Duaaji Ibraahiima e ndee aduna

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

«Wa mbaɗam mi e ronooɓe Aljanna Neemaaji ɗin» woni: mbaɗam mi e yimɓe Aljanna nde Alla waɗata wonande maɓɓe, nde ɓe ronotoo. Alla jaabii du'a mum, ɓeewni daraja makko e Aljanna Neemaaji.

Rewti ɗum, o, jam e kisal won e mum, waɗi du'a e Joomi mum, o wi'i: «Joomam, hokkam ganndal wattidaa»; woni ganndal mawngal, nde anndirta ɗaɗi ɗin, ko halal e ko haram, tee nde haaldorta hakkunde yimɓe.

«Jokkam e moƴƴuɓe» woni: e bandiraaɓe makko annabaaɓe e nelɓaaɓe.

«Mbaɗanaa kam jaŋto moƴƴo ka sakkitiiɓe ɓen» woni: mbaɗanaa kam sifaa moƴƴo, ɗo waɗata haa e sakkitiiɗo e jamanuuji. Alla jaabii du'a makko; hokki mo ganndal e ñaawoore, nde o waɗi e ɓurɓe mawɓe e nelɓaaɓe, jokki mo e bandiraaɓe mum, waɗi mo yiɗaaɗo, jaɓaaɗo, teddinaaɗo e yettooɗo e diinaaji fof, e sahaaaji fof. Alla wi'i: «Min acciino e mum jaŋto moƴƴo ka sakkitiiɓe ɓen. Kisne won e Ibraahiima.

Ko hono noon Min yoɓirta moƴƴuɓe. O woni e jiyaaɓe amen gomɗinɓe.»

«Njaafɗaa baaba am, pellet, o laatinoke e majjuɓe ɓen.» Du'a oo iwii e alkawal ngal o waɗani baaba mum, o wi'i: «Miɗo ɗaɓɓana maa yaafugol e Joomi am; pellet, O laatinoke moƴƴuɗo e am.» Alla wi'i: «Du'a Ibraahiima nde ɗaɓɓani baaba mum yaafugol alaa ko woni so wonaa sabu alkawal ngal o waɗani mo. Ɓay o annditi wonde o woni ganyo Alla, o seerii e makko. Pellet, Ibraahiima ko ɗaɓɓotooɗo Alla haa ɗuuɗi, munyalɗo.»

«Ñande nde jawdi e ɓiɗɓe nafataa, si wonaa on arduɗo ka Alla e ɓernde hisnde.» Ko ɗum tan nafata mo e maa, ko ɗum hisnata mo e leeɓte, tee o heɓa yoɓɓe mawɗe. «Berde hisnde» ko nde hisii e shirk, sikke, yiɗde bone, e ɗowtinde bid'aaji e junuubi. So nde hisii e ɗum, ɗum ina waɗi nde jogii ko worɗi ɗin: laaɓal niyya, ganndal, yaage, yiɗde moƴƴere e waɗde nde yummita e ɓernde mum; tee yiɗde e anniya mum ɗowtata yiɗde Alla, e faayiida mum ɗowtata ko iwri e Alla.

«Wota A hersinoyam Ñande nde ɓe Immital» woni: hoto A hersinoyam tawa A ɓanta am sabu junuubi gooto, A waɗa mi leeɓte e majje; kono waɗam weltaare e ndee ñande.

«Ñande nde jawdi e ɓiɗɓe nafataa, si wonaa on arduɗo ka Alla e ɓernde hisnde.» Ko ɗum tan nafata mo e maa, ko ɗum hisnata mo e leeɓte, tee o heɓa yoɓɓe mawɗe.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

Ko Alla wi'i: «Mbaɗam mi e ronooɓe Aljanna Neemaaji ɗin» woni: moƴƴinanaa kam e ndee aduna, nde innde moƴƴere mum heddoto caggal mum, e Aakhirah, nde A mbaɗa mi e ronooɓe Aljanna Neemaaji.

