Maşgala bagty we takwalyk

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

«Şeýle diýýänler: “Eý, Rabbimiz! Aýallarymyzdan we nesillerimizden bize göz guwanjyny bagyşla”» — ýagny ýoldaşlarymyzdan, deň-duşlarymyzdan we aýallarymyzdan. «Göz guwanjy» diýmek, olaryň bolmagy bilen gözlerimiziň guwanmagydyr. Olaryň ýagdaýlaryna we sypatlaryna ser salanymyzda, olaryň beýik maksatlaryndan we ýokary mertebelerinden, gözleriniň diňe ýakynlaryny Rabbilerine boýun bolan, bilýän we bilýänine amal edýän ýagdaýda görenlerinde guwanýandygyny bilýäris.

Bu doga, aýallarynyň we nesilleriniň salyh bolmagy üçin edilýän doga bolşy ýaly, özleri üçin hem edilýän dogadyr, çünki onuň peýdasy özlerine dolanyp gelýär. Şonuň üçin olar muny özlerine beriljek peşgeş hökmünde diläp: «Bize bagyşla» diýdiler. Mundan başga-da, olaryň dogasy ähli musulmanlaryň peýdasyna gönükýär, sebäbi agzalanlaryň salyh bolmagy, olar bilen gatnaşykda bolan we olardan peýdalanýan köp kişiniň hem salyh bolmagyna sebäp bolýar.

«Bizi takwalar üçin görelde edilýän ýolbaşçy et» diýmek: «Eý, Rabbimiz! Bizi bu beýik derejä — Allahyň salyh bendeleriniň iň kämilleriniň we siddyklaryň derejesine ýetir; din işinde ýolbaşçy, sözlerde we amallarda takwalar üçin görelde bolýan kişiler et. Amallarymyzdan görelde alsynlar, sözlerimize ynansynlar, ýagşy kişiler yzymyza eýerip, başgalary dogry ýola gönükdirsinler we özleri-de dogry ýolda bolsunlar» diýmekdir.

Belli bolşy ýaly, bir zada ýetmegi dilemek, şol zada diňe onuň üsti bilen ýetilýän zatlary hem dilemekdir. Din işinde ýolbaşçylyk derejesine sabyr we berk ynam bolmasa ýetilmeýär. Allah Tagala şeýle diýýär: «Sabyr edendikleri we aýatlarymyza berk ynanandyklary üçin, Olaryň arasyndan buýrugymyz bilen dogry ýola gönükdirýän ýolbaşçylar etdik» (Sajda, 32:24). Diýmek, bu doga Allahyň tabynlygynda sabyr etmegi, günäden we agyr takdyrlara närazy bolmakdan saklanmagy, şeýle hem ynam derejesine ýetirýän kämil ylmy talap edýär.

Bu doga köp ýagşy amallary, bol peşgeşleri we pygamberlerden soň ýetip boljak iň ýokary ahlak derejelerini öz içine alýar.

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

«Şeýle diýýänler: “Eý, Rabbimiz! Aýallarymyzdan we nesillerimizden bize göz guwanjyny bagyşla”» diýmek, öz nesillerinden Allahyň ýeke Özüne, şäriksiz ybadat edip, Oňa boýun bolýan kişileri çykarmagyny Allahdan dileýänlerdir. Ibn Abbas: «Olar tagat edýänleri göz öňünde tutýarlar; dünýäde-de, ahyretde-de olar sebäpli gözleri guwanar» diýdi. Ikrima: «Munuň bilen olaryň owadanlygyny ýa-da gözelligini däl, eýsem boýun bolýan bolmaklaryny dileýärler» diýdi.

