Yettude neema Alla

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

O ɓamtiti, o weltiti sabu konngol makko, wondude e haayre e dow laaɓal konngol mum, waajoraade mum e no o feewniri haala mum. Ngol ko mbaydi annaba’en (aleyhimus-salaam): adabu timmungu, haayre e nokku mum, tee nde weltugol maɓɓe ɓurataa laaɓal. No waɗiri ko annabiijo (Alla yo o hisnu e jam) ɓurdu e weltugol mum woni laaɓal. Ko ɗuuɗaade weltugol e ɗaande jaawɗe hollita laaɓal hakkille e adabu bonɗo.

Kadi, wonaade laaɓal e haayde e ko haayni ɗum hollita neɗɗanke bonɗo e tiiɗɗo. Annaba’en kisnanaa ko ɗuum.

O wi’i, yettude Alla mo waɗi o heɓi ngol daraja: «Joom am, awziʿnī», ɗum firti: «Hollu-mi e ɓeydu-mi» «mi yettira neema Maaɗa mo neeminɗaa e dow am e dow baabaajo am e yummaajo am». Neema e dow baaba’en e yumma’en ko neema e dow ɓiɓɓe maɓɓe. O ɗaɓɓiti Joom mum yo O wallu mo e waɗde yettugol neema Alla, ɗiɗi: ɗi diin e ɗi aduna, e dow mum e dow baabaajo mum e yummaajo mum. «E mi waɗa ko moƴƴi, ko mbeltiiɗaa»—ɗum firti: «Wallu-mi mi waɗa ko moƴƴi ko mbeltiiɗaa, sabu ɗum jokkondiri e yamiroore Maa, waɗiraa ɗum e laaɓal, tee kisii e ko bonnata ɗum e ko ustata timmugol mum».

«Naata-mi, sabu yurmeende Maa, e hakkunde jiyaaɓe Maa moƴƴuɓe»: yurmeende ndee, e nder mum aljana, ko waɗanaaɓe moƴƴuɓe, e ceertuɗe daraja e daraja. Ko ɗum woni yiyde Alla e mbaydi Sulaaymaana, nde o nani haala muurɗo e noddaare mum.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

(«O ɓamtiti, o weltiti sabu konngol mum, tee o wi’i: “Joom am, awziʿnī ngam mi yettira neema Maaɗa mo neeminɗaa e dow am e dow baabaajo am e yummaajo am, ngam mi waɗa ko moƴƴi ko mbeltiiɗaa, tee naata-mi, sabu yurmeende Maaɗa, e hakkunde jiyaaɓe Maaɗa moƴƴuɓe”»). Ɗum firti: «Hollu-mi mi yettira neema Maaɗa nde neeminɗaa-mi, e humpitinde-mi ɗemngal colli e alayɓe, e neema nde neeminɗaa e dow baabaajo am e yummaajo am, nde ɓe njokkondiri e Islaam e yeeso Maa, e gomɗinal e Maa.

«E mi waɗa ko moƴƴi ko mbeltiiɗaa»—ɗum firti: «Gollal ko yiɗɗaa, ko mbeltiiɗaa». «E naata-mi, sabu yurmeende Maa, e hakkunde jiyaaɓe Maa moƴƴuɓe»—ɗum firti: «So a maayinii, haɓɓu-mi e moƴƴuɓe e jiyaaɓe Maa, e ɓe ɓadii Maa ɓe ɓurɓe moƴƴude».

Ko goɗɗo e jeyɓe tafsiiri wi’i ndee maayo wonnoo e leydi Shaam walla nokku goɗɗo, tee muurɗo oo jogii tiiɗe ɗiɗi hono musel, walla ko woɗɗi e konngolaji ɗin, ɗum alaa heɓde huunde. Nauf al-Bikaali wi’i: muurɗi Sulaaymaana ngoni no waajuuji. Nde mi yiyii ɗum winndaa e yaɓde «yaa», kono ko «baa»—ɗum juumre winndugol. Alla ko ɓuri anndude.

