خێزانی چاک و پێشەوایەتی لە تەقوادا
رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا، وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ، وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا.
رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا
نەتوانرا دەنگەکە بار بکرێت. تکایە دواتر هەوڵ بدەرەوە.
وە کەسانێکن کەدەڵێن ئەی پەروەردگارمان ببەخشە پێمان لە ھاوسەران و نەوەکانمان (منداڵەکانمان) ئەوەی چاوانی پێ گەش بێ و ھۆی دڵخۆشی بێت وە بمانکە بە پێشەوای پارێزکاران و لەخوا ترسان
شێوەکان: کردارەکانی «هەب لەنا» (هَبْ لَنَا) و «واجعەلنا» (وَاجْعَلْنَا). پاڕانەوەیەکی بەرزە بۆ خۆشیی خێزان، چاکیی هاوسەر و منداڵان، و پێشەوایەتی لە تەقوادا.
تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی
ئەوانەی دەڵێن: «پەروەردگارمان، لە هاوسەر و نەوەکانمانەوە خۆشیی چاومان پێ ببەخشە». واتە: هاوڕێکان و هاوتەمەنەکان و هاوسەرەکانمان. «خۆشیی چاومان» واتە: چاومان پێیان دڵخۆش بێت. ئەگەر بارودۆخ و سیفەتەکانیان بە وردی بخوێنینەوە، لە ئامانجە بەرزەکانیان و پلەی بەرزیان دەزانین کە چاویان دڵخۆش نابێت، تا ئەو کاتەی ئەوان ببینن گوێڕایەڵی پەروەردگاری خۆیانن، زانایانن و بە زانستەکەیان کار دەکەن.
ئەمە هەروەک پاڕانەوەیەکە بۆ چاکبوونی هاوسەر و نەوەکانیان، هەروەها پاڕانەوەیەکە بۆ خۆشیان؛ چونکە سوودەکەی بۆ خۆیان دەگەڕێتەوە. بۆیە ئەوان داوایان کرد وەک دیارییەک بۆیان بێت و گوتیان: «پێمان ببەخشە». بەڵکو پاڕانەوەکەیان سوودی بۆ هەموو موسڵمانان دەگەڕێتەوە؛ چونکە چاکبوونی ئەوانەی ناویان هاتووە دەبێتە هۆی چاکبوونی زۆر کەس کە پەیوەندییان پێوەیە و سوودیان لێ وەردەگرن. «و بمانکە بە پێشەوا بۆ تەقواداران».
واتە: پەروەردگارمان، بمانگەیەنە بەو پلە بەرزە، پلەی ڕاستگۆیان و تەواوترین بەندە چاکەکانی خوا؛ ئەو پلەیەی پێشەوایەتییە لە ئایین‌دا، و ئەوەی بۆ تەقواداران ببینە پەیڕەو لە وتە و کردارەکانمان؛ کردارەکانمان پەیڕەوی لێ بکرێت، و متمانە بە وتەکانمان بکرێت، و چاکەخوازان بەدواماندا بڕۆن. ئەوان ڕێنمایی دەکەن و خۆشیان ڕێنمایی وەردەگرن. ئاشکرایە داوای گەیشتن بە شتێک، داوای ئەو شتانەشە کە بەبێ ئەوان ئەو شتە تەواو نابێت.
ئەم پلەیەش، واتە پێشەوایەتی لە ئایین‌دا، بەبێ ئارامگرتن و دڵنیایی تەواو نابێت؛ وەک خوای گەورە فەرموویەتی: «و لەوانە پێشەوامان دانا کە بە فەرمانی ئێمە ڕێنمایی دەکردن، کاتێک ئارامیان گرت و بە ئایەتەکانمان دڵنیا بوون» (السجدة، ٢٤). کەواتە ئەم پاڕانەوەیە، کاری زۆر و ئارامگرتن لەسەر گوێڕایەڵیی خوا و دوورکەوتنەوە لە سەرپێچییەکانی و قەدەرە ئازاربەخشەکانی، هەروەها زانستێکی تەواو دەخوازێت کە خاوەنەکەی دەگەیەنێتە پلەی دڵنیایی؛ ئەمانە هەمووی خێرێکی زۆر و بەخشینێکی گەورەن، و دەبنە هۆی ئەوەی دوای پێغەمبەران لە بەرزترین پلەی مرۆڤایەتی‌دا بن.
تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر
فەرموودەی خوای گەورە: «ئەوانەی دەڵێن: پەروەردگارمان، لە هاوسەر و نەوەکانمانەوە خۆشیی چاومان پێ ببەخشە» واتە ئەوانە داوا لە خوا دەکەن لە پشت و نەوەکانیاندا کەسانێک پەیدا بکات کە گوێڕایەڵیی ئەو بن و تەنها ئەوی بپەرستن و هاوبەشی بۆ دانەنێن. ابن عباس گوتی: مەبەستیان ئەو کەسانەن کە کاری گوێڕایەڵی دەکەن و لە دنیا و قیامەتدا چاویان پێیان دڵخۆش دەبێت. عکرەمە گوتی: مەبەستیان جوانی و ڕوخسار نییە، بەڵکو دەیانەوێت گوێڕایەڵ بن. لە حەسەن بەسری پرسیاری ئەم ئایەتە کرا، گوتی: ئەوەی خوا بەندەی موسڵمان لە هاوسەرەکەی، براکەی و خزمە نزیکەکەی گوێڕایەڵیی خوا پێشان بدات.
