Anas ibn Mālik, ó sọ pé: Nígbà tí ẹsẹ yìí sọ̀kalẹ̀ sórí Wòlíì: “Òjíṣẹ́ gbàgbọ́ nínú ohun tí a sọ̀kalẹ̀ fún un láti ọ̀dọ̀ Olúwa rẹ̀,” Wòlíì sọ pé: “Ó yẹ kí ó gbàgbọ́.” Lẹ́yìn náà, al-Ḥākim sọ pé: “Ọ̀nà ìròyìn rẹ̀ dára, ṣùgbọ́n àwọn méjèèjì kò kó o sínú àwọn ìwé wọn.”

Ọ̀rọ̀ náà pé: “àti àwọn onígbàgbọ́” ni a fi kún “Òjíṣẹ́.” Lẹ́yìn náà, Ọlọ́run sọ nípa gbogbo wọn pé: “Gbogbo wọn gbàgbọ́ nínú Allāh, àwọn áńgẹ́lì Rẹ̀, àwọn Ìwé Rẹ̀ àti àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ̀; a kì í ya ẹnikẹ́ni sọ́tọ̀ lára àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ̀.” Àwọn onígbàgbọ́ gbàgbọ́ pé Allāh jẹ́ Ẹnìkan ṣoṣo, Aláìlẹ́gbẹ́, Ẹni tí gbogbo nǹkan gbára lé; kò sí ọlọ́run mìíràn yàtọ̀ sí I, kò sì sí olúwa kankan yàtọ̀ sí I. Wọ́n sì jẹ́rìí sí òtítọ́ gbogbo àwọn Wòlíì, àwọn Òjíṣẹ́ àti àwọn Ìwé tí a sọ̀kalẹ̀ láti ọ̀run fún àwọn ẹrú Allāh, àwọn Òjíṣẹ́ àti àwọn Wòlíì.

Wọn kì í ya ẹnikẹ́ni sọ́tọ̀ láàárín wọn, kí wọ́n gba díẹ̀ gbọ́, kí wọ́n sì kọ díẹ̀ sílẹ̀; dípò bẹ́ẹ̀, gbogbo wọn jẹ́ olóòótọ́, olódodo, olùtọ́sọ́nà àti ẹni tí a tọ́ sọ́nà, tí wọ́n ń tọ́ àwọn ènìyàn sí ọ̀nà rere. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé Allāh lè fi òfin tuntun rọ́pò òfin àwọn kan, ní àṣẹ Rẹ̀, òfin Muḥammad, èdìdì àwọn Wòlíì àti àwọn Òjíṣẹ́, ni ó rọ́pò gbogbo wọn. Òfin rẹ̀ ni Àkókò Ìgbéǹde yóò fi wáyé, ìjọ kan lára àwọn ọmọ-ẹ̀yìn rẹ̀ yóò sì máa wà lórí òtítọ́ ní gbangba.

“Wọ́n sì sọ pé: A gbọ́” ọ̀rọ̀ Rẹ, Olúwa wa, a sì lóye rẹ̀, a sì mú un ṣẹ. “A sì tẹ̀lé àṣẹ” Rẹ nínú rẹ̀; a ṣe iṣẹ́ ní ìbámu pẹ̀lú ohun tí ó béèrè. “Àforíjì Rẹ ni a ń tọrọ, Olúwa wa” jẹ́ títọrọ ìdáríjì, àánú àti inú rere. Ibn Abī Ḥātim sọ pé: ʿAlī ibn Ḥarb al-Mawṣilī sọ fún wa, Ibn Fuḍayl sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ ʿAṭāʾ ibn al-Sāʾib, láti ọ̀dọ̀ Saʿīd ibn Jubayr, láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās nípa ọ̀rọ̀ Allāh pé: “Òjíṣẹ́ gbàgbọ́ nínú ohun tí a sọ̀kalẹ̀ fún un láti ọ̀dọ̀ Olúwa rẹ̀, àwọn onígbàgbọ́ náà náà,” títí dé ọ̀rọ̀ pé: “Àforíjì Rẹ ni a ń tọrọ, Olúwa wa.”

Ó sọ pé: “Allāh ti dárí jì yín.” “Ọ̀dọ̀ Rẹ ni gbogbo ìpadàbọ̀” túmọ̀ sí pé: Ọ̀dọ̀ Rẹ ni ìpadà àti àbáwọlé wà ní Ọjọ́ Ìṣírò.

