Prośby Ibrahima o zbawienie

Tafsir szejka Abdurrahmana as-Saʿdiego

„I uczyń mnie jednym z dziedziców Ogrodu szczęśliwości” — to znaczy: uczyń mnie jednym z mieszkańców Raju, który Bóg przekazuje im w dziedzictwo. Bóg wysłuchał jego modlitwy i wywyższył jego rangę w Ogrodach szczęśliwości.

Następnie prorok, pokój z nim, zwrócił się do swego Pana z prośbą: „Panie mój, obdarz mnie mądrością” — to znaczy: obdarz mnie rozległą wiedzą, dzięki której będę znał przepisy, to, co dozwolone, i to, co zakazane, oraz będę sądził między ludźmi. „I połącz mnie ze sprawiedliwymi” spośród jego braci — proroków i posłańców.

„I uczyń dla mnie język prawdy wśród późniejszych pokoleń” — to znaczy: spraw, by do końca czasów trwała o mnie prawdziwa, dobra sława. Bóg wysłuchał jego modlitwy i obdarzył go wiedzą oraz mądrością, dzięki którym stał się jednym z najznakomitszych posłańców. Połączył go z jego braćmi, posłańcami, i sprawił, że był kochany, przyjmowany, szanowany i chwalony przez wszystkie wspólnoty, we wszystkich czasach. Najwyższy powiedział: „I pozostawiliśmy po nim dobrą pamięć wśród późniejszych pokoleń.

Pokój Abrahamowi! W ten sposób nagradzamy czyniących dobro. Zaprawdę, on był jednym z Naszych wierzących sług” (Koran, 37:108–111).

„I przebacz mojemu ojcu, albowiem był wśród błądzących”. Ibrahim prosił o to z powodu obietnicy, którą złożył ojcu: „Będę prosił mojego Pana o przebaczenie dla ciebie. Zaprawdę, On jest dla mnie łaskawy” (Koran, 19:47). Najwyższy powiedział: „Prośba Ibrahima o przebaczenie dla jego ojca wynikała jedynie z obietnicy, którą mu złożył.

Kiedy jednak stało się dla niego jasne, że tamten jest wrogiem Boga, odciął się od niego. Zaprawdę, Ibrahim był pełen współczucia i wyrozumiały” (Koran, 9:114).

„W Dniu, kiedy nie przyniosą korzyści ani majątek, ani synowie, z wyjątkiem tego, kto przyjdzie do Boga z czystym sercem”. To właśnie przyniesie człowiekowi korzyść u Boga, ocali go od kary i sprawi, że zasłuży na obfitą nagrodę. Czyste serce to takie, które jest wolne od bałwochwalstwa, wątpliwości, miłości do zła oraz uporczywego trwania przy innowacji religijnej i grzechach. Z wolności od tych rzeczy wynika, że serce odznacza się ich przeciwieństwami: szczerością, wiedzą, pewnością i miłością do dobra, które staje się w nim piękne.

Wola i miłość człowieka podążają za tym, co kocha Bóg, a jego pragnienia — za tym, co pochodzi od Boga.

„I nie zawstydź mnie w Dniu, kiedy oni zostaną wskrzeszeni” — to znaczy: nie zawstydzaj mnie naganą za niektóre grzechy, karą za nie ani ujawnieniem ich; przeciwnie, uszczęśliw mnie w tym Dniu.

„W Dniu, kiedy nie przyniosą korzyści ani majątek, ani synowie, z wyjątkiem tego, kto przyjdzie do Boga z czystym sercem”. To właśnie przyniesie człowiekowi korzyść u Boga, ocali go od kary i sprawi, że zasłuży na obfitą nagrodę.

Tafsir imama Ibn Kathira

Słowa Najwyższego: „I uczyń mnie jednym z dziedziców Ogrodu szczęśliwości” oznaczają: obdarz mnie na tym świecie tym, że po mojej śmierci pozostanie po mnie dobra pamięć, a w życiu przyszłym — tym, że uczynisz mnie jednym z dziedziców Ogrodu szczęśliwości.