بە خوا سوێند، هیچ شتێک بۆ چاوی موسڵمان دڵخۆشکەرتر نییە لەوەی منداڵێک، نەوەی منداڵێک، برا یان خزمێکی نزیکی ببینێت کە گوێڕایەڵیی خوای گەورە دەکات. ابن جەریج لەبارەی فەرموودەی «پێمان ببەخشە لە هاوسەر و نەوەکانمانەوە خۆشیی چاومان» گوتی: تۆ بپەرستن و بە باشی بپەرستن، و تاوانیان لەسەرمان بار نەکەن. عەبدولڕەحمان کوڕی زەید کوڕی ئەسلەم گوتی: واتە داوا لە خوا دەکەن هاوسەر و نەوەکانیان بۆ ئیسلام ڕێنمایی بکات.
ئیمام ئەحمەد گوتی: یەعمەر کوڕی بیشر بۆمانی گێڕایەوە، عەبدوڵڵا کوڕی موبارەک بۆمانی گێڕایەوە و گوتی: سەفوان کوڕی عەمر بۆمانی گێڕایەوە، عەبدولڕەحمان کوڕی جوبەیر کوڕی نەفیر لە باوکیەوە بۆی گێڕایەوە کە گوتی: ڕۆژێک لەگەڵ مقداد کوڕی ئەسوەد دانیشتبووین؛ پیاوێک بە تەنیشتیدا تێپەڕی و گوتی: خۆزگە بەو دوو چاوانەی پێغەمبەری خوایان بینیوە! حەزمان دەکرد ئەوەمان بینیبا کە تۆ بینیوتە و بەشداری ئەوەمان کردبا کە تۆ بەشداریی تێدا کردوویت. مقداد تووڕە بوو، منیش سەرسام بووم؛ ئەوەی گوتی جگە لە خێر هیچ نەبوو!
پاشان ڕووی تێکرد و گوتی: چی وادەکات پیاو ئارەزووی شوێنێک بکات کە خوا لێی شاردووەتەوە و نازانێت ئەگەر لەوێدا ئامادە بووایە، چۆن تێیدا دەبوو؟ بە خوا سوێند، هەندێک کەس لەگەڵ پێغەمبەری خوا ئامادە بوون و خوا بە ڕووخساریانەوە فڕێیدانە ناو دۆزەخ؛ نە وەڵامی بانگەوازی پێغەمبەریان دایەوە و نە باوەڕیان پێی هێنا. ئایا سوپاسی خوا ناکەن کە ئێوەی دەرهێنا و ئێوە تەنها پەروەردگارتان دەناسن و بەوەی پێغەمبەرەکەتان هێناویەتی باوەڕتان هەیە؟ ئێوە لە تاقیکردنەوەکە بەهۆی کەسانی دیکەوە پارێزراون.
خوا پێغەمبەری خۆی لە دۆخێکی زۆر سەختتر لە هەر پێغەمبەرێکی دیکەدا نارد، لە سەردەمی پشووی نێوان ناردنی پێغەمبەران و نادانییەکی زۆر؛ خەڵک ئایینێکی باشتر لە پەرستنی بتەکان نەدەزانی. ئەو بە فەرقان هات و بەهۆیەوە حەق و ناحەقی لێک جیا کردەوە و باوک و کوڕی لێک جیا کردەوە. پیاوێک باوک یان کوڕ یان برای خۆی بە کافر دەبینی، لە کاتێکدا خوا قوفڵی دڵی بۆ باوەڕ کردنەوە کردبوو؛ دەیزانی ئەگەر بمرێت دەچێتە دۆزەخ، بۆیە چاوی دڵخۆش نەدەبوو کاتێک دەیزانی خۆشەویستەکەی لە دۆزەخدایە. ئەمە هەمان شتە کە خوای گەورە فەرموویەتی: «ئەوانەی دەڵێن: پەروەردگارمان، لە هاوسەر و نەوەکانمانەوە خۆشیی چاومان پێ ببەخشە».
ئەم ئیسنادەکە سەحیحە، بەڵام لە دوو کتێبی سەحیح‌دا نەهاتووە. فەرموودەی خوای گەورە: «و بمانکە بە پێشەوا بۆ تەقواداران»، ابن عباس، حەسەن، قەتادە، سەدی و ڕەبیع کوڕی ئەنس گوتوویانە: واتە پێشەوایانێکمان بکە کە لە چاکەدا پەیڕەوی‌مان لێ بکرێت. هەندێکی دیکەش گوتوویانە: ڕێنماییکەرانی ڕێنماییکراو بۆ چاکە بن. ئەوان حەزیان دەکرد پەرستنەکەیان بە پەرستنی منداڵ و نەوەکانیانەوە بەردەوام بێت و ڕێنماییەکەیان سوودی بۆ کەسانی دیکەش هەبێت؛ چونکە ئەوە پاداشتی زیاتر و کۆتاییەکی باشترە.