Ibn Jarīr sọ pé: Ibn Ḥumayd sọ fún wa, Jarīr sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Bayān, láti ọ̀dọ̀ Ḥakīm, láti ọ̀dọ̀ Jābir, ó sọ pé: Nígbà tí ẹsẹ náà sọ̀kalẹ̀ sórí Òjíṣẹ́ Allāh, kí ìkẹ́ àti ọlá Ọlọ́run máa bá a: “Òjíṣẹ́ gbàgbọ́ nínú ohun tí a sọ̀kalẹ̀ fún un láti ọ̀dọ̀ Olúwa rẹ̀, àwọn onígbàgbọ́ náà náà. Gbogbo wọn gbàgbọ́ nínú Allāh, àwọn áńgẹ́lì Rẹ̀, àwọn Ìwé Rẹ̀ àti àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ̀; wọn kì í ya ẹnikẹ́ni sọ́tọ̀ lára àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ̀,” títí dé ọ̀rọ̀ pé: “Wọ́n sì sọ pé: A gbọ́, a sì tẹ̀lé àṣẹ; àforíjì Rẹ ni a ń tọrọ, Olúwa wa, ọ̀dọ̀ Rẹ ni gbogbo ìpadàbọ̀ wà,” Jibrīl sọ pé: “Allāh ti yin ọ àti ìjọ rẹ dáadáa; béèrè, a ó fún ọ.”

Ó sì béèrè pé: “Allāh kì í fi ẹrù lé ẹ̀mí kankan ju agbára rẹ̀ lọ,” títí dé ìkẹyìn ẹsẹ náà. Al-Najm: 16; Al-Nisāʾ: 123; Al-Najm: 39–41.

Ḥadīth kọkànlá: Abū Muḥammad ʿAbd Allāh ibn ʿAbd al-Raḥmān al-Dārimī sọ nínú Musnad rẹ̀ pé: Abū al-Mughīrah sọ fún wa, Ṣafwān sọ fún wa, Ayfaʿ ibn ʿAbd Allāh al-Kilāʿī sọ fún wa pé ọkùnrin kan béèrè pé: “Òjíṣẹ́ Allāh, ẹsẹ wo ni ó tóbi jù lọ nínú Ìwé Allāh?” Ó dáhùn pé: “Āyat al-Kursī: Allāh, kò sí ọlọ́run kan àyàfi Òun, Ẹni Alààyè, Ẹni tí ohun gbogbo gbára lé.” Ọkùnrin náà béèrè pé: “Ẹsẹ wo nínú Ìwé Allāh ni o fẹ́ jù lọ kí ó dé ọ̀dọ̀ rẹ àti ìjọ rẹ?” Ó dáhùn pé: “Ìkẹyìn Súratu Al-Baqarah; kò sí ohun rere kankan ní ayé àti ní ọ̀run tí kò wà nínú rẹ̀.”

Ọ̀rọ̀ Ọlọ́run pé: “Allāh kì í fi ẹrù lé ẹ̀mí kankan ju agbára rẹ̀ lọ” túmọ̀ sí pé kò fi ohun tó ju agbára ẹnikẹ́ni lọ lé e lórí. Èyí jẹ́ ara inú-rere Ọlọ́run sí àwọn ẹ̀dá Rẹ̀, àánú Rẹ̀ sí wọn àti oore Rẹ̀ fún wọn. Ẹsẹ yìí ni ó rọ́pò, tí ó sì gbé àníyàn tí àwọn Ọ̀rẹ́ Wòlíì ní nípa ọ̀rọ̀ Ọlọ́run yìí kúrò: “Bí ẹ bá fi ohun tó wà nínú yín hàn tàbí tí ẹ bá fi pamọ́, Allāh yóò ṣe ìṣírò rẹ̀ fún yín” (Al-Baqarah, 2:284). Ìtumọ̀ rẹ̀ ni pé, bó tilẹ̀ jẹ́ pé Ọlọ́run yóò ṣe ìṣírò àti béèrè lọ́wọ́ wọn, kò ní fìyà jẹ wọ́n fún ohun tí ènìyàn kò lè dá dúró.

Àmọ́ ohun tí kò ṣeé dá dúró, bí ìkùnsínú ọkàn àti ìsọ̀rọ̀ inú rẹ̀, kì í ṣe ohun tí a fi ẹrù lé ènìyàn lórí. Kíkórìíra àwọn ìkùnsínú búburú wọ̀nyí jẹ́ apá kan ìgbàgbọ́.

