Farxadda qoyska iyo hanuunka

Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi

“Kuwa yidhaahda: Rabbiyow, naga sii xaasaskeenna” — taas oo ah lammaanayaashayada, saaxiibbadeenna iyo kuwa aan isku fac nahay — “iyo ubadkeenna farxad ay indhuhu ku qabowsadaan,” taas oo ah, ay indhaheenna ku farxaan. Marka aynu si qoto dheer u eegno xaaladdooda iyo sifahooda, waxa aynu garanaynaa himiladooda sarraysa iyo darajadooda sare: indhahoodu ma qabowsadaan ilaa ay arkaan iyaga oo Rabbigood adeecaya, cilmi leh oo ku camal fala.

Sidaas darteed, ducadoodu waxay u tahay xaasaskooda iyo ubadkooda, si ay u wanaagsanaadaan; sidoo kale waxay u tahay naftooda, waayo faa’iidada arrintaasi iyaga ayay ku soo noqonaysaa. Sidaas awgeed waxay yidhaahdeen: “naga sii.” Xataa ducadoodu waxay faa’iido u tahay muslimiinta oo dhan, waayo wanaagga dadkaas la xusay wuxuu sabab u noqon karaa wanaagga dad badan oo xidhiidh la leh oo ka faa’iidaysta.

“Annagana nooga yeel kuwa Alle ka cabsada imaam.” Taas macneheedu waa: Rabbiyow, nagu gaadh darajadan sarraysa, darajada saadiqiyiinta iyo addoomaha suubban ee Ilaahay ugu dhammaystiran; waana darajada imaamnimada diinta iyo in ay tusaale u noqdaan kuwa Alle ka cabsada hadalkooda iyo ficilladooda. Ficilladooda ayaa lagu daydaa, hadalladoodana waa lagu kalsoonaadaa, dadka kheyrka lihi waxayna ku socdaan raadkooda; iyaguna way hanuuniyaan oo hanuunka way qaataan.

Waa la og yahay in baryidda in wax la gaadho ay ka dhigan tahay baryidda waxyaabaha aan la’aantood la gaadhi karin. Darajada imaamnimada diintu ma hirgasho sabir iyo yaqiin la’aantood, sida Eebbe kor ahaaye yidhi: “Waxaannu ka yeellay imaamyo ku hanuuniya amarkayaga markii ay samreen, aayaadkayaganna ay si buuxda u rumaysnaayeen” (As-Sajda, 32:24). Haddaba ducadan waxa ku jira camallo badan oo khayr leh iyo deeq ballaadhan: in lagu sabro adeecidda Ilaahay, lagana fogaado caasinimadiisa, laguna sabro qadarkiisa xanuunka leh; iyo in la yeesho cilmi dhammaystiran oo qofka gaadhsiiya darajada yaqiinta.

Sidaas ayay ku noqonayaan darajooyinka akhlaaqda kuwa ugu sarreeya ee la gaadhi karo, rasuullada dabadood.

Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir

Hadalka Eebbe kor ahaaye ee ah: “Kuwa yidhaahda: Rabbiyow, naga sii xaasaskeenna iyo ubadkeenna farxad ay indhuhu ku qabowsadaan,” waxa loola jeedaa kuwa Alle ka baryaya inuu dhexda ubadkooda iyo faracooda ka soo saaro kuwo adeeca oo isaga keliya caabuda, cidna aan la wadaajin. Ibnu Cabbaas wuxuu yidhi: Waxay ula jeedaan kuwo adeecidda ku camal fala, kuwaas oo ay indhahoodu ku farxaan adduun iyo aakhiraba. Cikrima wuxuu yidhi: Ujeeddadoodu ma ahayn qurux iyo bilic, ee waxay doonayeen inay noqdaan kuwo adeeca.

Xasan Al-Basri — markii aayaddan wax laga weydiiyey — wuxuu yidhi: Waa in Ilaahay addoonka muslimka ah tuso xaaskiisa, walaalkiis iyo saaxiibkiisa dhow oo Ilaahay adeecaya. Ilaahay baan ku dhaartaye, ma jiro wax ka farxad badan indhaha muslimka inuu arko ilmo, ilmo-ilmo, walaal ama saaxiib dhow oo Eebbe kor ahaaye adeecaya.

