Rodzina i przewodnictwo w bogobojności

Tafsir szejka Abdurrahmana as-Saʿdiego

„A ci, którzy mówią: «Panie nasz, daj nam spośród naszych małżonków»”, czyli spośród naszych towarzyszy, bliskich i żon, „oraz naszego potomstwa ochłodę oczu”, to znaczy: niech nasze oczy będą nimi uradowane. Gdy przyjrzymy się ich stanowi i cechom, poznamy po ich aspiracjach i wysokiej randze, że ich oczy nie zaznają radości, dopóki nie zobaczą swoich bliskich posłusznych swemu Panu, posiadających wiedzę i postępujących zgodnie z nią. Jest to modlitwa o prawość ich małżonków i potomstwa, a zarazem modlitwa za nich samych, ponieważ korzyść z tego powraca do nich.

Dlatego uznali to za dar dla siebie i powiedzieli: „Daj nam”. Ich modlitwa przynosi też pożytek ogółowi muzułmanów, gdyż prawość wymienionych osób może stać się przyczyną prawości wielu tych, którzy są z nimi związani i czerpią z nich korzyść.

„I uczyń nas wzorem dla bogobojnych”, to znaczy: doprowadź nas, Panie nasz, do tej wysokiej rangi — rangi prawdomównych i doskonałych spośród prawych sług Boga. Jest nią przewodnictwo w religii: aby byli wzorem dla bogobojnych w swoich słowach i czynach, aby naśladowano ich czyny, ufano ich słowom, a ludzie dobra podążali za nimi, dzięki czemu sami będą prowadzić innych ku dobru i iść właściwą drogą. Jest wiadome, że modlitwa o osiągnięcie czegoś jest zarazem modlitwą o to, bez czego nie da się tego osiągnąć.

Ta ranga — przewodnictwo w religii — nie jest możliwa bez cierpliwości i pewności, jak powiedział Najwyższy: „I ustanowiliśmy spośród nich przywódców, którzy prowadzili według Naszego rozkazu, kiedy byli cierpliwi i byli mocno przekonani o Naszych znakach” (as-Sadżda, 32:24). Modlitwa ta wymaga więc wielu dobrych uczynków, cierpliwego wytrwania w posłuszeństwie Bogu, powstrzymywania się od nieposłuszeństwa wobec Niego, cierpliwości wobec bolesnych zrządzeń losu oraz pełnej wiedzy, która prowadzi człowieka do stopnia pewności.

Oznacza to wielkie dobro, obfity dar i osiągnięcie najwyższych możliwych stopni ludzkiej doskonałości pośród tych, którzy nie są prorokami.

Tafsir imama Ibn Kathira

Słowa Najwyższego: „A ci, którzy mówią: «Panie nasz, daj nam spośród naszych małżonków i naszego potomstwa ochłodę oczu»” oznaczają tych, którzy proszą Boga, aby z ich lędźwi i potomstwa wywiódł ludzi, którzy będą Mu posłuszni i będą czcić wyłącznie Jego, bez żadnego współtowarzysza. Ibn Abbas powiedział: „Mają na myśli tych, którzy postępują posłusznie, a ich widok raduje ich oczy na tym świecie i w życiu ostatecznym”. Ikrima powiedział: „Nie prosili o urodę ani piękno, lecz pragnęli, aby byli posłuszni”.

Al-Hasan al-Basri, zapytany o ten werset, odpowiedział: „Aby Bóg pozwolił muzułmańskiemu słudze zobaczyć posłuszeństwo Bogu u swojej żony, brata i bliskiej osoby. Na Boga, nic nie raduje oka muzułmanina bardziej niż widok dziecka, wnuka, brata lub bliskiej osoby posłusznych Bogu, Potężnemu i Wzniosłemu”. Ibn Dżurajdż powiedział o słowach: „Daj nam spośród naszych małżonków i naszego potomstwa ochłodę oczu”: „Niech czczą Ciebie i dobrze oddają Ci cześć, i niech nie przysparzają nam przewinień”.

Abdurrahman ibn Zajd ibn Aslam powiedział: „Oznacza to, że proszą Boga, by poprowadził ich małżonków i potomstwo do islamu”.

Imam Ahmad przekazał: opowiedział nam Jaʿmar ibn Biszr, opowiedział nam Abdullah ibn al-Mubarak, przekazał nam Safwan ibn Amr, a opowiedział mi Abdurrahman ibn Dżubajr ibn Nufajr, od swojego ojca, który powiedział: „Pewnego dnia siedzieliśmy u al-Miqdada ibn al-Aswada. Przechodził obok niego pewien człowiek i powiedział: «Szczęśliwe są te oczy, które widziały Wysłannika Boga ﷺ! Jakże chcielibyśmy zobaczyć to, co ty widziałeś, i być świadkami tego, czego ty byłeś świadkiem». Al-Miqdad rozgniewał się, a ja się zdziwiłem, bo przecież powiedział coś dobrego.

Potem zwrócił się do niego i powiedział: «Co skłania człowieka do pragnienia, by znaleźć się w miejscu, z którego Bóg go uchronił, skoro nie wie, jak by się w nim zachował, gdyby był tego świadkiem? Na Boga, byli ludzie, którzy żyli za czasów Wysłannika Boga ﷺ, a Bóg wtrącił ich twarzami do ognia Piekła, ponieważ nie odpowiedzieli mu i nie uwierzyli. Czy nie powinniście więc wychwalać Boga za to, że wyprowadził was na świat, a wy znacie tylko waszego Pana i uznajecie za prawdę to, z czym przyszedł wasz Prorok? Zostaliście oszczędzeni próby, której doświadczyli inni.