“Ẹ̀mí náà ni ohun rere tó jèrè jẹ́ ti rẹ̀” túmọ̀ sí ohun rere tó ṣe. “Ohun búburú tó jèrè yóò sì jẹ ẹrù lé e lórí” túmọ̀ sí ohun búburú tó ṣe; èyí kan àwọn iṣẹ́ tó wà lábẹ́ ojúṣe ẹ̀sìn. Lẹ́yìn náà, Ọlọ́run tọ́ àwọn ẹrú Rẹ̀ sójú láti tọrọ lọ́wọ́ Rẹ̀, Ó sì ti ṣe ìlérí pé yóò dáhùn wọn. Ó kọ́ wọn, ó sì tọ́ wọn sójú láti sọ pé: “Olúwa wa, má ṣe dá wa lẹ́bi bí a bá…” Ìyẹn ni, bí a bá fi ojúgbàgbé sílẹ̀ láti ṣe iṣẹ́ tí a pàṣẹ fún wa, tàbí tí a bá ṣe ohun tí a kà léèwọ̀ láìmọ̀.

“Tàbí tí a bá ṣàṣìṣe” — ìyẹn ni, bí a bá ṣàṣìṣe ní ṣíṣe iṣẹ́ náà, nítorí a kò mọ ọ̀nà tó tọ́ ní òfin ẹ̀sìn. A ti mẹ́nu kan tẹ́lẹ̀ nínú Ṣaḥīḥ Muslim ḥadīth Abū Hurayrah pé Allāh sọ pé: “Bẹ́ẹ̀ ni.” Nínú ḥadīth Ibn ʿAbbās, Ọlọ́run sọ pé: “Mo ti ṣe é.” Ibn Mājah ròyìn nínú Sunan rẹ̀, Ibn Ḥibbān sì ròyìn nínú Ṣaḥīḥ rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Abū ʿAmr al-Awzāʿī, láti ọ̀dọ̀ ʿAṭāʾ.

Nínú ọ̀nà ìròyìn Ibn Mājah, ó wá láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās; al-Ṭabarānī àti Ibn Ḥibbān sì gbà á láti ọ̀dọ̀ ʿAṭāʾ, láti ọ̀dọ̀ ʿUbayd ibn ʿUmayr, láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās, ó sọ pé Òjíṣẹ́ Allāh, kí ìkẹ́ àti ọlá Ọlọ́run máa bá a, sọ pé: “Allāh ti yọ àṣìṣe, gbígbàgbé àti ohun tí wọ́n fi tipátipá ṣe kúrò lórí ìjọ mi.” A tún ròyìn rẹ̀ láti ọ̀nà mìíràn, ṣùgbọ́n Aḥmad àti Abū Ḥātim sọ pé kò lágbára. Allāh ló mọ̀ jù.

Ibn Abī Ḥātim sọ pé: Bàbá mi sọ fún wa, Muslim ibn Ibrāhīm sọ fún wa, Abū Bakr al-Hudhalī sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Shahr, láti ọ̀dọ̀ Umm al-Dardāʾ, láti ọ̀dọ̀ Wòlíì, ó sọ pé: “Allāh ti yọ nǹkan mẹ́ta kúrò fún ìjọ mi: àṣìṣe, gbígbàgbé àti ohun tí wọ́n fi tipátipá ṣe.” Abū Bakr sọ pé: Mo sọ èyí fún al-Ḥasan, ó sì dáhùn pé: “Bẹ́ẹ̀ ni. Ṣé o kò ka ẹsẹ yìí nínú Qurʾān: ‘Olúwa wa, má ṣe dá wa lẹ́bi bí a bá gbàgbé tàbí tí a bá ṣàṣìṣe’?”

“Olúwa wa, má ṣe di ẹrù líle lé wa lórí, gẹ́gẹ́ bí O ṣe di í ru àwọn tó ṣáájú wa.” Ìtumọ̀ rẹ̀ ni pé, má ṣe fi àwọn iṣẹ́ tó nira lé wa lórí, bó tilẹ̀ jẹ́ pé a lè ṣe wọ́n; má ṣe fi àwọn ìdè àti ẹrù wíwúwo tí a fi lélẹ̀ fún àwọn orílẹ̀-èdè àtijọ́ sínú òfin wa. Wòlíì Rẹ Muḥammad, Wòlíì àánú, ni O rán pẹ̀lú òfin tí Ó mú àwọn ẹrù wọ̀nyí kúrò nínú ẹ̀sìn tó dúró lórí ìjọsìn Ọlọ́run ṣoṣo, tí ó sì rọrùn. Ó ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀ nínú Ṣaḥīḥ Muslim láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah pé Òjíṣẹ́ Allāh sọ pé Ọlọ́run sọ pé: “Bẹ́ẹ̀ ni.”