Ibnu Jurayj wuxuu ka yidhi hadalka Eebbe ee ah: “Naga sii xaasaskeenna iyo ubadkeenna farxad ay indhuhu ku qabowsadaan”: inay ku caabudaan oo cibaadadaada si wanaagsan u gutaan, oo aanay nagu keenin dambiyo. Cabdurraxmaan bin Zayd bin Aslam wuxuu yidhi: Waxay Alle uga baryayaan xaasaskooda iyo ubadkooda inuu Islaamka ku hanuuniyo.

Imaam Axmad wuxuu yidhi: Yacmar bin Bishr ayaa noo warramay, Cabdullaahi bin Al-Mubaarak ayaa noo warramay, Safwaan bin Camr ayaa noo sheegay, Cabdurraxmaan bin Jubayr bin Nufayrna wuxuu iga sheegay aabbihii: Maalin baan la fadhiisannay Al-Miqdaad bin Al-Aswad. Nin ayaa agtiisa maray oo yidhi: “Farxad baa u sugnaatay labadan indhood ee arkay Rasuulka Alle ﷺ! Waxaan jeclaan lahayn inaan aragno wixii aad aragtay, oo aan goob joog u noqonno wixii aad joogtay.” Hadalku wuu ka cadhoodsiiyey, waxaana la yaabay; wax aan wanaagsanayn ma uu odhan.

Dabadeed ayuu ninkii u jeestay oo ku yidhi: “Maxaa qofka ku kallifaya inuu jeclaado inuu goob joog ka noqdo arrin Ilaahay ka maqsiiyey, isaga oo aan garanayn siduu ahaan lahaa haddii uu goob joog ka noqon lahaa? Ilaahay baan ku dhaartaye, Rasuulka Alle ﷺ waxa la joogay dad uu Ilaahay wejigooda ku tuuray Naarta Jahannama; ma ay aqbalin, mana ay rumayn. Miyaadan Ilaahay ku mahadin inuu idinka soo saaray xaalad aanad garanayn cid aan Rabbigiin ahayn, oo aad rumaysan tihiin wixii uu nebigiinnu la yimid, idinkana uu dhibtii dadka kale idinka kaaftoomiyey?

Ilaahay wuxuu nebiga ﷺ u soo diray xaalad aad u daran oo aan nebiyadii hore midna lagu soo dirin: muddadii jahligu jirtay, dadkuna aanay diin ka wanaagsan u aqoon cibaadada sanamyada. Markaasuu la yimid kala-soocaha xaqa iyo baadilka, wuxuuna kala saaray aabbaha iyo wiilkiisa. Mararka qaarkood ninku wuxuu arki jiray aabbihii, wiilkiisii ama walaalkii oo gaal ah, iyadoo Ilaahay qufulkii qalbigiisa u furay iimaanka. Wuxuu ogaa in haddii qofkaasi dhinto uu Naarta gelayo, sidaas darteedna ishiisu ma qabowsanayn isagoo og in qofkii uu jeclaa Naarta ku jiro.

Taasina waa waxa Eebbe kor ahaaye ka yidhi: “Kuwa yidhaahda: Rabbiyow, naga sii xaasaskeenna iyo ubadkeenna farxad ay indhuhu ku qabowsadaan.” Isnaadkani waa saxiix, labada saxiixna kuma darin.

Hadalka Eebbe ee ah: “Annagana nooga yeel kuwa Alle ka cabsada imaam,” Ibnu Cabbaas, Xasan, Qataada, As-Suddi iyo Ar-Rabii’ bin Anas waxay ku fasireen: naga yeel imaamyo lagu daydo marka kheyrka la samaynayo. Qaar kalena waxay yidhaahdeen: naga yeel kuwo dadka kheyrka ku hanuuniya oo iyaguna hanuunsan. Waxay jeclaayeen in cibaadadoodu ku xidhnaato cibaadada carruurtooda iyo faracooda, hanuunkooduna dadka kale ugu gudbo si ay uga faa’iidaystaan. Taasi waxay leedahay ajar ka badan iyo aayo ka wanaagsan.