Ko ɗum ngoni ko waɗi: Sulaaymaana (aleyhis-salaam) faamii konngol muurɗo oo, o ɓamtiti e weltugol. Ɗum ko huunde mawnde no feewi. Ibn Abii Haatim wi’i: Baaba am haalani min, Muhammad ibn Bashshaar haalani mo, Yaziid ibn Haaruun haalani mo, Masʿar iwde e Zayd al-ʿAmii, iwde e Abii as-Siddiiq an-Naajii, o wi’i: Sulaaymaana (aleyhis-salaam) yalti ngam ɗaɓɓude ñalaande, o heɓi muurɗo mo tiiɗi e ɓaawo, ɗiɗe mum ɗi huwti fow dow, o ɗaɓɓitii juuɗe mum to kammu, o wi’i: «Alla, min ko tagoore e tagoore Maa, tee min potiima ndiyam Maa; so a ndiyamndaa min, min maa haljotoo».

Sulaaymaana wi’i: «Ruttoɗon, ko waɗi ndiyamndaaɗon sabu duʿaa goɗɗo goɗɗo on».

Kadi, ɗum tabbitii e hadiis sahiiha—e Muslim—ko laawol ʿAbd ar-Razzaaq, iwde e Maʿmar, iwde e Hammaam, iwde e Abii Hurayra, iwde e Annabiijo (Alla yo O hisnu e jam), o wi’i: «Muurɗo ɓiɗɗo muurɗo ɓirii annabi e annabiije. O yamiri ndee wuro muurɗi ngol firti, nde o ɓuutii ɗi. Alla waɗi wahyi to makko: “Ko sabu muurɗo ɓirii maa, a maa hallu leñol leñol kañum woni e ɗi fow ɗon yetta Alla? Ina waɗɗi ko a hallu muurɗo gooto tan!”» O wi’i.

Tafsiir al-Baghawi

Ko fii konngol Alla toowɗo: («O ɓamtiti, o weltiti sabu konngol mum»), az-Zajjaaj wi’i: weltugol annaba’en ɓurɗo woni laaɓal. Ko fii «weltiti» ɗum firti ko: o ɓamtiti. Ɓe mbi’i: fuɗɗorde mum ko ɓamtugol, sakkere mum ko weltugol.

Abd al-Waahid al-Maliihi haalani min, Ahmad ibn ʿAbd Allaah an-Nuʿaymi haalani mo, Muhammad ibn Yuusuf haalani mo, Muhammad ibn Ismaaʿiil haalani mo, Yahyaa ibn Sulaymaan haalani mo, Ibn Wahb haalani mo, ʿAmr—ɗum ko ɓiɗɗo al-Haarith—haalani mo, an-Naḍr haalani mo, iwde e Sulaymaan ibn Yasaar, iwde e ʿAa’isha, o wi’i: «Mi yi’aaliinoo Annabiijo (Alla yo O hisnu e jam) waɗde weltugol timmungal, nde mi yi’a ɗiiɗe mum. Ko laaɓal tan laatnoo ko o waɗata».

Abdullah ibn Abd as-Samad al-Jawzajaani haalani min, Abul-Qaasim al-Khuzaaʿi haalani mo, al-Haytham ibn Kulayb haalani mo, Abu ʿIisaa haalani mo, Qutayba ibn Saʿiid haalani mo, Ibn Lahiʿa haalani mo, ʿAbdullaah ibn al-Mughiira haalani mo, iwde e ʿAbdullaah ibn al-Haarith ibn Juz’, o wi’i: «Mi yi’aaliinoo goɗɗo ɓurɗo Annabiijo (Alla yo O hisnu e jam) laaɓude». Muqaatil wi’i: Sulaaymaana weltitii sabu konngol muurɗo oo ngam o haaynii; sabu neɗɗo so o yi’i huunde mo o meeɗaali yi’aade, o haaynii tee weltitoo. Sulaaymaana reentini Joom mum ngam neemaaji ɗi O neeminno mo. («O wi’i: “Joom am, awziʿnī”») ɗum firti: «Hollu-mi».

(«Ngam mi yettira neema Maaɗa mo neeminɗaa e dow am e dow baabaajo am e yummaajo am, e mi waɗa ko moƴƴi ko mbeltiiɗaa, tee naata-mi, sabu yurmeende Maaɗa, e hakkunde jiyaaɓe Maa moƴƴuɓe»). Ɗum firti: «Naata-mi e hakkunde maɓɓe, tabbitin innde am e inɗe maɓɓe, tee immintin-mi e dental maɓɓe». Ibn Abbaas wi’i: O yiɗi wonde e Ibraahiima, Ismaaʿiila, Is-haaqa, Yaʿquuba e annaba’en ɓen ɓaawo maɓɓe. Ɓe mbi’i kadi: «Naata-mi aljana, sabu yurmeende Maa, e hakkunde jiyaaɓe Maa moƴƴuɓe».