Nínú ìròyìn Ibn ʿAbbās láti ọ̀dọ̀ Òjíṣẹ́ Allāh, Ó sọ pé: “Mo ti ṣe é.” A tún ti ròyìn láti ọ̀pọ̀ ọ̀nà pé Òjíṣẹ́ Allāh sọ pé: “A rán mi pẹ̀lú ẹ̀sìn tó dúró lórí ìjọsìn Ọlọ́run ṣoṣo, tó rọrùn, tó sì ń ṣe àánú.”

“Olúwa wa, má ṣe fi ohun tí a kò lè gbé lé wa lórí” túmọ̀ sí àwọn ojúṣe ẹ̀sìn, àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àjálù àti ìdánwò; má ṣe fi ohun tí a kò ní agbára láti dojú kọ wá wò. Makḥūl sọ nípa ẹsẹ náà pé: “Àjèjì jíjìnnà àti ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́.” Ibn Abī Ḥātim ló ròyìn rẹ̀. Ọlọ́run sọ pé: “Bẹ́ẹ̀ ni.” Nínú ḥadīth mìíràn, Ó sọ pé: “Mo ti ṣe é.”

“Dárí jì wá” túmọ̀ sí ohun tó wà láàárín wa àti Ìwọ, ohun tí O mọ̀ nípa àìpé àti ìṣìṣe wa. “Dárí ẹ̀ṣẹ̀ wa jì wá” túmọ̀ sí ohun tó wà láàárín wa àti àwọn ẹrú Rẹ: má ṣe fi àbùkù àti iṣẹ́ búburú wa hàn fún wọn. “Kí O sì ṣàánú fún wa” túmọ̀ sí ọjọ́ iwájú; má ṣe jẹ́ kí a ṣe ẹ̀ṣẹ̀ mìíràn nípasẹ̀ àṣeyọrí Rẹ fún wa. Nítorí náà, wọ́n sọ pé ẹni tó ṣẹ̀ nílò nǹkan mẹ́ta: kí Allāh dárí ohun tó wà láàárín òun àti Rẹ̀ jì í, kí Ó pa á mọ́ fún àwọn ẹrú Rẹ kí Ó má baà dójú ti í níwájú wọn, àti kí Ó dáàbò bò ó kí Ó má baà tún ṣe ẹ̀ṣẹ̀ tó jọ ọ́.

A ti mẹ́nu kan tẹ́lẹ̀ nínú ḥadīth pé Ọlọ́run sọ pé: “Bẹ́ẹ̀ ni.” Nínú ḥadīth mìíràn, Ó sọ pé: “Mo ti ṣe é.”

“Iwọ ni Aláṣẹ wa” túmọ̀ sí pé: Iwọ ni Olùdáàbò bo wa àti Olùrànlọ́wọ́ wa; Ọ̀dọ̀ Rẹ ni a gbẹ́kẹ̀ lé, Ìwọ ni A tún ń wá ìrànlọ́wọ́ lọ́dọ̀. Gbogbo agbára àti okun wà lọ́dọ̀ Rẹ nìkan. “Nítorí náà, ràn wá lọ́wọ́ lórí àwọn aláìgbàgbọ́” túmọ̀ sí àwọn tí wọ́n kọ ẹ̀sìn Rẹ̀, tí wọ́n sẹ́ ìṣọ̀kan Rẹ̀ àti iṣẹ́ jíjẹ́ Òjíṣẹ́ Wòlíì Rẹ̀, tí wọ́n sì ń jọ́sìn ẹlòmíràn lẹ́gbẹ̀ẹ́ Rẹ, tí wọ́n sì ń sọ àwọn ẹrú Rẹ̀ di alábàápín fún Un. Ràn wá lọ́wọ́ lórí wọn, kí ìparí rere sì jẹ́ tiwa lórí wọn ní ayé àti ní Ọjọ́ Ìkẹyìn.

Allāh sọ pé: “Bẹ́ẹ̀ ni.” Nínú ḥadīth tí Muslim ròyìn láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās, Allāh sọ pé: “Mo ti ṣe é.” Ibn Jarīr sọ pé: Al-Muthannā ibn Ibrāhīm sọ fún mi, Abū Nuʿaym sọ fún wa, Sufyān sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Abū Isḥāq, pé Muʿādh, kí Allāh yọ̀ sí i, máa ń sọ pé “Āmīn” nígbà tó bá parí súrah náà, níbi ọ̀rọ̀ pé: “Ràn wá lọ́wọ́ lórí àwọn aláìgbàgbọ́.” Wakīʿ ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Sufyān, láti ọ̀dọ̀ Abū Isḥāq, láti ọ̀dọ̀ ọkùnrin kan, láti ọ̀dọ̀ Muʿādh ibn Jabal: Nígbà tó bá parí Al-Baqarah, ó máa sọ pé: “Āmīn.” A gbàgbé.