Hasan al-Basri bu aýat barada soralanda: «Musulman bendä aýalynyň, doganynyň we ýakyn dostunyň Allahyň tabynlygyna boýun bolýandygyny görkezmegidir. Allahdan ant içip aýdýaryn, musulmanyň gözi üçin öz çagasynyň, agtygynyň, doganynyň ýa-da ýakyn dostunyň Gudratly we Beýik Allaha boýun bolýandygyny görmekden has guwançly zat ýokdur» diýdi. Ibn Jureýj «Aýallarymyzdan we nesillerimizden bize göz guwanjyny bagyşla» diýen söz barada: «Olar Saňa ybadat edip, ybadatlaryny gowy ýerine ýetirsinler we bize günäleri bilen zyýan ýetirmesinler» diýdi.

Abdurrahman ibn Zeýd ibn Aslam: «Olar aýallary we nesilleri üçin Allahdan olary yslama gönükdirmegini soraýarlar» diýdi.

Imam Ahmet şeýle habar berdi: bize Ýamur ibn Bişr gürrüň berdi; bize Abdullah ibn al-Mubarak habar berdi; bize Safwan ibn Amr habar berdi; Abdurrahman ibn Jubayr ibn Nufayr kakasynyň şeýle diýendigini maňa gürrüň berdi: Bir gün biz al-Miqdad ibn al-Aswad bilen oturanymyzda, onuň ýanyndan bir adam geçip: «Allahyň Resulini (sallallahu aleýhi we sellem) gören şu iki göze nähili bagt! Seniň göreniňi görmegi we gatnaşan zatlaryňda bolmagy arzuw edýäris» diýdi. Bu söz al-Miqdady gaharlandyrdy. Men onuň diňe ýagşy söz aýdandygyny görüp, geň galdym.

Soňra al-Miqdad ol adama ýüzlenip şeýle diýdi: «Allahyň senden gizlän bir ýagdaýyňa gatnaşmagy adam näme üçin arzuw edýär? Eger şol ýerde bolan bolsady, özüni nähili alyp barjagyny ol bilmeýär ahyryn. Allahyň Resuliniň (sallallahu aleýhi we sellem) döwründe Allah käbir adamlary ýüzüniň üstüne ýykan halda dowzaha saldy; olar Resulini kabul etmediler we tassyklamadylar. Siz bolsa, özüňizi diňe Rabbimizi tanaýan we pygamberiň getiren habaryny tassyklaýan ýagdaýda dünýä getiren Allaha hamd etmeli dälmi? Başgalaryň başyna gelen synagdan siz halas edildiňiz.

Allah pygamberi (sallallahu aleýhi we sellem) beýleki pygamberleriň iberilen döwürleriniň arasynda jahylyýetiň iň agyr ýagdaýynda iberdi. Olar butlara ybadat etmekden has gowy dini bilmeýärdiler. Pygamber hak bilen batyly aýyrýan Furkany getirdi; onuň bilen ata bilen oglunyň arasyny hem aýyrdy. Käte bir adam atasynyň, oglunyň ýa-da doganynyň kapyrdygyny görýärdi.

Allah onuň kalbynyň gulpuny iman üçin açan bolsa, ol ýakynynyň dowzaha girjekdigini bilýärdi. Şonuň üçin ol söýgülisiniň dowzahda boljakdygyny bilip, gözi guwanmazdy. Allah Tagalanyň: “Şeýle diýýänler: «Eý, Rabbimiz! Aýallarymyzdan we nesillerimizden bize göz guwanjyny bagyşla»” diýen aýatda göz öňünde tutulan zat hem şudur».

Bu hadysyň isnady sahyhdyr, emma ony iki Sahyh kitabynyň awtorlary getirmändirler.

«Bizi takwalar üçin görelde edilýän ýolbaşçy et» diýen söz barada Ibn Abbas, Hasan, Katada, as-Suddi we ar-Rabi ibn Anas: «Ýagşylykda bize eýerilýän ýolbaşçylar et» diýdiler. Başga alymlar: «Ýagşylyga gönükdirýän we özleri-de dogry ýolda bolan ýol görkeziji et» diýdiler. Olar ybadatlarynyň çagalarynyň we nesilleriniň ybadatlary bilen dowam etmegini, şeýle hem ýol görkezmeleriniň başgalara peýda ýetirip ýaýramagyny islediler. Bu bolsa has köp sogap we has gowy ahyrky netijedir.