Ko ɗum waɗi o wi'i: «Si wonaa on arduɗo ka Alla e ɓernde hisnde»; woni ɓernde nde hisii e salo e shirk. Muhammad ibn Siriin wi'i: «Berde hisnde ko nde anndi wonde Alla ko goonga, tee ko Ñande Laatinaaɗe arata, alaa sikke e mum, tee Alla ummitina yimɓe gonɗe e maayo.» Ibn Abbaas wi'i: «Si wonaa on arduɗo ka Alla e ɓernde hisnde»: ko o selli, e seedii wonde alaa deweteeɗo goonga so wonaa Alla. Mujaahid, al-Hasan e woɓɓe wi'i: «E ɓernde hisnde» firti ko hisnde e shirk.

Sa'iid ibn al-Musayyib wi'i: «Berde hisnde ko ɓernde cellunde; ko ɓernde gomɗinɗo, sabu ɓernde munafiq o cellaaki. Alla wi'i: “E ɓerɗe maɓɓe ina woodi nyaw” (al-Baqara, 2:10).» Abu ‘Uthmaan an-Naysaabuuri wi'i: «Ko ɓernde nde alaa bid'a, nde ɓerɗeendi e Sunnah.»

Ko Alla wi'i: «Ñande nde jawdi e ɓiɗɓe nafataa» woni: jawdi ummotooɗo ndaraa mo e leeɓte Alla, hay so o yoɓii jawdi nduuɗi hono leydi ndin fof. «E ɓiɗɓe» woni hay so o yoɓii yimɓe gonɗe e leydi ndin fof. E ndee ñande, alaa ko nafata si wonaa gomɗingol e Alla, laaɓal diina e makko, e seerondiral e shirk. Ko ɗum waɗi o wi'i: «Si wonaa on arduɗo ka Alla e ɓernde hisnde», woni nde hisii e salo e shirk.

Muhammad ibn Siriin wi'i: «Berde hisnde ko nde anndi wonde Alla ko goonga, tee ko Ñande Laatinaaɗe arata, alaa sikke e mum, tee Alla ummitina yimɓe gonɗe e maayo.»

Ko Alla wi'i: «Wota A hersinoyam Ñande nde ɓe Immital» woni: hisnam e hersugol e Ñande Darnde, nde Alla ummitinta tagoore fof, arankon e sakkitiiɓe. Al-Bukhaari wi'i e firo «Wota A hersinoyam Ñande nde ɓe Immital», e jaŋtol Ibrahim ibn Tahmaan, iwde e Ibn Abi Dhi'b, iwde e Sa'iid al-Maqburi, iwde e baaba makko, iwde e Abu Hurayra, Alla yo ɓeɗɗo welo e makko, e Nulaaɗo Alla ﷺ, o wi'i: «Ibraahiima yi'i baaba mum Ñande Darnde, e hoore makko ina waɗi ɓoggi e ɓuuɓri.»

Ismaa'iil haalii min, o wi'i: «Bandiraaɗo am haali min, iwde e Ibn Abi Dhi'b, iwde e Sa'iid al-Maqburi, iwde e Abu Hurayra, iwde e Nabiijo ﷺ: “Ibraahiima heɓata baaba mum, o wi'a: ‘Joomi am, A alkawalanii kam wonde A hersinataa mi Ñande nde ɓe Immital.’ Alla wi'a: ‘Mi haɗii Aljanna e yedduɓe.’”» Ko ɗum non o rivayitii ɗum e ɗoo aaya. E hadithuiji annabaaɓe, o rivayitii ɗum e sanadu oo kadi, tee o heɓataa ɗum e goɗɗo.

Innde makko e hadith oo ko: «Ibraahiima heɓata baaba mum Aazar Ñande Darnde, e yeeso Aazar ina waɗi ɓuuɓri e ɓoggi. Ibraahiima wi'a mo: “Mi seedanooki maa hoto a ɗowta am?” Baaba mum wi'a: “Hannde mi ɗowtataa maa.” Ibraahiima wi'a: “Joomi am, A alkawalanii kam wonde A hersinataa mi Ñande nde ɓe Immital; tee hersugol ɓuri mawɗe ko baaba am, ɓeniiɗo?”

Alla wi'i: “Mi haɗii Aljanna e yedduɓe.” Caggal ɗum, wi'ee: “Ibraahiima, ko woni les koyɗe maa?” O ndaari, o yi'i ɗaɗi nde ɓuuɓdi e ɗum, o heɓaa nde e koyɗe ɗe, nde waccaa e yiite.»