Tafsīr al-Baghawī

Ọ̀rọ̀ Ọlọ́run pé: “Òjíṣẹ́ gbàgbọ́” túmọ̀ sí pé ó jẹ́rìí sí òtítọ́. “Nínú ohun tí a sọ̀kalẹ̀ fún un láti ọ̀dọ̀ Olúwa rẹ̀ àti àwọn onígbàgbọ́ náà náà; gbogbo wọn gbàgbọ́ nínú Allāh” — a lo ọ̀rọ̀-ìṣe ní ìkan nítorí pé a ń tọ́ka sí ẹnìkọ̀ọ̀kan wọn. “Àwọn áńgẹ́lì Rẹ̀, àwọn Ìwé Rẹ̀ àti àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ̀.” Ḥamzah àti al-Kisāʾī ka á ní “Ìwé Rẹ̀” ní ìkan, èyí tí ó túmọ̀ sí Qurʾān.

A tún sọ pé ìtumọ̀ rẹ̀ lè jẹ́ ọ̀pọ̀, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a sọ ọ́ ní ìkan, gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ Ọlọ́run pé: “Allāh jí àwọn Wòlíì dìde gẹ́gẹ́ bí olùmú ìròyìn ayọ̀ àti olùkìlọ̀, Ó sì sọ Ìwé náà kalẹ̀ pẹ̀lú wọn” (Al-Baqarah, 2:213). Àwọn kàkàkí mìíràn ka á ní ọ̀pọ̀ “àwọn Ìwé Rẹ̀,” gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ Ọlọ́run pé: “àwọn áńgẹ́lì Rẹ̀, àwọn Ìwé Rẹ̀ àti àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ̀” (Al-Nisāʾ, 4:136).

“A kì í ya ẹnikẹ́ni sọ́tọ̀ lára àwọn Òjíṣẹ́ Rẹ̀” — ìyẹn ni, a kò ní gbàgbọ́ nínú díẹ̀ lára wọn, kí a sì kọ díẹ̀ sílẹ̀, gẹ́gẹ́ bí àwọn Júù àti Kristẹni ṣe ṣe. Ọ̀rọ̀ kan wà tí a kò sọ ní gbangba, ìtumọ̀ rẹ̀ sì ni pé: wọ́n sọ pé, “A kì í ya ẹnikẹ́ni sọ́tọ̀.” Yaʿqūb ka ọ̀rọ̀ náà ní “kò ya sọ́tọ̀” pẹ̀lú lẹ́tà yāʾ, èyí tó sọ ọ́ di ìròyìn nípa Òjíṣẹ́ tàbí tó túmọ̀ sí pé gbogbo wọn ni kò ya sọ́tọ̀. Ọlọ́run lo ọ̀rọ̀ “láàárín ẹnikẹ́ni” dípò “láàárín àwọn ẹnìkọ̀ọ̀kan,” nítorí “ẹnikẹ́ni” lè tọ́ka sí ẹnìkan ṣoṣo tàbí ọ̀pọ̀lọpọ̀.

Allāh sọ pé: “Kò sí ẹnikẹ́ni nínú yín tó lè dá wọn dúró” (Al-Ḥāqqah, 69:47).

“Wọ́n sì sọ pé: A gbọ́” ọ̀rọ̀ Rẹ. “A sì tẹ̀lé àṣẹ” Rẹ. A ròyìn láti ọ̀dọ̀ Ḥakīm, láti ọ̀dọ̀ Jābir, kí Allāh yọ̀ sí àwọn méjèèjì, pé nígbà tí ẹsẹ yìí sọ̀kalẹ̀, Jibrīl, kí àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a, sọ fún Wòlíì pé: “Allāh ti yin ọ àti ìjọ rẹ dáadáa; béèrè, a ó fún ọ.” Ó béèrè gẹ́gẹ́ bí ìtọ́sọ́nà Ọlọ́run pé: “Àforíjì Rẹ ni a ń tọrọ.”

Ọ̀rọ̀ náà jẹ́ orúkọ-ìṣe tó wà ní ìpò àfihàn àfojúsùn; ìtumọ̀ rẹ̀ ni pé: “Dáríjì wa pẹ̀lú ìdáríjì Rẹ,” tàbí “A bẹ Ọ́ fún ìdáríjì Rẹ.”