Şonuň üçin Sahyh Muslimde Abu Hureýradan (Allah ondan razy bolsun) şeýle habar berilýär: Allahyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem) aýtdy: «Adam ogly ölende, üç zatdan başga ähli amaly kesilýär: onuň üçin doga edýän salyh perzent, özünden soň peýdalanylýan ylym ýa-da dowamly sadaka»»

Bagawiniň tefsiri

«Şeýle diýýänler: “Eý, Rabbimiz! Aýallarymyzdan we nesillerimizden...”» Abu Amr, al-Kisaý we Abu Bakr bu sözi elif harpsyz okadylar; galanlar bolsa köplük görnüşinde elif bilen okadylar. «Göz guwanjyny» diýmek — ýagşy we takwa perzentlerdir.

Olar: «Olary salyh et, şonda gözlerimiz guwanar» diýýärler. Al-Qurazi: «Mömin üçin aýalynyň we çagalarynyň Gudratly we Beýik Allaha boýun bolýandygyny görmekden has guwançly zat ýokdur» diýdi. Hasan hem şunuň ýaly aýtdy.

«Qurra» sözi birlik görnüşinde gelýär, çünki ol hereketiň adydyr. Aslynda ol sowuklyk bilen baglanyşyklydyr: araplar yssydan ejir çekip, salkynlykda rahatlyk tapýarlar. Şatlyk wagty «gözüň salkyn bolmagy», gaýgy wagty bolsa «gözüň gyzmagy» diýilýär. Şeýle hem şatlykdan dökülýän gözýaşyň sowuk, gaýgydan dökülýäniň bolsa gyzgyn bolýandygy aýdylýar.

Al-Azhari: «Göz guwanjy diýmek, adamyň kalbynyň razy bolýan kişisine duş gelmegidir; şonda gözi başga birine seretmekden sowaşar» diýdi.

«Bizi takwalar üçin görelde edilýän ýolbaşçy et» diýmek — ýagşylykda beýlekileriň görelde alýan ýolbaşçylary et diýmekdir. «Ýolbaşçylar» diýip köplükde aýtmady; edil Allah Tagalanyň «Biz älemleriň Rabbiniň ilçisidiris» diýen sözi ýaly (Şuara, 26:16). Şeýle hem munuň «ýolbaşçylar» diýen manyny aňlatýandygy aýdylýar; edil «Çünki olar maňa duşmandyr» diýen aýatdaky ýaly (Şuara, 26:77), ýagny «duşmanlardyr». «Biziň emirimiz şular» diýilmegi hem «biziň emirlerimiz şular» diýmekdir.

Ýene bu sözüň «syýam» we «kyýam» ýaly hereketiň adydygy aýdylýar: «emma imāman boldy» diýilýär, edil «kyýam etdi» we «syýam tutdy» diýlişi ýaly.

Hasan: «Biz takwalara eýereli we takwalar hem bize eýersinler» diýdi. Ibn Abbas: «Bizi dogry ýola gönükdirýän ýolbaşçylar et» diýdi. Edil Allah Tagalanyň: «Sabyr edendikleri we aýatlarymyza berk ynanandyklary üçin, Olaryň arasyndan buýrugymyz bilen dogry ýola gönükdirýän ýolbaşçylar etdik» diýen aýaty ýaly (Sajda, 32:24). Ýene: «Biz olary oda çagyrýan ýolbaşçylar etdik» diýşi ýaly, azaşdyrýan ýolbaşçylar etme (Kasas, 28:41).

Şeýle hem bu sözleriň ýeriniň çalşyrylyp gelendigi, manysynyň «Takwalary bize ýolbaşçy et we bizi olara eýerýän, yzlaryndan gidýän et» bolandygy aýdylýar. Bu Mujahidyň sözüdir.