Abu ‘Abdur-Rahmaan an-Nasaa'i rivayitii ɗum e Tafsiir e Sunan makko mawɗo, e ayah: «Wota A hersinoyam Ñande nde ɓe Immital», o wi'i: Ahmad ibn Hafs ibn ‘Abdillaahi haali min, baaba mum haali mo, Ibraahiim ibn Tahmaan haali mo, iwde e Muhammad ibn ‘Abdir-Rahmaan, iwde e Sa'iid ibn Sa'iid al-Maqburi, iwde e baaba makko, iwde e Abu Hurayra, o wi'i: Nulaaɗo Alla ﷺ wi'i: «Ibraahiima yi'i baaba mum Ñande Darnde, e ɓuuɓri e ɓoggi ina woni e mum, o wi'i mo: “Mi haɗii maa ɗum, kono a ɗowtaani am.” O wi'i: “Kono hannde mi ɗowtataa maa e huunde.”

O wi'i: “Joomi am, A alkawalanii kam hoto A hersinoyam Ñande nde ɓe Immital; so A hersinii baaba am, kam hersiiɗo ɓurɗo ɓen.” Alla wi'i: “Ibraahiima, Mi haɗii nde e yedduɓe.”» Caggal ɗum, Alla waɗi baaba makko e mum. O wi'i: «Ibraahiima, hol no baaba maa?»

O wi'i: «A heɓii mo e am.» Alla wi'i: «Ƴeewtu les maa.» O ndaari, o yi'i ñiiɓi gonɗo e njuɓɓudi mum, o heɓaa ɗum e koyɗe ɗe, o waccaa e yiite. Sanadu ɗum ko yaajungal, tee ina woodi ko ñaawata ɗum. «Dhiikh» ko gorko e leeɓol; hono no Ibraahiima waylii Aazar e sifaa dhiikh, ɓuuɓɗo e njuɓɓudi mum, nde waccaa no ɗum non e yiite.

Al-Bazzaar rivayitii ɗum kadi e hadithu Hammaad ibn Salama, iwde e Ayyuub, iwde e Muhammad ibn Siriin, iwde e Abu Hurayra, iwde e Nabiijo ﷺ; e mum ina woodi ko feewaani. O rivayitii ɗum kadi e hadithu Qataada, iwde e Ja'far ibn ‘Abdil-Ghaafir, iwde e Abu Sa'iid, iwde e Nabiijo ﷺ, no ɗum nanondiri. Ñande.

Ɗum ko ɗaɓɓaare Ibraahiima, jam e kisal won e mum, nde ɗaɓɓi Joomi mum hokku mo ñaawoore. Ibn Abbaas wi'i: ko ganndal. ‘Ikrima wi'i: ko miijo. Mujaahid wi'i: ko Al-Qur'aan. As-Suddi wi'i: ko annabaaku. Ko Alla wi'i: «Jokkam e moƴƴuɓe» woni mbaɗam mi e moƴƴuɓe e ndee aduna e Aakhirah, hono no Nabiijo ﷺ wi'i e nde o suɓii: «Alla, wuɗnam en ko Musliime, maaynam en ko Musliime, jokkam en e moƴƴuɓe, tawa en hersinaaka tee en waylaaka.

Alla, reenɗo ɓuri ɓurɓe ɓen»; o wi'ii ɗum tati. Hadith oo ko e du'a.

Ko Alla wi'i: «Mbaɗanaa kam jaŋto moƴƴo ka sakkitiiɓe ɓen» woni: mbaɗanaa kam innde moƴƴere caggal am, nde mi siftortee e majje, tee yimɓe ɗowtira mi e moƴƴere, hono no Alla wi'i: «Min acciino e mum jaŋto moƴƴo ka sakkitiiɓe ɓen. Kisne won e Ibraahiima. Ko hono noon Min yoɓirta moƴƴuɓe» (as-Saaffaat, 37:108–110). Mujaahid e Qataada wi'i: «Mbaɗanaa kam jaŋto moƴƴo ka sakkitiiɓe ɓen» firti yettoore moƴƴere.