“Olúwa wa, ọ̀dọ̀ Rẹ ni gbogbo ìpadàbọ̀ wà. Allāh kì í fi ẹrù lé ẹ̀mí kankan ju agbára rẹ̀ lọ.” Ìtumọ̀ tó hàn gbangba ni pé ó dáhùn ìbéèrè wọn, ṣùgbọ́n ìbéèrè náà kò sọ ní gbangba; ó dà bí ẹni pé wọ́n sọ pé: “Má ṣe fi ẹrù lé wa ju agbára wa lọ,” Ọlọ́run sì dáhùn pé: “Allāh kì í fi ẹrù lé ẹ̀mí kankan ju agbára rẹ̀ lọ,” ìyẹn ni, ju agbára rẹ̀. “Agbára” ni orúkọ ohun tí ènìyàn lè ṣe láìní ìṣòro.

Àwọn onímọ̀ yàtọ̀ nípa ìtumọ̀ rẹ̀. Ibn ʿAbbās, ʿAṭāʾ àti ọ̀pọ̀ àwọn olùtumọ̀ Qurʾān sọ pé ó túmọ̀ sí ìsọ̀rọ̀ inú ọkàn tí Ọlọ́run mẹ́nu kan nínú ẹsẹ pé: “Bí ẹ bá fi ohun tó wà nínú yín hàn tàbí tí ẹ bá fi pamọ́.” Gẹ́gẹ́ bí a ti ṣàlàyé tẹ́lẹ̀. A tún ròyìn láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās pé ó sọ pé: “Àwọn onígbàgbọ́ pàtó ni a ń sọ̀rọ̀ nípa wọn; Ọlọ́run mú àwọn ọ̀ràn ẹ̀sìn wọn rọrùn, kò sì fi ojúṣe kankan lé wọn lórí ju ohun tí wọ́n lè ṣe lọ,” gẹ́gẹ́ bí Ọlọ́run ti sọ pé: “Allāh fẹ́ ìrọ̀rùn fún yín, kò sì fẹ́ ìṣòro fún yín” (Al-Baqarah, 2:185), àti pé: “Kò fi ìṣòro kankan sílẹ̀ fún yín nínú ẹ̀sìn” (Al-Ḥajj, 22:78).

A béèrè lọ́wọ́ Sufyān ibn ʿUyaynah nípa ọ̀rọ̀ Ọlọ́run, “Allāh kì í fi ẹrù lé ẹ̀mí kankan ju agbára rẹ̀ lọ,” ó sì dáhùn pé: “Kò ju ìrọ̀rùn rẹ̀ lọ; Kò sì fi ẹrù lé e ju agbára rẹ̀ lọ.” Èyí jẹ́ ọ̀rọ̀ tó dára, nítorí “agbára” túmọ̀ sí ohun tó kéré ju ohun tí ènìyàn lè fara dà lọ.

Ọ̀rọ̀ Ọlọ́run pé: “Ohun tí ó jèrè jẹ́ ti ẹ̀mí náà” túmọ̀ sí pé ẹ̀mí náà yóò ní èrè àti ẹ̀san fún iṣẹ́ rere tó ṣe. “Ohun tí ó jèrè yóò sì jẹ́ ẹrù lé e lórí” túmọ̀ sí pé yóò ru ẹ̀ṣẹ̀ iṣẹ́ búburú rẹ̀. “Olúwa wa, má ṣe dá wa lẹ́bi” túmọ̀ sí pé má ṣe fìyà jẹ wá. “Bí a bá gbàgbé” àwọn kan túmọ̀ sí gbígbàgbé tó jẹ́ àìmọ̀.

Al-Kalbī sọ pé: Nígbà tí àwọn ọmọ Ísírẹ́lì bá gbàgbé ohun kan tí a pàṣẹ fún wọn tàbí tí wọ́n bá ṣàṣìṣe, ìjìyà wọn máa ń yára dé; wọ́n sì máa ń fi oúnjẹ tàbí ohun mímu kan lé wọn lórí gẹ́gẹ́ bí ìwọ̀n ẹ̀ṣẹ̀ náà. Nítorí náà, Ọlọ́run pàṣẹ fún àwọn onígbàgbọ́ pé kí wọ́n bẹ̀ Ọ́ pé kí Ó má ṣe dá wọn lẹ́bi bákan náà. A tún sọ pé “gbàgbé” náà túmọ̀ sí fífi sílẹ̀, gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ Ọlọ́run pé: “Wọ́n gbàgbé Allāh, Ó sì gbàgbé wọn” (Al-Tawbah, 9:67).