Dlatego powiedział: „Z wyjątkiem tego, kto przyjdzie do Boga z czystym sercem” — to znaczy: sercem wolnym od skazy i bałwochwalstwa. Muhammad ibn Sīrīn powiedział: „Czyste serce to takie, które wie, że Bóg jest Prawdą, że Godzina nadejdzie bez żadnej wątpliwości i że Bóg wskrzesi tych, którzy są w grobach”. Ibn ʿAbbās powiedział: „Z wyjątkiem tego, kto przyjdzie do Boga z czystym sercem” — czyli żywym sercem, które świadczy, że nie ma boga poza Bogiem. Mudżāhid, al-Hasan i inni powiedzieli, że „czyste serce” oznacza serce wolne od bałwochwalstwa.

Saʿīd ibn al-Musayyib powiedział: „Czyste serce to serce zdrowe — serce wierzącego, ponieważ serce obłudnika jest chore”. Bóg powiedział: „W ich sercach jest choroba” (Koran, 2:10). Abū ʿUthmān an-Nīsābūrī powiedział: „To serce wolne od innowacji religijnych, znajdujące spokój w sunnie”.

Słowa: „W Dniu, kiedy nie przyniosą korzyści ani majątek, ani synowie” oznaczają, że majątek nie uchroni człowieka przed karą Boga, nawet gdyby chciał wykupić się całym złotem na ziemi. „Ani synowie” — nawet gdyby chciał wykupić się wszystkimi ludźmi na ziemi. W tym Dniu korzyść przyniosą jedynie wiara w Boga, szczere oddawanie Mu czci i odcięcie się od bałwochwalstwa. Dlatego powiedział: „Z wyjątkiem tego, kto przyjdzie do Boga z czystym sercem” — to znaczy: sercem wolnym od skazy i bałwochwalstwa.

Muhammad ibn Sīrīn powiedział: „Czyste serce to takie, które wie, że Bóg jest Prawdą, że Godzina nadejdzie bez żadnej wątpliwości i że Bóg wskrzesi tych, którzy są w grobach”.

Słowa: „I nie zawstydź mnie w Dniu, kiedy oni zostaną wskrzeszeni” oznaczają: uchroń mnie przed hańbą w Dniu Zmartwychwstania, kiedy zostaną wskrzeszone wszystkie stworzenia, od pierwszego do ostatniego. Al-Buchārī przytoczył przy tych słowach przekaz: Ibrāhīm ibn Ṭahmān przekazał od Ibn Abī Dhiʾba, od Saʿīda ibn Abī Saʿīda al-Maqburīego, od jego ojca, od Abū Hurajry, niech Bóg będzie z niego zadowolony, że Wysłannik Boga, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, powiedział: „Ibrahim zobaczy swojego ojca w Dniu Zmartwychwstania, pokrytego kurzem i pyłem”.

Ismāʿīl przekazał nam, mówiąc: mój brat przekazał mi od Ibn Abī Dhiʾba, od Saʿīda al-Maqburīego, od Abū Hurajry, od Proroka, pokój i błogosławieństwo Boga z nim: „Ibrahim spotka swojego ojca i powie: «Panie mój, obiecałeś mi, że nie zawstydzisz mnie w Dniu, kiedy oni zostaną wskrzeszeni». Bóg powie: «Zaprawdę, zakazałem Raju niewierzącym»”.

Al-Buchārī przytoczył ten przekaz przy tym wersecie, a także w „Księdze o prorokach”, z tym samym łańcuchem przekazicieli, którego jest jedynym przekazicielem. Tam jego brzmienie jest następujące: „Ibrahim spotka w Dniu Zmartwychwstania swojego ojca Āzara, a na twarzy Āzara będzie kurz i pył. Ibrahim powie do niego: «Czy nie mówiłem ci, abyś nie był mi nieposłuszny?». Ojciec odpowie: «Dzisiaj już nie będę ci nieposłuszny».

Ibrahim powie: «Panie mój, obiecałeś mi, że nie zawstydzisz mnie w Dniu, kiedy oni zostaną wskrzeszeni. A czy jest większa hańba niż mój nieszczęsny ojciec?». Bóg Najwyższy powie: «Zaprawdę, zakazałem Raju niewierzącym»”. Następnie zostanie powiedziane: „Ibrahimie, co jest pod twoimi stopami?”.