Sidaas darteed ayaa Saxiix Muslim lagu weriyey, Abuu Hurayra Allaha ka raalli noqdee, inuu yidhi: Rasuulka Alle ﷺ wuxuu yidhi: “Marka ibnu Aadam dhinto, camalkiisu wuu go’aa saddex mooyee: ilmo suubban oo u duceeya, cilmi laga faa’iidaysto oo uu ka tagay, ama sadaqo socota.” Waxa kale oo jira wacdiyayaal [dadka kheyrka ugu yeedha].

Tafsiirka Al-Baqawi

“Kuwa yidhaahda: Rabbiyow, naga sii xaasaskeenna iyo ubadkeenna.” Abuu Camr, Al-Kisaa’i iyo Abuu Bakr waxay u akhriyeen iyaga oo aan lahayn alif; inta kalena alif ayay ku akhriyeen jamac ahaan.

“Farxad ay indhuhu ku qabowsadaan,” taas oo ah: ubad suubban oo Alle ka cabsada. Waxay yidhaahdaan: “Ka yeel kuwo wanaagsan, si taas ay indhahayagu ugu farxaan.” Al-Qurazi wuxuu yidhi: Wax mu’minka indhihiisa uga farxad badan ma jiro inuu arko xaaskiisa iyo carruurtiisa oo Eebbe kor ahaaye adeecaya. Xasan isaguna sidaas oo kale ayuu yidhi.

Erayga “qurrata” waxaa loo adeegsaday qaabka keli ah, waayo waa magac-fal. Asalkiisu wuxuu ka yimid qabow; Carabtu kulaylka way ka dhibtoodaan, qabowna way ku raaxaystaan. Farxadda waxa lagu tilmaamaa qabowga indhaha, murugadana kulaylka indhaha. Waxa kale oo la yidhaahdaa: ilmada farxaddu waa qabow, tan murugaduna waa kulul.

Al-Azhari wuxuu yidhi: “farxad ay indhuhu ku qabowsadaan” macnaheedu waa in qalbigu helo qof uu raalli ka yahay, qofkaas awgiina ay indhuhu ka jeestaan inay cid kale eegaan.

“Annagana nooga yeel kuwa Alle ka cabsada imaam,” taas oo ah: naga yeel imaamyo ay kheyrka nagu daydaan. Lama odhan “imaamyo” [jamac], sida hadalka Eebbe kor ahaaye: “Annagu waxaannu nahay Rasuullada Rabbiga caalamka” (Ash-Shucaraa, 26:16). Waxa kale oo la yidhi: “imaam” waxa loola jeedaa imaamyo, sida hadalka Eebbe: “Waayo, iyagu waa cadow ii ah” (Ash-Shucaraa, 26:77), oo macnihiisu yahay “cadowyo.” Sidoo kale waxa la yidhaahdaa: “Kuwani waa amiirkayaga,” iyadoo loola jeedo: “amiirrayaashayada.”

Waxa kale oo la yidhi eraygu waa magac-fal, sida soonka iyo salaadda; waxaa la yidhaahdaa “amma imaaman,” sida loo yidhaahdo “qaama qiyaaman” iyo “saama siyaaman.” Xasan wuxuu yidhi: “Innagu kuwa Alle ka cabsada ayaannu ku dayanaynaa, kuwa Alle ka cabsadaana innaga ayay nagu dayanayaan.” Ibnu Cabbaas wuxuu yidhi: “Naga yeel imaamyo dadka hanuuniya,” sida hadalka Eebbe: “Waxaannu ka yeellay imaamyo ku hanuuniya amarkayaga” (As-Sajda, 32:24). Hana naga yeelin imaamyo baadiyeyn ah, sida hadalka Eebbe: “Waxaannu ka yeellay imaamyo ugu yeedha Naarta” (Al-Qasas, 28:41).

Waxa kale oo la yidhi tani waa rogitaan weedheed; macnuhu waa: “Kuwa Alle ka cabsada naga yeel imaam,” oo naga yeel kuwo iyaga raaca oo ku dayda. Tani waa ra’yiga Mujaahid.