“Àbí tí a bá ṣàṣìṣe” — àwọn kan sọ pé ó túmọ̀ sí ṣíṣe àìmọ̀ọ́mọ̀ tàbí ṣíṣe pẹ̀lú èrò; a lè pe ẹni tó mọ̀ọ́mọ̀ ṣe ohun kan ní ẹni tó ṣàṣìṣe. Allāh sọ pé: “Pípa àwọn ọmọ wọn jẹ́ ohun tó jẹ́ àṣìṣe ńlá” (Al-Isrāʾ, 17:31). ʿAṭāʾ sọ pé, “Bí a bá gbàgbé tàbí tí a bá ṣàṣìṣe” túmọ̀ sí: bí a bá ṣe ohun kan láìmọ̀ tàbí mọ̀ọ́mọ̀. Ṣùgbọ́n ọ̀pọ̀ àwọn onímọ̀ túmọ̀ rẹ̀ sí àṣìṣe tó jẹ́ àìmọ̀ àti gbígbàgbé, nítorí a kì í dárí ẹ̀ṣẹ̀ tí a mọ̀ọ́mọ̀ ṣe jì; ó wà lábẹ́ ìfẹ́ Ọlọ́run.

Àṣìṣe ni a dárí jì. Wòlíì, kí ìkẹ́ àti ọlá Ọlọ́run máa bá a, sọ pé: “A ti yọ àṣìṣe, gbígbàgbé àti ohun tí a fi tipátipá ṣe kúrò lórí ìjọ mi.”

“Olúwa wa, má ṣe di ẹrù líle lé wa lórí” túmọ̀ sí má ṣe fi májẹ̀mú àti ojúṣe wíwúwo tí a kò lè ṣe lé wa lórí, kí O má bàa fìyà jẹ wá fún rírú àti fífi sílẹ̀, “gẹ́gẹ́ bí O ṣe di í ru àwọn tó ṣáájú wa,” ìyẹn àwọn Júù, tí wọn kò ṣe é, tí O sì fi ìyà jẹ wọ́n. Èrò yìí ni Mujāhid, ʿAṭāʾ, Qatādah, al-Suddī, al-Kalbī àti àwọn mìíràn sọ. Ẹsẹ Ọlọ́run yìí ló fi í hàn pé: “Ẹ sì ti gba májẹ̀mú Mi lórí èyí” (Āl ʿImrān, 3:81), ìyẹn ni, májẹ̀mú Mi. A tún sọ pé ó túmọ̀ sí: má ṣe mú àwọn ọ̀ràn le koko tàbí mú wọn le ju fún wa, gẹ́gẹ́ bí O ṣe mú wọn le koko fún àwọn tó ṣáájú wa lára àwọn Júù.

Nítorí Allāh pàṣẹ fún wọn láti ṣe àdúrà márùndínlọ́gbọ̀n, kí wọ́n sì fi ìdá mẹ́rin dúkìá wọn ṣe zakāh; ẹni tí aṣọ rẹ̀ bá ní ìwà àìmọ́ gbọ́dọ̀ gé apá aṣọ náà kúrò; tí ẹnikẹ́ni bá ṣẹ̀, ẹ̀ṣẹ̀ rẹ̀ á kọ sí ẹnu-ọ̀nà rẹ̀ ní òwúrọ̀, àti àwọn ẹrù mìíràn àti ìdè. Èyí ni ìtumọ̀ tí ʿUthmān, ʿAṭāʾ, Mālik ibn Anas, Abū ʿUbaydah àti àwọn mìíràn sọ. Ẹsẹ Ọlọ́run yìí fi í hàn pé: “Ó sì yọ ẹrù wọn àti àwọn ìdè tí ó wà lára wọn kúrò” (Al-Aʿrāf, 7:157). A tún sọ pé “iṣr” jẹ́ ẹ̀ṣẹ̀ tí kò sí ìrònúpìwàdà fún un; ìtumọ̀ rẹ̀ ni pé: dáàbò bò wá lọ́wọ́ irú rẹ̀. Ní ìpilẹ̀, ó túmọ̀ sí ìdènà àti dídì ohun múlẹ̀.

“Olúwa wa, má ṣe fi ohun tí a kò lè gbé lé wa lórí” túmọ̀ sí má ṣe fi àwọn iṣẹ́ tí a kò lè ṣe lé wa lórí. A tún sọ pé ó túmọ̀ sí ìsọ̀rọ̀ inú ọkàn àti ìkùnsínú. A ròyìn láti ọ̀dọ̀ Makḥūl pé ó túmọ̀ sí ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ tó lágbára. “Ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ líle” ni ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ tó lágbára.