Mujaahid wi'i: Ko hono Alla wi'i: «Min hokki mo yoɓɓe makko e ndee aduna, tee o woni e Aakhirah e moƴƴuɓe» (al-‘Ankabuut, 29:27), e kadi: «Min hokki mo moƴƴere e ndee aduna, tee o woni e Aakhirah e moƴƴuɓe» (an-Nahl, 16:122). Layth ibn Abi Sulaym wi'i: «Diinaaji ɗi fof yiɗi mo, ɗi teeŋtini mo.» ‘Ikrima kadi wi'i hono ɗum.

Ko Alla wi'i: «Njaafɗaa baaba am, pellet, o laatinoke e majjuɓe» ko hono: «Joomi amen, yaafɗaa am e yumma am» (Ibraahiima, 14:41). Ɗum ko du'a nde Ibraahiima, jam e kisal won e mum, firti caggal ɗum, hono no Alla wi'i: «Du'a Ibraahiima nde ɗaɓɓani baaba mum yaafugol alaa ko woni so wonaa sabu alkawal ngal o waɗani mo. Ɓay o annditi wonde o woni ganyo Alla, o seerii e makko. Pellet, Ibraahiima ko ɗaɓɓotooɗo Alla haa ɗuuɗi, munyalɗo» (at-Tawbah, 9:114).

Alla haɗii Ibraahiima jokkude ɗaɓɓaade yaafugol baaba mum, o wi'i: «Ina woodi e mon misal moƴƴo e Ibraahiima e ɓen wonduɓe e makko, nde ɓe wi'i e yimɓe maɓɓe: “Min seerii e mon, e ko ndeweteɗon wonaa Alla. Min yedduɗon, tee hakkunde amen e mon waɗii ganyana e koyɗe haa on gomɗina Alla tan”; so wonaa ko Ibraahiima wi'i e baaba mum: “Mi ɗaɓɓan maa yaafugol, tee mi alaa baawɗe waɗde huunde e maa e yeeso Alla.”» (al-Mumtahana, 60:4).

Ko Alla wi'i: «Mbaɗam mi e ronooɓe Aljanna Neemaaji ɗin» woni: hokkam neema e ndee aduna, nde siftore moƴƴere mum heddoto caggal makko, tee e Aakhirah mbaɗam mi e ronooɓe Aljanna Neemaaji.

Tafsiir al-Baghawi

«Joomam, hokkam ganndal wattidaa»: Ibn Abbaas wi'i ko anndude ɗaɗi Alla e laabi makko. Muqaatil wi'i ko faamde e ganndal. Al-Kalbi wi'i ko annabaaku.

«Jokkam e moƴƴuɓe» woni: e annabaaɓe ɓen arii ko yeeso makko e daraja e daraja.

«Mbaɗanaa kam jaŋto moƴƴo ka sakkitiiɓe ɓen» woni: yettoore moƴƴere, siftore moƴƴere e jaɓɓagol ɗuuɗngol e ummatooji ɗi arata caggal am. Alla hokki mo ɗum, waɗi yimɓe diinaaji fof yiɗa mo, yetta mo. Al-Qutaybi wi'i: «ɗemngal» waɗiraa e nokkuure «haala» e saabe sifaare, sabu haala ina waɗee e ɗemngal.

«Mbaɗam mi e ronooɓe Aljanna Neemaaji ɗin» woni: mbaɗam mi e ɓe A hokkat Aljanna Neemaaji. «Wota A hersinoyam» woni: hoto A hersinoyam. «Ñande nde ɓe Immital». «Ñande nde jawdi e ɓiɗɓe nafataa.»

«Njaafɗaa baaba am, pellet, o laatinoke e majjuɓe.» O wi'i ɗum hade o anndita wonde o woni ganyo Alla, hono no ko adii haalanoo e Suurat at-Tawbah.

«Si wonaa on arduɗo ka Alla e ɓernde hisnde» woni: nde laaɓi e shirk e sikke. Kono junuubi, hay gooto hisataa e majje. Ɗum ko haala ɓurɓe e firo. Sa'iid ibn al-Musayyib wi'i: ɓernde hisnde ko cellunde, ko ɓernde gomɗinɗo, sabu ɓernde yedduɗo e munafiq o ina nyaw.

Alla wi'i: «E ɓerɗe maɓɓe ina woodi nyaw» (al-Baqara, 2:10). Ibn ‘Uthmaan an-Naysaabuuri wi'i: ko ɓernde nde alaa bid'a, nde ɓerɗeendi e Sunnah.