بۆیە لە «سەحیحی موسلیم»دا لە ئەبو هورەیرە، خوای لێ ڕازی بێت،ەوە هاتووە کە پێغەمبەری خوا فەرمووی: «کاتێک کوڕی ئادەم دەمرێت، کردەوەکانی دەبڕێن، جگە لە سێ شت: منداڵێکی چاک کە بۆی دوعا بکات، یان زانستێک کە دوای مردنی سوودی لێ وەربگیرێت، یان خێرخوازییەکی بەردەوام». هەروەها بانگکەرانی [ڕێگای خوا].
تەفسیری بەغەوی
«ئەوانەی دەڵێن: پەروەردگارمان، لە هاوسەر و نەوەکانمانەوە...» ئەبو عەمر، کەسائی و ئەبو بەکر بەبێ ئەلف [بە شێوەی تاک]یان خوێندووەتەوە؛ خوێنەرانی دیکە بە ئەلف [بە شێوەی کۆ]یان خوێندووەتەوە. «خۆشیی چاومان» واتە منداڵانی چاک و تەقوادار؛ دەڵێن: «ئەوانمان چاک بکە»، تا بەوە چاومان دڵخۆش بێت. قورەزی گوتی: بۆ هیچ باوەڕدارێک شتێک دڵخۆشکەرتر نییە لەوەی هاوسەر و منداڵەکانی ببینێت کە گوێڕایەڵی خوای گەورەن.
حەسەنیش هەمان قسەی کردووە. وشەی «قُرَّة» بە شێوەی تاک هاتووە، چونکە ناوی سەرچاوەیە. ڕەگی واتاکەی لە ساردییە؛ چونکە عەرەب لە گەرما ئازار دەبینن و بە ساردی ئارام دەگرن. لە کاتی خۆشی «ساردبوونی چاو» دەوترێت و لە کاتی خەمدا «گەرمیی چاو».
هەروەها دەوترێت فرمێسکی چاو لە خۆشیدا ساردە و لە خەمدا گەرمە. ئەزهەری گوتی: واتای «خۆشیی چاو» ئەوەیە دڵی کەسێک کەسێک بدۆزێتەوە کە پێی ڕازی بێت؛ ئەوەش وادەکات چاوی لە بینینی کەسانی دیکە بێ‌نیاز بێت. «و بمانکە بە پێشەوا بۆ تەقواداران»، واتە پێشەوایانێکمان بکە کە ئەوان لە چاکەدا پەیڕەوی‌مان لێ بکەن. وشەی «پێشەوایان»ی نەهێناوە؛ وەک فەرموودەی خوای گەورە: «بەڕاستی ئێمە نێردراوی پەروەردگاری جیهانیین» (الشعراء، ١٦).
هەروەها گوتراوە مەبەستی پێشەوایانە؛ وەک فەرموودەی: «ئەوان دوژمنی منن» (الشعراء، ٧٧)، واتە دوژمنانن. هەروەها دەوترێت: «ئەمە ئەمیرەکانی ئێمەیە»، واتە ئەمیرەکانمانن. ڕایەکی دیکەش هەیە: ئەم وشەیە ناوی سەرچاوەیە، وەک ڕۆژوو و نوێژ؛ دەوترێت «ئەمَّ إمامًا»، هەروەک دەوترێت «قام قيامًا» و «صام صيامًا». حەسەن گوتی: ئێمە پەیڕەوی تەقواداران دەکەین و تەقوادارانیش پەیڕەوی‌مان دەکەن.
ابن عباس گوتی: پێشەوا و ڕێنماییکەرمان بکە، وەک فەرموودەی خوای گەورە: «و ئەوانمان کرد بە پێشەوا کە بە فەرمانی ئێمە ڕێنمایی دەکەن» (السجدة، ٢٤)، نەک پێشەوای گومڕایی‌مان بکە؛ وەک فەرموودەی: «و ئەوانمان کرد بە پێشەوا کە بانگ دەکەن بۆ ناو ئاگر» (القصص، ٤١). ڕایەکیش هەیە کە ئەمە پێچەوانەکردنەوەی ڕستەکەیە؛ واتە: تەقوادارانمان بکە بە پێشەوامان و ئێمەش پەیڕەو و شوێنکەوتووی ئەوان بکە. ئەمە ڕای موجاهیدە.
لە «سەحیحی ئەلبوخاری» (ژمارە ٥٠٦٥) لە پێغەمبەرەوە گێڕدراوەتەوە کە فەرمووی: «ژیانی دنیا تەنها بەهرەمەندییەکی کاتییە، و باشترین بەهرەی ئەو ژیانە هاوسەرێکی چاکە».