Ibrāhīm sọ pé ó túmọ̀ sí ìfẹ́; Muḥammad ibn ʿAbd al-Wahhāb sọ pé ìfẹ́ onínítànṣán; Ibn Jurayj sọ pé ó túmọ̀ sí yíyí ènìyàn padà sí ọ̀bọ àti ẹlẹ́dẹ̀. A tún sọ pé ó túmọ̀ sí ayọ̀ àwọn ọ̀tá wa nígbà ìpọ́njú wa, tàbí ìyapa àti dídá ìbátan sílẹ̀. A ń wá ààbò Ọlọ́run lọ́wọ́ rẹ̀.

“Dárí jì wá” túmọ̀ sí ré kọjá àwọn ẹ̀ṣẹ̀ wa, kí O sì pa wọ́n rẹ́. “Dárí ẹ̀ṣẹ̀ wa jì wá” túmọ̀ sí bò wọ́n mọ́lẹ̀ fún wa, kí O má sì dójú ti wa. “Kí O sì ṣàánú fún wa,” nítorí àṣẹ Rẹ nìkan ni a fi lè ṣe iṣẹ́ rere, àánú Rẹ nìkan ni a sì fi lè yàgò fún àìgbọràn. “Iwọ ni Aláṣẹ wa” túmọ̀ sí Olùrànlọ́wọ́ wa, Olùṣọ́ wa àti Olùdáàbò bò wa.

“Nítorí náà, ràn wá lọ́wọ́ lórí àwọn aláìgbàgbọ́.” Saʿīd ibn Jubayr ròyìn láti ọ̀dọ̀ Ibn ʿAbbās, kí Allāh yọ̀ sí àwọn méjèèjì, nípa ọ̀rọ̀ Ọlọ́run “Àforíjì Rẹ ni a ń tọrọ, Olúwa wa,” pé Allāh sọ pé: “Mo ti dárí jì yín.” Nípa ọ̀rọ̀ náà, “Má ṣe dá wa lẹ́bi bí a bá gbàgbé tàbí tí a bá ṣàṣìṣe,” Ó sọ pé: “Mi ò ní dá yín lẹ́bi.” “Olúwa wa, má ṣe di ẹrù líle lé wa lórí,” Ó sọ pé: “Mi ò ní di ẹrù líle lé yín lórí.”

“Má ṣe fi ohun tí a kò lè gbé lé wa lórí,” Ó sọ pé: “Mi ò ní fi í lé yín lórí.” Látorí “Dárí jì wá” títí dé ìkẹyìn, Ó sọ pé: “Mo ti dárí jì yín, mo ti foríjì yín, mo ṣàánú fún yín, mo sì ti ràn yín lọ́wọ́ lórí àwọn aláìgbàgbọ́.”

Nígbà tí Muʿādh ibn Jabal bá parí Súratu Al-Baqarah, ó máa sọ pé: “Āmīn.” Ismāʿīl ibn ʿAbd al-Qāhir ròyìn fún wa pé: Abū ʿAbd al-Ghāfir ibn Muḥammad sọ fún wa, Muḥammad ibn ʿĪsā al-Julūdī sọ fún wa, Ibrāhīm ibn Muḥammad ibn Sufyān sọ fún wa, Muslim ibn al-Ḥajjāj sọ fún wa, Abū Bakr ibn Abī Shaybah sọ fún wa, Abū Usāmah sọ fún wa, Mālik ibn Mighwal sọ fún mi láti ọ̀dọ̀ al-Zubayr ibn ʿAdī, láti ọ̀dọ̀ Ṭalḥah ibn ʿAlī ibn Muṣarrif, láti ọ̀dọ̀ Murrah, láti ọ̀dọ̀ ʿAbd Allāh. Ó sọ pé: Nígbà tí wọ́n gbé Òjíṣẹ́ Allāh sókè ní òru Al-Isrāʾ, wọ́n mú un dé Sidrat al-Muntahā, tó wà ní ọ̀run kẹfà.

Ohun tí ń gòkè láti ayé dé ibẹ̀ ni a ti ń gbà á, ohun tí ń sọ̀kalẹ̀ láti òkè rẹ̀ dé ibẹ̀ náà sì ni a ti ń gbà á. “Nígbà tí ohun tó bò Sidrah bò ó” (Al-Najm, 53:16), ó sì sọ pé: “Àwọn kòkòrò bí labalábá tí a fi wúrà ṣe.” Ó tún sọ pé: A fún Òjíṣẹ́ Allāh ní nǹkan mẹ́ta: àwọn àdúrà ojoojúmọ́ márùn-ún, àwọn ẹsẹ ìkẹyìn Súratu Al-Baqarah, àti ìdáríjì fún ẹni tó bá kú láìsọ ohunkóhun di alábàápín Allāh, lára àwọn ẹ̀ṣẹ ńlá tó ń sọ ènìyàn sínú ìparun.