Bóg posłał Proroka ﷺ w najtrudniejszych warunkach, w jakich posyłał któregokolwiek z proroków, w okresie przerwy w objawieniu i głębokiej niewiedzy. Ludzie nie uważali żadnej religii za lepszą od kultu bożków. Przyniósł więc rozróżnienie, które oddzieliło prawdę od fałszu i ojca od syna. Zdarzało się, że człowiek widział swego ojca, syna albo brata jako niewiernego, podczas gdy Bóg otworzył zamek jego serca na wiarę.

Wiedział, że jeśli tamten zginie, trafi do ognia, i nie mógł zaznać radości, wiedząc, że jego ukochana osoba jest w ogniu. To właśnie o nich Bóg Najwyższy powiedział: «A ci, którzy mówią: “Panie nasz, daj nam spośród naszych małżonków i naszego potomstwa ochłodę oczu”»”. Łańcuch przekazu tego hadisu jest wiarygodny, ale autorzy dwóch „Sahihów” go nie przytoczyli.

Słowa Najwyższego: „I uczyń nas wzorem dla bogobojnych” — Ibn Abbas, al-Hasan, Qatada, as-Suddi i ar-Rabiʿ ibn Anas powiedzieli: „[Uczyń nas] przywódcami, za którymi podąża się w czynieniu dobra”. Inni powiedzieli: „[Uczyń nas] przewodnikami, którzy sami są prowadzeni ku dobru”. Pragnęli, aby ich oddawanie czci Bogu łączyło się z oddawaniem Mu czci przez ich dzieci i potomstwo, a ich przewodnictwo przynosiło korzyść także innym. To większa nagroda i lepszy kres.

Dlatego w „Sahih Muslim” przekazano od Abu Hurajry, oby Bóg był z niego zadowolony, że Wysłannik Boga ﷺ powiedział: „Kiedy syn Adama umiera, jego uczynki ustają, z wyjątkiem trzech: prawego dziecka, które modli się za niego; wiedzy, z której inni czerpią po jego śmierci; albo nieustającej jałmużny”. [W tekście arabskim po tym miejscu znajduje się niedokończone słowo: „wzywający”.]

Tafsir al-Baghawiego

„A ci, którzy mówią: «Panie nasz, daj nam spośród naszych małżonków i naszego potomstwa»”. Abu Amr, al-Kisa’i i Abu Bakr recytowali ten fragment bez alifu, a pozostali recytowali go z alifem w liczbie mnogiej.

„Ochłodę oczu”, to znaczy: prawe, bogobojne dzieci. Mówią: „Uczyń ich prawymi”, abyśmy się nimi radowali. Al-Qurazi powiedział: „Nic nie raduje oka wierzącego bardziej niż widok żony i dzieci posłusznych Bogu, Potężnemu i Wzniosłemu”. Tak samo powiedział al-Hasan.

Słowo „ochłoda” występuje w liczbie pojedynczej, ponieważ jest rzeczownikiem odczasownikowym. Jego pierwotne znaczenie wiąże się z chłodem: Arabowie cierpią z powodu upału i szukają ulgi w chłodzie. O ochłodzie oczu mówi się przy radości, a o ich rozpaleniu — przy smutku. Mówi się też, że łzy płynące z oczu z radości są chłodne, a ze smutku — gorące.

Al-Azhari powiedział: „Znaczenie ochłody oczu jest takie, że serce znajduje kogoś, kogo akceptuje, i dzięki niemu oko nie szuka już spojrzenia na nikogo innego”.

„I uczyń nas wzorem dla bogobojnych”, czyli przywódcami, których naśladuje się w czynieniu dobra. Nie użyto tu liczby mnogiej „wzorami”, podobnie jak w słowach Najwyższego: „Zaprawdę, jestem wysłannikiem Pana światów” (Asz-Szuʿara, 26:16). Powiedziano też, że zamierzona jest liczba mnoga, podobnie jak w słowach: „Oni są moimi wrogami” (Asz-Szuʿara, 26:77), to znaczy: „wrogami”. Mówi się również: „Nasi dowódcy to ci”, czyli: „nasi dowódcy”.

Inne wyjaśnienie mówi, że jest to rzeczownik odczasownikowy, podobnie jak „post” i „modlitwa”; mówi się „był przewodnikiem” [amma] i „przewodnictwo” [imama], tak jak „stał” i „stanie”, „pościł” i „post”. Al-Hasan powiedział: „My naśladujemy bogobojnych, a bogobojni naśladują nas”. Ibn Abbas powiedział: „Uczyń nas przewodnikami prowadzącymi ku dobru”, podobnie jak w słowach: „I ustanowiliśmy spośród nich przywódców, którzy prowadzili według Naszego rozkazu” (As-Sadżda, 32:24).

Nie uczyń nas zaś przywódcami prowadzącymi ku błędowi, jak w słowach: „I ustanowiliśmy ich przywódcami, którzy wzywali do ognia” (Al-Kasas, 28:41). Powiedziano również, że jest to odwrócenie kolejności znaczeń: „Uczyń bogobojnych naszym wzorem i uczyń nas tymi, którzy za nimi podążają”. Takie wyjaśnienie przypisuje się Mudżahidowi.