Spojrzy, a tam będzie zwierzę zarżnięte i całe oblepione. Zostanie ono pochwycone za nogi i wrzucone do ognia.

Abū ʿAbd ar-Raḥmān an-Nasāʾī przekazał w komentarzu w swoim „As-Sunan al-kubrā” do słów „I nie zawstydź mnie w Dniu, kiedy oni zostaną wskrzeszeni”: Aḥmad ibn Ḥafṣ ibn ʿAbd Allāh przekazał nam, mówiąc: mój ojciec przekazał mi, mówiąc: Ibrāhīm ibn Ṭahmān przekazał mi od Muḥammada ibn ʿAbd ar-Raḥmāna, od Saʿīda ibn Abī Saʿīda al-Maqburīego, od jego ojca, od Abū Hurajry, który powiedział: Wysłannik Boga, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, powiedział: „Ibrahim zobaczy swojego ojca w Dniu Zmartwychwstania, pokrytego kurzem i pyłem, i powie mu: «Zakazywałem ci tego, a ty mi nie posłuchałeś».

Ojciec odpowie: «Ale dzisiaj już nie będę ci nieposłuszny». Ibrahim powie: «Panie mój, obiecałeś, że nie zawstydzisz mnie w Dniu, kiedy oni zostaną wskrzeszeni. Jeśli zawstydzisz mojego ojca, to czyż nie zawstydzisz mnie, nieszczęsnego?». Bóg powie: «Ibrahimie, zakazałem jej niewierzącym»”.

Następnie Bóg odbierze mu ojca. Bóg powie: „Ibrahimie, gdzie jest twój ojciec?”. On odpowie: „Ty mi go zabrałeś”. Bóg powie: „Spójrz pod siebie”. Spojrzy, a tam będzie samiec hieny tarzający się we własnym plugastwie. Zostanie pochwycony za nogi i wrzucony do ognia”.

Ten łańcuch przekazicieli jest rzadki, a przekaz zawiera element budzący zastrzeżenia. „Dhaykh” oznacza samca hieny; wygląda na to, że Āzar został przemieniony w postać samca hieny, oblepionego odchodami, a następnie wrzucony w tej postaci do ognia. Przekaz ten przytoczył również al-Bazzār w przekazie od Ḥammāda ibn Salamy, od Ayyūba, od Muḥammada ibn Sīrīna, od Abū Hurajry, od Proroka, pokój i błogosławieństwo Boga z nim; zawiera on osobliwość. Podobnie przekazał go od Qatādy, od Jaʿfara ibn ʿAbd al-Ghāfira, od Abū Saʿīda, od Proroka, pokój i błogosławieństwo Boga z nim.

Jest to prośba Ibrahima, pokój z nim, by jego Pan obdarzył go mądrością. Ibn ʿAbbās powiedział: chodzi o wiedzę. ʿIkrima powiedział: o rozum. Mudżāhid powiedział: o Koran. As-Suddī powiedział: o proroctwo. Słowa „I połącz mnie ze sprawiedliwymi” oznaczają: uczyń mnie jednym ze sprawiedliwych na tym świecie i w życiu przyszłym.

Podobnie Prorok, pokój i błogosławieństwo Boga z nim, powiedział podczas agonii: „Boże, zachowaj nas przy życiu jako muzułmanów, pozwól nam umrzeć jako muzułmanom i połącz nas ze sprawiedliwymi, bez hańby i bez zmiany [religii]”. Powiedział również: „Boże, z Najwyższym Towarzyszem” — powtórzył to trzy razy. [Tak przekazano] w hadisie dotyczącym modlitwy błagalnej.

Słowa: „I uczyń dla mnie język prawdy wśród późniejszych pokoleń” oznaczają: spraw, by po mojej śmierci pozostała po mnie dobra pamięć i by ludzie wspominali mnie oraz naśladowali w czynieniu dobra. Podobnie Bóg powiedział: „I pozostawiliśmy po nim dobrą pamięć wśród późniejszych pokoleń. Pokój Abrahamowi! W ten sposób nagradzamy czyniących dobro” (Koran, 37:108–110).

Mudżāhid i Qatāda powiedzieli, że słowa „I uczyń dla mnie język prawdy wśród późniejszych pokoleń” oznaczają pochwałę i dobrą sławę. Mudżāhid powiedział, że podobne są słowa Najwyższego: „I daliśmy mu jego nagrodę na tym świecie, a w życiu przyszłym będzie on wśród sprawiedliwych” (Koran, 29:27), oraz: „I daliśmy mu dobro na tym świecie, a w życiu przyszłym będzie on wśród sprawiedliwych” (Koran, 16:122). Lajth ibn Abī Sulaym powiedział: „Każda wspólnota go kocha i uznaje za swojego”. Tak samo powiedział ʿIkrima.

Słowa: „I przebacz mojemu ojcu, albowiem był wśród błądzących” są podobne do słów: „Panie nasz, przebacz mi i moim rodzicom” (Koran, 14:41). Ibrahim, pokój z nim, później wycofał się z tej prośby, jak powiedział Najwyższy: „Prośba Ibrahima o przebaczenie dla jego ojca wynikała jedynie z obietnicy, którą mu złożył. Kiedy jednak stało się dla niego jasne, że tamten jest wrogiem Boga, odciął się od niego. Zaprawdę, Ibrahim był pełen współczucia i wyrozumiały” (Koran, 9:114).

Bóg Najwyższy zakończył sprawę proszenia o przebaczenie dla jego ojca, mówiąc: „Macie piękny wzór w Ibrahimie i tych, którzy byli z nim, kiedy powiedzieli swemu ludowi: «Nie mamy nic wspólnego z wami ani z tym, co czcicie poza Bogiem. Wyrzekamy się was, a między nami i wami zrodziły się wrogość i nienawiść na zawsze, dopóki nie uwierzycie w Boga Jedynego» — z wyjątkiem słów Ibrahima skierowanych do ojca: «Będę prosił o przebaczenie dla ciebie, lecz nie mogę niczego wyjednać dla ciebie u Boga»” (Koran, 60:4).

Tafsir al-Baghawiego

„Panie mój, obdarz mnie mądrością” — Ibn ʿAbbās powiedział: chodzi o znajomość granic ustanowionych przez Boga i Jego przepisów. Muqātil powiedział: o rozum i wiedzę. Al-Kalbī powiedział: o proroctwo. „I połącz mnie ze sprawiedliwymi” — z prorokami, którzy byli przede mną, pod względem rangi i stopnia.

„I uczyń dla mnie język prawdy wśród późniejszych pokoleń” — to znaczy: zapewnij mi dobrą pochwałę, piękną pamięć i powszechną akceptację wśród narodów, które przyjdą po mnie. Bóg mu to dał: sprawił, że ludzie wszystkich religii uznają go za swojego i wychwalają. Al-Qutaybī powiedział: „język” został tu użyty w przenośni zamiast „mowy”, ponieważ mowa wypowiadana jest językiem.

„I uczyń mnie jednym z dziedziców Ogrodu szczęśliwości” — to znaczy: jednym z tych, którym dasz Ogród szczęśliwości.

„I nie zawstydź mnie” — nie okrywaj mnie hańbą — „w Dniu, kiedy oni zostaną wskrzeszeni”.

„W Dniu, kiedy nie przyniosą korzyści ani majątek, ani synowie”.

„I przebacz mojemu ojcu, albowiem był wśród błądzących”. Powiedział to, zanim stało się dla niego jasne, że jego ojciec jest wrogiem Boga, jak wspomniano wcześniej w surze At-Tawba.

„Z wyjątkiem tego, kto przyjdzie do Boga z czystym sercem” — to znaczy: sercem szczerym, wolnym od bałwochwalstwa i wątpliwości. Grzechów nie uniknie żaden człowiek — takie jest zdanie większości komentatorów. Saʿīd ibn al-Musayyib powiedział: „Czyste serce jest zdrowe i należy do wierzącego, ponieważ serce niewierzącego i obłudnika jest chore”. Bóg Najwyższy powiedział: „W ich sercach jest choroba” (Koran, 2:10).

Ibn ʿUthmān an-Nīsābūrī powiedział: „To serce wolne od innowacji religijnych i znajdujące spokój w sunnie”.